Wallenrodyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
"Konrad Wallenrod", 1828

Wallenrodyzm – pojęcie wywodzące z powieści poetyckiej Adama Mickiewicza pt. Konrad Wallenrod i oznaczające człowieka, który posługuje się podstępem i zdradą w celu realizacji wzniosłego i szlachetnego celu.

Napisana w 1828 roku powieść Mickiewicza wprowadzała bohatera, który chociaż z natury honorowy, zdecydował się na posłużenie się podstępem w celu zbliżenia się do wroga i wywarcia na nim zemsty. Te nieetyczne środki powodowane były wzniosłą troską o dobro narodu. Tym samym w postawie wallenrodycznej dochodziło do rozdźwięku między szlachetnymi ideałami bohatera, a stosowanymi przez niego metodami; bohater znajdował się w sytuacji tragicznej, w której aby realizować wyzwane przez siebie wartości, musiał posługiwać się środkami sprzecznymi z własnym kodeksem moralnym[1]. Akcja utworu Mickiewicza rozgrywała się w czasie wojen krzyżackich, jednak postawa bohatera odpowiadała sytuacji współczesnych autorowi Polaków, których patriotyzm, w sytuacji zaborów, musiał realizować się często w działaniach spiskowych, stojących w sprzeczności z rycerską postawą honorową[1].

Pojęcie wallenrodyzmu spopularyzowało się stosunkowo szybko i było już używane za życia Mickiewicza[1]. Ujmowana przez nie postawa zyskała też dużą doniosłość; świadomość tego miał Nikołaj Nowosilcow, który już w 1828 roku ostrzegał wielkiego księcia przed potencjalnie niebezpiecznym wpływem Konrada Wallenroda na odbiorców[1].

Jednocześnie przez samych Polaków postawa wallenrodyczna była w XIX wieku oceniana rozmaicie. Z jednej strony Konrad Wallenrod trafnie ujmował sytuację etyczną, w jakiej znaleźli się spiskowcy przygotowujący się do powstania listopadowego, przyczynił się też do kodyfikacji nowego wzorca patriotyzmu, który mógł się realizować w działaniach konspiracyjnych i rewolucyjnych[2]. Wiadomo też, że lektura powieści Mickiewicza była dla niektórych inspiracją do podjęcia działalności spiskowej lub powstańczej[2]. Z drugiej strony niektórzy XIX-wieczni krytycy odczytywali utwór bardzo dosłownie, w związku z czym zarzucano Mickiewiczowi, że wallenrodyzm jest w gruncie rzeczy moralną pochwałą zdrady i, że idea zemsty jest w utworze ważniejsza od idei miłości ojczyzny (m.in. Władysław Gołembiowski, Wojciech Cybulski, Iwan Franko). Inni jednakże uważali, że działania bohatera nie wynikały z chęci zemsty, a z bezwarunkowego patriotyzmu, wymagającego całkowitego poświęcenia (Adam Bełcikowski, Józef Tretiak, Włodzimierz Spasowicz)[2]. Z kolei Maria Konopnicka dostrzegała tragizm postawy wallenrodycznej[2].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Janina Lasecka-Zielak: Wallenrodyzm. W: Jerzy Bachórz, Alina Kowalczykowa: Słownik literatury polskiej XIX wieku. Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 995. ISBN 83-04-04616-4.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Janina Lasecka-Zielak: Wallenrodyzm. W: Jerzy Bachórz, Alina Kowalczykowa: Słownik literatury polskiej XIX wieku. Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 996. ISBN 83-04-04616-4.