Wariograf

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wygląd wariografu

Wariograf, poligraf [1] (zwany potocznie wykrywaczem kłamstw lub "detektorem kłamstw") – urządzenie służące do analizowania fizjologicznych reakcji organizmu człowieka, które są wykładnią emocji i jego reakcją na otoczenie zewnętrzne. Wariograf znalazł największe zastosowanie w pracy organów ścigania (jako narzędzie kryminalistyczne), chociaż dochodzi też do jego stosowania przez podmioty prywatne (np. w firmach chcących sprawdzić lojalność swoich pracowników).

Wykrywacz kłamstw został wynaleziony w 1921 roku przez Johna Augustus Larsona, studenta Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, we współpracy z lokalnym policjantem. Słowa wariograf po raz pierwszy użył profesor kryminalistyki Paweł Horoszowski w latach 60. XX wieku.

Badanie[edytuj | edytuj kod]

Badanie wariografem może przeprowadzić tylko specjalnie wyszkolona osoba (biegły). Podczas badania (polegającego najczęściej na zadawaniu pytań, na które badany odpowiada tylko "tak" lub "nie") zadawane są trzy rodzaje pytań: obojętne, kontrolne i krytyczne. Pierwsze nie mają związku z osobą badaną, np. "czy dzisiaj pada deszcz?". Drugie mogą stanowić pytania z serii "czy nazywa się pan...", "czy urodził się pan w roku..." – są to pytania kontrolne, a więc zawierają informację prawdziwą lub fałszywą, jednak w żaden sposób niepowiązaną z wątkiem głównym badania. Ostatnia grupa to pytania stanowiące meritum badania, a więc te właściwe dla badań wariograficznych danej sprawy. Inną metodą jest odczytywanie badanemu pytań bez oczekiwania na jakąkolwiek odpowiedź. Rejestrowane są takie parametry fizjologiczne, jak: oddech, ciśnienie tętnicze, przewodnictwo elektryczne skóry (odruch skórno-galwaniczny). Parametry te są wykreślane przez specjalne pisaki na taśmie papierowej i mają postać kolorowego wykresu. Badanemu zakłada się czujniki poligrafu na poszczególne części ciała i w ten sposób badanie pozwala otrzymać graficzny obraz przebiegu zmian fizjologicznych w postaci krzywych zapisu wyżej wymienionych reakcji. Wbrew popularnym poglądom wariograf nie wykrywa kłamstw. Ocena rejestrowanych przez niego zmian pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy w psychice badanego znajdują tzw. „ślady emocjonalno-pamięciowe” mające związek z przestępstwem. Przez „ślad emocjonalno-pamięciowy” rozumie się utrwalone w mózgu człowieka spostrzeżenia dotyczące przedmiotów i zjawisk wywołujących reakcje emocjonalne[2].

Uregulowania prawne[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie wyników badania ekspert ocenia, czy dana osoba miała związek z badaną sprawą, a także w zależności od typu badania, może ocenić, jakiego typu był to związek.

W prawie polskim z badania poligraficznego organy procesowe mogą skorzystać jedynie poprzez zlecenie przeprowadzenia badania wykwalifikowanemu biegłemu i sporządzenie przez niego odpowiedniej ekspertyzy, przy czym na przeprowadzenie badania wymagana jest bezwzględna zgoda osoby badanej. Ekspertyza w postępowaniu sądowym nie może stanowić dowodu.

Wykorzystanie wariografu do wykrywania kłamstwa[edytuj | edytuj kod]

Dokładność testów wariograficznych jest sprawą dyskusyjną. Skuteczność potwierdzenia sprawstwa osoby winnej wynosi wg niektórych oszacowań około 85%, natomiast w przypadku weryfikacji sprawstwa osoby niewinnej zaledwie 60%[3]. Krytycy twierdzą, że na badanie ogromny wpływ ma sposób przesłuchiwania czy zadawania pytań. Na niekorzyść wariografu świadczy też przypadek Aldricha Amesa – rosyjskiego szpiega w USA, który dwukrotnie przeszedł pomyślnie badanie poligrafem bez wykazania żadnych nieprawidłowości.

W psychologii opracowano wiele innych sposobów wykrywania kłamstwa. O tym, czy dana osoba kłamie, można wnioskować, obserwując ruchy jej oczu, ton głosu, gestykulację i inne komunikaty niewerbalne[4].

Inne metody sprawdzające prawdomówność[edytuj | edytuj kod]

Znane są programy, które na podstawie analizy głosu badają prawdomówność danej osoby. Niekiedy firmy ubezpieczeniowe dzwonią do klientów i zadają im pytania odnośnie okoliczności np. wypadku. Głos badanego jest poddawany obróbce przez odpowiednio przygotowany program (w głosie można wykryć kilka istotnych zmian podczas kłamania). Tego typu programów nie można jednak traktować jako wariografów, a wątpliwości co do ich skuteczności są jeszcze większe niż w przypadku poligrafu.

Wariograf w ujęciu popularnym[edytuj | edytuj kod]

Wielu autorów scenariuszy i książek zakłada, że osoby, które kłamią, mają poczucie winy lub po prostu się boją i w związku z tym, odpowiadając nieprawdziwie na pewne pytania muszą doznawać silniejszych stanów emocjonalnych niż wtedy, gdy mówią prawdę, i to właśnie te stany emocjonalne wykrywa wariograf. W związku z tym jest on stosunkowo łatwy do oszukania. Bardzo łatwo jest nauczyć się oszukiwać urządzenie i takie treningi przechodzą zwykle szpiedzy. Jednak nawet zwykła osoba może dokonać czegoś takiego, np. ktoś podczas pewnych pytań bardzo mocno wbija sobie paznokcie w ciało (lub wygina do bólu palec w bucie) – w takich przypadkach wariograf zarejestruje zmianę stanu emocjonalnego. Osoby, które są podatne na hipnozę czy sugestię, mogą także łatwo wzbudzać w swoim umyśle plastyczne wyobrażenia wprowadzające je w stan relaksu, co poligraf uzna za brak kłamstwa. Skutecznym sposobem na oszukanie urządzenia jest także metoda odwracania uwagi.

W rzeczywistości wskazane powyżej metody nie zawsze są skuteczne, między innymi ze względu na fakt ustawicznej obserwacji badanego przez biegłego, co umożliwia wykrycie np. wbijania igieł powodujące uczucie bólu.

Przypisy

  1. łac. varius 'pstry, nakrapiany; różny, rozmaity' gr. polýgraphos 'wiele piszący' polýs 'liczny; duży; potężny' gráphein 'skrobać; rytować; rysować; pisać'
  2. Szerzej zob. Brunon Hołyst, Kryminalistyka, PWN, Warszawa 1973 oraz kolejne wydania.
  3. Krzysztof Galos: Mentalizm - kompendium wiedzy. 2013, s. 141.
  4. Szerzej zob. Walters S.B., Kłamstwo. Cała prawda o..., Gdańsk 2005, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Wikimedia Commons

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]