Wasilij Aksionow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wasilij Aksionow
Fotografia (od lewej) W. Aksionowa i W. Niekrasowa w Orleanie, 1983
Fotografia (od lewej) W. Aksionowa i W. Niekrasowa w Orleanie, 1983
Imiona i nazwisko Wasilij Pawłowicz Aksionow
(Василий Павлович Аксёнов)
Pseudonim Griwadij Gorpożaks
Data i miejsce urodzenia 20 sierpnia 1932
Kazań
Data i miejsce śmierci 6 lipca 2009
Moskwa
Zawód pisarz, scenarzysta, lekarz, wykładowca, dziennikarz
Narodowość rosyjska
Język rosyjski, angielski
Obywatelstwo radzieckie (1932-1981, 1990-1991), rosyjskie, amerykańskie
Alma Mater I Leningradzki Instytut Medycyny
Okres 1960–2009
Gatunki proza, publicystyka, scenariusz, autobiografia
Ważne dzieła Oparzenie, Pokolenie zimy, Wyspa Krym
Muzeum artysty Muzeum W. Aksionowa w Kazaniu
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Wasilij Aksionow w Wikiźródłach
Wikicytaty Wasilij Aksionow w Wikicytatach

Wasilij Pawłowicz Aksionow (ros. Василий Павлович Аксёнов; ur. 20 sierpnia 1932 w Kazaniu, Tatarska ASRR, zm. 6 lipca 2009 w Moskwie, Rosja) – rosyjski i amerykański pisarz, dramaturg filmowy, scenarzysta. Syn pisarki Jewgieniji Giznburg.

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Ojcem Wasilija Aksionowa był członek biura komitetu obwodowego WKP(b) Tatarskiej ASRR Paweł Aksionow, a matką wykładowca Uniwersytetu Kazańskiego, filolog rosyjska i dziennikarka Jewgienia Giznburg. Oboje rodzice w lutym - kwietniu 1937 r. zostali aresztowani przez NKWD w ramach wielkiej czystki i skazani na 10 lat więzienia i obozu[1]. Przyrodnie rodzeństwo Wasilija – córka Pawła - Maja oraz syn Jewgenii - Aleksiej[2] – trafiło pod opiekę dalszej rodziny, natomiast sam Wasilij, po odmowie władz przekazania go pod opiekę babć, został przymusowo umieszczony w specjalnym, znajdującym się w Kostromie, domu dziecka dla dzieci osób skazanych. W 1938 roku odszukał go tam wujek ze strony ojca i zabrał pod swoją opiekę. Następnie do 1948 r. Wasilij mieszkał u Moti Aksionowej (krewnej ze strony ojca). W tym roku jego matka, uwolniona po zakończeniu wyroku w łagrach na Kołymie, lecz skierowana na bezterminowe osiedlenie w Magadanie, uzyskała po wielokrotnych wnioskach do NKWD zgodę na to, aby syn mógł z nią zamieszkać. Wydarzenia te – spotkanie z matką i młodość przyszłego pisarza w Magadanie – zostały opisane zarówno przez Jewgienię Ginzburg w książce wspomnieniowej o latach spędzonych w łagrach i na zesłaniu "Stroma ściana" (Крутой маршрут)[3], jak i przez Wasilija - w powieści autobiograficznej "Oparzenie" (Ожог).

W 1956 r. ukończył studia na 1. Leningradzkim Instytucie Medycznym i zgodnie z nakazem pracy miał być lekarzem na statkach żeglugi wielkiej. Ostatecznie pracy tej nie otrzymał, gdyż pomimo zrehabilitowania w tym czasie obojga jego rodziców nie zostało mu przyznane zezwolenie na wyjazdy zagraniczne. Zamiast tego został lekarzem ds. kwarantanny na północy ZSRR, w Karelii, później w porcie handlowym w Leningradzie oraz w szpitalu gruźliczym w Moskwie (są źródła mówiące o tym, że był konsultantem w Moskiewskim Instytucie Naukowo-Badawczym Gruźlicy).

Pierwszy okres twórczości[edytuj | edytuj kod]

Pracując jako lekarz Aksionow zaczął pisać opowiadania. W 1956 spotkał się z Władimirem Pomierancewem, który uznał kilka z jego utworów za interesujące i przekazał je Walentinowi Katajewowi, redaktorowi naczelnemu młodzieżowego miesięcznika Junost'. Katajew skierował do publikacji w 1958 dwa opowiadania: "Pochodnie i drogi"' (Факелы и дороги) oraz "Półtorej jednostki lekarskiej" (Полторы врачебных единицы).

W 1960 roku ukazuje się w Junosti napisana rok wcześniej opowieść (według T. Klimowicza powieść) o młodych lekarzach pod tytułem "Koledzy" (Коллеги) autorstwa Aksionowa. Utwór zwrócił uwagę krytyki literackiej i odniósł sukces czytelniczy, a wkrótce został uznany za prekursora rosyjskiej prozy młodzieżowej. W następnym roku w tym samym miesięczniku – pisarz był już w tym czasie członkiem jego redakcji – opublikowano powieść "Gwiezdny bilet" (Звездный билет) o przedstawicielach pokolenia – nazywanych w prasie komsomolskiej bikiniarzami (stiliagami) – moskiewskiego festiwalu młodzieży i studentów. Oba utwory były napisane stylem spowiedzi i korzystały ze slangu młodzieży rosyjskiej początku lat 60. XX wieku. W związku z nimi pojawił się termin sześćdziesiątnicy (шестидесятники) użyty przez krytyka Stanisława Rassadina

Kolejne utwory Aksionowa były nadal publikowane w Junosti. Od połowy dekady w jego utworach zaczęły pojawiać się elementy absurdu, groteski, surrealizmu, baśni i fantastyki.

W 1972 roku, wspólnie z Owidiem Aleksandrowiczem Gorczakowem i Grigorijem Michajłowiczem Pożenianem, pod pseudonimem Griwadij Gorpożaks, będącym kombinacją imion i nazwisk współautorów, napisał parodię powieści szpiegowskiej "Dżin Grin - niedotykalny". Było to już w okresie, w którym przestano wydawać jego utwory, a oficjalna ocena jego twórczości była coraz ostrzejsza, łącznie z określeniami, iż jest nieradziecka i nieludowa. Sam pisarz pisał kolejne utwory, jak np. powieści "Wyspa Krym" czy "Oparzenie", bez zamiaru publikacji w ZSRR. Począwszy od 1977 roku dzieła Aksionowa zaczęły się ukazywać poza ZSRR, głównie w USA.

W 1978 wsparł pomysł Wiktora Jerofiejewa i czynnie przyłączył się do opracowania, a następnie wydania w 1979 roku w samizdacie bezdebitowego almanachu MetrOpol. W związku z wykluczeniem ze Związku Pisarzy ZSRR biorących udział w wydaniu almanachu Jiewgienija Popowa i Wiktora Jierofiejewa, Aksionow sam wystąpił z tej organizacji.

Po wyjeździe w 1980 roku na zaproszenie do USA został wraz z żoną Mają Karmen pozbawiony obywatelstwa ZSRR.

Pobyt w USA[edytuj | edytuj kod]

Pozbawienie obywatelstwa zmusiło pisarza do zamieszkania na stałe w USA – trwało to do 2004 roku. W tym okresie wykładał literaturę rosyjską na kilku uczelniach: w instytucie Kennana (19811982), uniwersytecie Waszyngtona (19821983), uniwersytecie Gouchera w Towson w stanie Maryland (19831988), uniwersytecie G. Masona w Fairfax w Wirginii (19882009). W latach 19801991 współpracował z radiem "Swoboda".

Podczas pobytu w USA zostały wydane jego dotychczas niepublikowane utwory, a także powstałe już na emigracji. Aksionow w 1989 roku napisał po angielsku powieść "Żółtko jajka" – po czym dokonał jej autorskiego tłumaczenia na rosyjski.

W 1989 roku odwiedził ZSRR na zaproszenie amerykańskiego ambasadora Jacka Matlocka. Rok później odzyskał obywatelstwo radzieckie. Pracował wtedy nad trylogią o trzech pokoleniach rosyjskich inteligentów XX wieku "Moskiewska saga" – ukończył ją w 1992. Utwór ten zaznaczył zmianę stylu pisarza w kierunku języka epopei.

W 1993 roku podczas kryzysu z Radą Najwyższą opowiedział się po stronie prezydenta Jelcyna.

Ostatni okres życia[edytuj | edytuj kod]

W 2004 osiedlił się Biarritz we Francji, ale często przebywał w Rosji. Za opublikowaną w miesięczniku "Oktiabr'" powieść "Wolterianie i wolterianki" otrzymał w 2004 roku rosyjską nagrodę Bookera. W tym samym roku A. Barszczewski nakręcił serial telewizyjny według trylogii "Moskiewska saga".

Po udarze mózgu 15 stycznia 2008 roku był długotrwale leczony (m.in. przeszedł operację tętnicy szyjnej) w szpitalu Sklifosowskiego, ale do zdrowia nie powrócił i zmarł w szpitalu. Pochowany został na cmentarzu Wagańskowskim w Moskwie.

Przypisy

  1. Ojciec zmarł wkrótce lub został zamordowany.
  2. zmarł w czasie II wojny światowej podczas blokady Leningradu
  3. jedna z pierwszych książek-wspomnień o czasach terroru stalinowskiego opublikowanych w Europie (1967 - Mediolan pt. Into the Whirlwind). Obok Warłama Szałamowa i Anatola Krakowieckiego najbardziej znane literackie świadectwo łagrów Kołymy. W Rosji wydana oficjalnie po raz pierwszy w 1990 r., uprzednio w samizdacie.

Wybrana twórczość[edytuj | edytuj kod]

Poniżej podane są utwory Aksionowa według roku ich powstania (T. Klimowicz w kilku przypadkach podaje inne dane):

  • 1960Коллеги (Koledzy) (opowieść, według T. Klimowicza – powieść)
  • 1961Звёздный билет (Gwiezdny bilet – według T. Klimowicza "gwiaździsty") (opowieść)
  • 1963Апельсины из Марокко (Pomarańcze z Maroka) (opowieść)
  • 1964Катапульта (Katapulta) (opowieść i opowiadania)
  • 1964Пора, мой друг, пора (Już czas, mój przyjacielu, już czas) (opowieść)
  • 1965Победа (Zwycięstwo) (opowiadanie z przesadą)
  • 1965Жаль, что вас не было с нами (Szkoda, że nie byliście z nami) (opowieść)
  • 1964На полпути к Луне (Na połowie drogi na Księżyc) (zbiór opowiadań)
  • 1968Затоваренная бочкотара (Buble, beczka, masa transportowa – za T. Klimowiczem) (opowieść)
  • 1969Любовь к электричеству (Miłość do elektryczności) (opowieść – według T. Klimowicza powieść – wydana w serii "Płomienni rewolucjoniści" przedstawia Leonida Krasina, współpracownika Lenina)
  • 1971Рассказ о баскетбольной команде, играющей в баскетбол (Opowiadanie o drużynie koszykarskiej, grającej w koszykówkę) (szkic)
  • 1972Мой дедушка – памятник (Mój dziadek – pomnik)
  • 1972В поисках жанра (W poszukiwaniu gatunku)
  • 1973 (publikacja w USA w 1980) — Золотая наша Железка (Nasza złota Żelazka)
  • 19691975 (publikacja w USA w 1980) — Ожог (Oparzenie - według T. Klimowicza "Oparzelina") (powieść)
  • 19771979 (publikacja w USA w 1981) — Остров Крым (Wyspa Krym) (powieść antyutopia)
  • 1983Бумажный пейзаж (Papierowy pejzaż)
  • 1983Право на остров (Prawo na wyspę) (zbiór opowiadań)
  • 1983Скажи изюм (Powiedz rodzynki)
  • 1985Успех и советский писатель (Sukces i pisarz radziecki)
  • 1985Ссылка в литературной Америке (Zesłanie w literackiej Ameryce)
  • 1986Блюз с русским акцентом (Blues z rosyjskim akcentem)
  • 1987В поисках грустного бэби (W poszukiwaniach smutnego baby)
  • 1989Yolk of the Egg (Żółtko jajka)
  • 1989, 1991, 1993Московская сага (Moskiewska saga) (epopeja w trzech tomach)
  • 1998Негатив положительного героя (Negatyw bohatera pozytywnego) (zbiór opowiadań)
  • 1998Новый сладостный стиль (Nowy błogi styl) (utwór o życiu emigracji radzieckiej w USA)
  • 2000Кесарево свечение (Cesarskie świecenie)
  • 2004Вольтерьянцы и вольтерьянки (Wolterianie i wolterianki) (powieść)
  • 2004Десятилетие клеветы (Dziesięciolecie oszczerstw) (szkice radiowe)
  • 2005Зеница ока (Źrenica oka) (osobisty pamiętnik-dziennik)
  • 2006Москва Ква-Ква (Moskwa Kwa-Kwa) (powieść)
  • 2007Редкие земли (Rzadkie ziemie)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]