Wasilij Grossman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wasilij Grossman
Tablica pamiątkowa z wizerunkiem i podpisem Grossmana w Doniecku z napisem: W tym budynku w katedrze chemii w instytucie medycyny na początku lat 30-tych pracował wybitny pisarz Wasilij Grossman, 1905-1964
Tablica pamiątkowa z wizerunkiem i podpisem Grossmana w Doniecku z napisem: W tym budynku w katedrze chemii w instytucie medycyny na początku lat 30-tych pracował wybitny pisarz Wasilij Grossman, 1905-1964
Imiona i nazwisko Josif Solomonowicz Grossman (ros. Иосиф Соломонович Гроссман)
Pseudonim Wasilij Siemionowicz Grossman
Data i miejsce urodzenia 12 grudnia 1905
Imperium Rosyjskie Berdyczów
Data i miejsce śmierci 14 września 1964
Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka Moskwa
Zawód pisarz, korespondent wojenny, dziennikarz, inżynier
Narodowość rosyjska, żydowska
Język rosyjski
Obywatelstwo rosyjskie, radzieckie
Alma Mater Uniwersytet Moskiewski
Okres 1934–1964
Gatunki proza, publicystyka
Ważne dzieła Życie i los, Wszystko płynie
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Wasilij Grossman w Wikiźródłach
Wikicytaty Wasilij Grossman w Wikicytatach

Wasilij Siemionowicz Grossman (ros. Василий Семёнович Гроссман, właśc. Josif Solomonowicz Grossman (ros. Иосиф Соломонович Гроссман); ur. 12 grudnia 1905 w Berdyczowie, Imperium Rosyjskie - zm. 14 września 1964 w Moskwie, Rosyjska Federacyjna SRR) – rosyjski pisarz i dziennikarz. Autor utworów batalistycznych, przenikniętych refleksją historiozoficzną oraz oskarżeniami wobec systemu sowieckiego[1].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Przyszedł na świat jako Josif Solomonowicz Grossman w Berdyczowie, w ówczesnym Imperium Rosyjskim w zaborze rosyjskim (dzisiaj Ukraina) w oświeconej rodzinie żydowskiej i nie odebrał tradycyjnego żydowskiego wykształcenia. Rosyjska niania nazywała go nie Josią a Wasią (zdrobnienie imienia Wasilij), co cała rodzina zaakceptowała. Jego ojciec miał socjaldemokratyczne przekonania i związał się z mienszewikami. Młody Wasilij Grossman zaangażował się – z idealistycznych pobudek – w rewolucję bolszewicką.

Grossman zaczął pisywać krótkie opowiadania podczas studiów na Uniwersytecie Moskiewskim im. Łomonosowa, co kontynuował później, pracując jako inżynier w Donbasie. Jedno z jego pierwszych opowiadań, "W mieście Berdyczowie" (В городе Бердичеве), zwróciło nań uwagę takich twórców jak Maksim Gorki i Michaił Bułhakow. Film Komisarz (reż. Aleksandr Askoldow) z roku 1967, wycofany przez KGB i skierowany do ekranizacji dopiero w październiku 1990 roku, oparty był na tej 4-stronicowej historyjce.

W połowie lat trzydziestych XX wieku Grossman porzucił swe inżynierskie zajęcie i poświęcił się całkowicie pisarstwu. Do roku 1936 opublikował dwa tomiki opowiadań, a w 1937 został przyjęty do prestiżowego Związku Pisarzy. W czasie tzw. wielkiej czystki NKWD aresztowało wielu jego przyjaciół i krewnych, w tym także jego konkubinę Olgę Huber. Przez wiele miesięcy zabiegał u władz o jej zwolnienie, pisząc listy do premiera Kalinina i szefa NKWD Jeżowa, ostatecznie uzyskując jej zwolnienie w roku 1938.

Korespondent wojenny[edytuj | edytuj kod]

Kiedy hitlerowskie Niemcy uderzyły na ZSRR w 1941 roku i zaczęła się Wielka Wojna Ojczyźniana, matka Grossmana znalazła się w zajętym przez Niemców Berdyczowie, gdzie podzieliła los 20 000 do 30 000 zamordowanych Żydów, którzy nie zdołali uciec z miasta. Grossman zgłosił się na ochotnika na front, ale został uznany za niezdolnego do służby wojskowej; zgłosił się więc do redakcji gazety Czerwonej Armii "Krasnaja Zwiezda" gdzie na własną prośbę został korespondentem wojennym[2]. W trakcie trwania zmagań opisywał ich największe bitwy: pod Moskwą, stalingradzką, na Łuku Kurskim i berlińską. Obok reportaży z pola bitwy w gazetach ukazywały się jego opowiadania (jak na przykład Naród nieśmiertelny (Народ бессмертен)), czym zyskał sobie miano legendarnego bohatera. Powieść Stalingrad (1950), wydana później pod zmienionym tytułem Za dobrą sprawę (За правое дело), oparta została na jego osobistych przeżyciach.

Sporządzone przez Grossmana opisy nazistowskich czystek etnicznych na Ukrainie i w Polsce oraz relacje z wyzwolonych przez Armię Czerwoną obozów koncentracyjnych Treblinka i Majdanek były jednymi z pierwszych zapisów – od roku 1943 – tego, co później przyjęło miano Holokaustu. Jego artykuł Piekło Treblinki[3] z roku 1944 został wykorzystany podczas procesu norymberskiego przez prokuratorów.

Konflikt z reżimem[edytuj | edytuj kod]

Grossman brał udział w tworzeniu Czarnej Księgi powstałej z inicjatywy Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego w celu dokumentowania zbrodni holokaustu. Powojenne wycofanie Czarnej Księgi przez władze sowieckie wstrząsnęło nim do głębi i spowodowało, że zaczął podawać w wątpliwość swe oddanie dla reżimu stalinowskiego. Początkowo cenzorzy zażądali dokonania w tekście Księgi zmian informacji, że zbrodnie miały specyficznie antysemicki charakter, a także na temat roli, jaką odgrywali u boku Niemców ukraińscy policjanci. Wreszcie, w roku 1948, sowiecka edycja Księgi została całkowicie zastopowana. Poeta Siemion Lipkin, przyjaciel Grossmana, twierdził że stalinowska powojenna kampania antysemicka złamała wiarę Grossmana w doskonałość sowieckiego systemu:

W 1946... spotkałem się z przyjaciółmi, Inguszem i Bałkarem, których rodziny w czasie wojny zostały deportowane do Kazachstanu. Powiedziałem o tym Grossmanowi, a on na to: "Może to było konieczne z przyczyn wojskowych." Zapytałem więc: "...Powiedziałbyś tak samo, gdyby to dotyczyło Żydów?" Powiedział, że tak by się nigdy nie stało. W kilka lat później w "Prawdzie" ukazał się jadowity artykuł wymierzony w "kosmopolitów". Grossman napisał do mnie, że jednak miałem rację. Przez wiele lat Grossman nie czuł się wcale Żydem. To kampania przeciw kosmopolitom obudziła w nim Żyda.

Grossman krytykował kolektywizację i represje wobec rolników, co doprowadziło do wielkiego głodu na Ukrainie. Napisał, że "dekret [o obowiązkowych dostawach zboża] spowodował, że chłopi z Ukrainy, znad Donu i Kubania zostali skazani na śmierć głodową, skazani na śmierć wraz ze swymi małymi dziećmi"[4].

W związku z prześladowaniem przez władze zaledwie kilka powojennych prac Grossmana zostało opublikowanych za jego życia. Gdy oddał do wydawnictwa swą najważniejszą książkę Życie i los[5] (Жизнь и судьба, 1959), KGB włamało się do jego mieszkania. Maszynopis, jego kalkowe kopie, notatki, a nawet taśmy do maszyny zostały skonfiskowane.

Po śmierci Stalina Grossman napisał do Chruszczowa: "Jaki jest sens w tym, że ja jestem fizycznie wolny, podczas gdy książka, dzieło mego życia, jest w areszcie... nie wyrzeknę się jej... proszę o wolność dla mojej książki". Ideolog Politbiura Michaił Susłow powiedział Grossmanowi, że jego książka nie zostanie wydana przez co najmniej trzysta lat:

Nie czytałem waszej powieści, ale dokładnie przeczytałem recenzje na jej temat, gdzie znajduje się wiele cytatów z waszej książki. Zobaczcie ile porobiłem z tego notatek... Dlaczego mielibyśmy dodać waszą książkę do bomb atomowych, które wróg chce wystrzelić przeciw nam?... Dlaczego mielibyśmy opublikować waszą książkę i wywołać publiczną dyskusję na temat komu się Związek Radziecki podoba, a komu nie?[6]

Życie i los, podobnie jak jego ostatnia książka o głodzie na Ukrainie Wszystko płynie (Всё тёчет, 1961), były uważane za zagrożenie dla reżimu totalitarnego, a w rezultacie pisarz-dysydent stał się nikim. Grossman zmarł na raka żołądka w roku 1964, nie wiedząc, czy jego książki trafią kiedykolwiek do rąk czytelników.

Wybrana twórczość[edytuj | edytuj kod]

Powieści[edytuj | edytuj kod]

Nowele i opowiadania[edytuj | edytuj kod]

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

  • 1946 - Jesli wierit' pifagoriejcam (ros. Если верить пифагорейцам)

Publicystyka[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Grossman Wasilij S.. Encyklopedia PWN.
  2. A. Beevor, L. Winogradowa, Pisarz na wojnie - Wasilij Grossman na szlaku bojowym Armii Czerwonej 1941-1945, Warszawa: MAGNUM, 2006, s. 3-6
  3. Треблинский ад
  4. Robert Conquest (1986) The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine, Oxford University Press, ISBN 0-19-505180-7
  5. Wasilij Grossman: Życie i los, W.A.B., Warszawa 2009, ISBN 978-83-7414-582-4
  6. Keith Gessen: Under Siege. New Yorker, 6 marca 2006.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Źródła w języku polskim

  • Roman Daszczyński: Wasilij Grossman. Dante z "Krasnej Zwiezdy", [w:] "Gazeta Wyborcza", "Duży Format", 18, 06, 2009

Źródła w języku angielskim

Źródła w języku rosyjskim

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]