Welwiczja przedziwna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Welwiczja przedziwna
Welwitschia mirabilis S&J5.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Gromada nagonasienne
Rząd gniotowce
Rodzina welwiczjowate
Rodzaj welwiczja
Gatunek welwiczja przedziwna
Nazwa systematyczna
Welwitschia mirabilis Hook.f.
Gard. Chron. 1862: 71 1862[2]
Mapa zasięgu
Welwitschia Mirabilis Area of Circulation.png
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Welwiczja przedziwna, w. osobliwa (Welwitschia mirabilis Hook f.) , funkcjonuje także pisownia welwiczia) – gatunek endemicznej rośliny pustynnej reprezentujący monotypowy rodzaj welwiczja (Welwitschia) oraz także monotypową rodzinę welwiczjowate (Welwitschiaceae). Występuje na kamienistych równinach północnej Namibii i południowej Angoli, wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego (pustynia Namib, Kaokoland). Określana jest mianem żywej skamieniałości. Jest pustynną rośliną, w której zachodzi fotosynteza typu CAM[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Kwiaty żeńskie
Kwiaty męskie
Pokrój
Bardzo oryginalny, roślina opisywana jako jedna z najdziwniejszych roślin znanych współcześnie na Ziemi[4]. W ciągu całego życia wykształca zaledwie dwa liście. Karol Darwin uznał ją za „odpowiedź świata roślin na dziobaka”. Wieloletnia, roślina dwupienna o krótkiej i nierozgałęzionej łodydze oraz palowym systemie korzeniowym. Swoim wyglądem nie przypomina żadnej innej rośliny na świecie[5].
W 2001 Kurt Swiatkowiak opisał dwa podgatunki: W. mirabilis mirabilis (z Angoli) oraz W. mirabilis namibiana. Główną różnicę stanowią kolor i struktura kwiatostanów męskich, które u subsp. mirabilis są bardziej czerwone i zwarte, a u subsp. namibiana intensywnie zielone i luźne (zachowane są większe odstępy między kolejnymi szyszkami)[5].
Pień
Gruby i krótki, w większości schowany pod ziemią, osiąga do 50 cm wysokości i 120 cm średnicy, rozszerzający się ku górze.
Im roślina starsza, tym bardziej jej łodyga rozrasta się, aż zaczyna przypominać płytę (szerokości do ok. 1 m). Z niej wyrastają pędy rozrodcze tuż przy nasadzie liści[5].
Liście
Z pnia wyrastają tylko dwa skórzaste liście mogące osiągać ogromne rozmiary, nawet do 6 m, z czego połowa powierzchni liścia może być wciąż żywa[6]. Z biegiem lat stają się coraz bardziej skręcone i postrzępione[5]. Pękają na podłużne pasy. Liście welwiczji żyją najdłużej ze wszystkich liści roślin – nigdy nie zrzucane żyją wraz z całą rośliną kilkaset lat. Ogromne liście służą do magazynowania zapasów węgla w sprzyjających warunkach, dzięki czemu rośliny mogą przeżyć długie okresy suszy[7].
Aparaty szparkowe są obecne po obu stronach liści. Dzięki nim welwiczja może pochłaniać rosę niezbędną do przetrwania w nieprzyjaznym środowisku. Zazwyczaj rośliny pustynne mają drobne, grube liście z nielicznymi porami niemal wyłącznie na spodniej stronie (aby ograniczyć parowanie a przez to wysychanie i śmierć). Dla porównania, W. mirabilis ma ok. 22 000 aparatów szparkowych/cm², a słonecznik 8 500-15 600. Wydawać by się mogło, że takie rozwiązanie konstrukcyjne jest bezsensowne. Jednak już u dwuletniego osobnika nie można wskazać górnej czy dolnej strony ze względu na zwinięcie liści[5].
Kwiaty
Kwiaty męskie i żeńskie występują na osobnych roślinach (dwupienność). Skupione są w kwiatostany wyrastające w pachwinach liści. Męskie kwiaty wytwarzają czerwony pyłek, który przenoszony jest do kwiatów żeńskich przez pluskwiaki, prawdopodobnie także przez wiatr[4]. Owady wabione są do kwiatów męskich za pomocą słodkiego nektaru wydzielanego w miejscu, gdzie w kwiatach żeńskich znajduje się zalążek. Nektar wypływa przez tarczowato rozszerzone ujście odpowiednika kanalika mikropylarnego w kwiatach żeńskich. Wokół tego tworu znajduje się 6 trzoneczków zakończonych mikrosynangiami powstającymi w wyniku zrastania się 3 mikrosporangiów wytwarzających pyłek. Poszczególne kwiaty męskie, zebrane w szyszkowaty kwiatostan, u nasady otoczone są przez 4 łuski. Kwiaty żeńskie skupione są w kwiatostanach podobnych do męskich, ale nieco większych. Kwiaty te powstają w kącie pojedynczej, dużej łuski i składają się z jednego zalążka, osłonki (integumentu) tworzącego długą rurkę mikropylarną oraz otaczającej taki kwiat okrywy (tzw. drugi integument)[4].
Korzeń
Palowy, gruby i długi.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak inne rośliny pustynne, takie jak kaktusowate i grubosz, welwiczja przeprowadza fotosyntezę CAM (Crassulacean Acid Metabolism). Jako że znaczącym źródłem pochłanianej wody jest mgła, szparki są otwarte w nocy i we wczesnych godzinach porannych. Po ich zamknięciu, dwutlenek węgla jest zużywany na fotosyntezę (odbywającą się w ciągu dnia ze względu na obecność światła). Węgiel jest magazynowany w formie kwasu jabłkowego (C4). Energochłonność tego typu fotosyntezy skutkuje bardzo powolnym wzrostem. Rocznie pień przyrasta o około 1 mm. Welwiczja może sobie jednak pozwolić na taki wydatek ze względu na brak konkurencji[5].

Kwitnienie jest uzależnione od temperatury, która musi utrzymywać się powyżej 38 C°. Przypada na okres od listopada do stycznia. Nasiona dojrzewają w trzech okresach: lipiec/sierpień, grudzień, kwiecień/maj. Zapylaczami welwiczji jest prawdopodobnie owad Probergrothius sexpunctalis wabiony przez nektar wytwarzany w kwiatach u obu płci. Nierzadko ogromne odległości między poszczególnymi osobnikami mogą sugerować, że zapylaczami są również szerszenie, które pokonują znacznie większe dystanse niż inne owady. Dziewięć miesięcy po zapłodnieniu, dojrzałe nasiona są przenoszone przez wiatr. Gdy zapanują odpowiednie warunki, rozpoczynają kiełkowanie.

Nasiona welwiczji są w stanie przez 48 godzin wytrzymać temperaturę 80oC. W warunkach o wysokiej wilgotności nasiona mogą przetrwać 2 lata (czas trwania eksperymentu) w temperaturach: 20 oC, 5.5 oC oraz 16 oC. W obydwu przypadkach nie ma to wpływu na ich kondycję[8].

Zarodek ma dwa liścienie (czyli jak u dwuliściennych). Welwiczja rośnie bardzo wolno i jest doskonale przystosowana do warunków pustynnych. Dojrzałe nasiona szyszek żeńskich roznoszone są przez wiatr. Rośliny potrafią wegetować wiele miesięcy bez dostępu do wody. Liście przyrastają u nasady przez całe życie rośliny, zamierają przy końcach. Potrafią absorbować wodę z mgieł.

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Welwiczja stanowiła niegdyś pożywienie między innymi dla oryksów, słoni, zebr i ludzi. Z powodu zmian w środowisku, doszło do zmian terytorialnych niektórych gatunków i współcześnie welwiczja jest pokarmem przede wszystkim dla zebr, nosorożców czarnych, kóz domowych i osłów[5].

Historia odkrycia i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Welwiczja przedziwna została odkryta 3 września 1859 r. przez austriackiego botanika Friedricha Welwitscha (1806-1872), który był przekonany, że odnalazł najwspanialszą i najbardziej majestatyczną roślinę, jaką tylko południowa część Afryki mogła zaoferować. Miejscowi oczywiście znali welwiczję na długo przed Welwitschem i zwykli nazywać ją n’Tumbo, co w języku polskim oznacza mniej więcej tyle, co „cebula pustyni”[5].

Oficjalny opis gatunku został opublikowany w Gardener's Chronicle & Agricultural Gazette 4: 71 w 1862 przez Josepha Daltona Hooker’a (rok później w Transactions of the Linnean Society of London 24:7, t. 1-14)[5].

Roślina została nazwana na cześć odkrywcy, który zaproponował nazwę „tumbo” zasłyszaną od tubylców, ale ze względu na spodziewanie wielką rangę taksonomiczną odkrycia, zdecydowano się na Welwitschia. Z tego też powodu nadano taksonowi nazwę gatunkową mirabilis oznaczającą ‘wybitny’, ‘osobliwy’[5].

Zgodnie z ogólną zasadą obowiązującą w pisowni języka polskiego od 1936 r. półsamogłoskę j po spółgłoskach innych niż "c", "z" i "s" zapisuje się literą i[9], w związku z tym zgodna z tym zaleceniem pisownia rodzaju wygląda welwiczia. Taka forma była promowana przez słowniki, jednak ze względu na powszechną wśród specjalistów pisownię welwiczja, obecnie postać ta jest również rejestrowana w słownikach poprawnościowych[10].

Filogeneza[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze skamieliny tego gatunku pochodzą sprzed 13,5 mln lat. Nie stwierdzono różnic między skamieniałościami i roślinami współczesnymi[5].

Welwiczja należy do nagonasiennych, do rzędu gniotowców[11].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Gatunek nie jest zagrożony wyginięciem, aczkolwiek sporo osobników zostało zabranych przez prywatnych kolekcjonerów, czy ogrody botaniczne. Pomimo tego, że dorosłe osobniki żyją bardzo długo (nawet do 2 tysięcy lat), trudności w rozmnażaniu spowodowane ogromnymi odległościami między poszczególnymi osobnikami mogą doprowadzić do jej wyginięcia[8].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Roślina uznawana jest za „świętego Graala” przez wielu kolekcjonerów roślin ze względu na wielce ograniczoną dostępność na rynku[5].
  • W Polsce 35-letnim okazem rośliny rodzaju męskiego wyhodowanej z nasiona może pochwalić się Ogród Botaniczny w Poznaniu. Roślina ta zakwitła dotychczas w latach 2003 i 2007.
  • W Muzeum Przyrodniczym we Wrocławiu znajduje się pień tej rośliny.

Przypisy

  1. Peter Stevens: Gnetales (ang.). W: APWeb [on-line]. [dostęp 2011-05-08].
  2. Welwitschia mirabilis (ang.). [dostęp 2011-05-08].
  3. Taylor T.N., 1981. Paleobotany: An Introduction to Fossil Plant Biology, s. 589
  4. 4,0 4,1 4,2 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Botanika Systematyka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 83-01-13945-2.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 Growing Welwitschia mirabilis. A unique plant from the Namib Desert. W: Final Project for greenhouse gardener apprentice Bi hrmann. Vilvorde/RTS 2009 [on-line]. [dostęp 2014-04-23].
  6. John Henschel. [http://squeeb1134.tripod.com/Welwitschia/HenschelandSeely2000.pdf Longterm growth patterns of Welwitschia mirabilis, a long-lived plant of the Namib Desert]. , 2000. Netherland: Academic Publishers. 
  7. von Willert D.J., Eller B.M., Brinckmann E. and Baasch R.. CO2 gas exchange and transpiration of Welwitschia mirabilis Hook. fil. in the central Namib desert.. , 1982. 
  8. 8,0 8,1 Whitaker C.R., Pammenter N.W., Berjak P., 2007. Extreme desiccation- and heat-tolerance of desert seeds: A study on Welwitschia mirabilis. School of Biological and Conservation Sciences, University of KwaZulu-Natal, Durban
  9. Edward Polański. Reformy ortografii polskiej – wczoraj, dziś, jutro. „Bulletin de la Société Polonaise de Linguistique”. LX, s. 29-46, 2004. ISSN 0032–3802. 
  10. welwiczja. pwn.pl. [dostęp 2009.01.20].
  11. Department of Organismic and Evolutionary Biology, Harvard University, 2011. Plant Evolution: Pulses of Extinction and Speciation in Gymnosperm Diversity. Current Biology 21: 24

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Stanisław Lisowski: Świat roślinny tropików. Poznań: Wydawnictwo Sorus, 1998. ISBN 83-85599-78-9.
  2. John Henschel. Longterm growth patterns of Welwitschia mirabilis, a long-lived plant of

the Namib Desert. , 2000. Netherland: Academic Publishers. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  1. Gymnosperm database: Welwitschia http://www.conifers.org/we/welwitschiaceae.htm
  2. Welwiczia
  3. Ogród Botaniczny UAM w Poznaniu – Welwiczia osobliwa
  4. Plant Ecology 150: 7–26, 2000