Więzienie na Łukiszkach
Więzienie na Łukiszkach (lit. Lukiškių tardymo izoliatorius kalėjimas, ros. Лукишкская тюрьма) – najstarsze więzienie na Litwie, położone w śródmieściu Wilna, 300 m od zabudowań Sejmu, blisko pl. Łukiskiego, w zaułku Łukiskim 6 (Lukiškių skersgatvis); nazwy ul. we wcześniejszym okresie to Московская, Moskiewska, Więzienna, Kalėjimo. Jedno z najbardziej okrutnych miejsc odosobnienia Polaków w rosyjskim i radzieckim systemie represji, do których można było zaliczyć: Łubiankę i Lefortowo w Moskwie, Kresty w ówczesnym Piotrogrodzie czy Brygidki we Lwowie.
Spis treści |
Historia [edytuj]
Pierwszy obiekt więzienia wybudowano po 1837, zmodernizowano w latach 1867-1890. Rosnące szybko potrzeby zmusiły władze carskie do wybudowania w tym miejscu w latach 1901-1904 całego kompleksu obiektów łącznie na 700 osadzonych według proj. wzorowanego na wybudowanym w 1884 więzieniu Kresty (Кресты). W owym czasie to było jeden z najbardziej nowoczesnych tego typu obiektów – z własną studnią artezyjską, siecią wodociągową i kanalizacyjną, centralnym ogrzewaniem i systemem wentylacyjnym. Był wyposażony w kuchnię, piekarnię, łaźnię, pralnię, dom mieszkalny dla funkcjonariuszy. W budynku więziennym na trzech górnych piętrach (2,3,4) mieścił się też kościół katolicki, zaprojektowany w stylu romańskim. Zlokalizowany na 3 piętrze ołtarz wykonano z marmuru według proj. płk. Kelczewskiego. Pomyślano również o zlokalizowaniu synagogi. W 1905 dobudowano z żółtego kamienia cerkiew prawosławną św. Mikołaja Cudotwórcy (Šv. Mikalojus Stebukladarys/Св. Никола Чудотворец). Całkowity koszt inwestycji zamknął się w kwocie 969 tys. rubli.
Miejsce kaźni przedstawicieli wielu narodów – Białorusinów, Litwinów, Żydów, a także tysięcy Polaków, uczestników powstań i żołnierzy AK, w którym przetrzymywano więźniów politycznych za czasów carskich, hitlerowskich (Gestapo), litewskich (Sauguma) i sowieckich (NKWD i KGB). Niejednokrotnie przebywało w nim od 2.000 do 16.000 osób jednocześnie.
W czerwcu 1941, pod koniec tzw. pierwszej okupacji sowieckiej, NKWD wymordowała dużą grupę więźniów. W trakcie późniejszej okupacji niemieckiej do więzienia przywożono Żydów z Getta, których rozstrzeliwano w Ponarach (Paneriai).
Obecnie pełni rolę aresztu i więzienia – przebywa w nim około 1.100 osób, w tym po wyroku około 200 osadzonych. Zatrudnia około 250 funkcjonariuszy. Istnieją plany jego prywatyzacji i przekształcenia na hotel.
Przebywali na Łukiszkach [edytuj]
- Menachem Begin, premier Izraela w latach 1977-1983
- Mykolas Biržiška, polityk litewski
- Mykolas Burokevičius, I sekretarz KC KPL–KPZR
- Bertrand Cantat, piosenkarz francuski
- Feliks Dzierżyński, polski i rosyjski działacz socjalistyczny i komunistyczny, twórca i szef pierwszych sowieckich organów bezpieczeństwa - Czeka, GPU i OGPU, symbol terroru w rewolucyjnej i porewolucyjnej Rosji; uważany za jednego z twórców państwa radzieckiego.
- Kazimierz Pietkiewicz, socjalista polski
- Barbara Skarga, humanistka, filozof, etyk, historyk filozofii, siostra Hanny Skarżanki
- Zbigniew Skłodowski, przywódca Szarych Szeregów na Litwie
- Jakub Wygodzki, polsko-litewski polityk żydowskiego pochodzenia
- Jonas Vileišis, litewski wydawca i dyplomata
- Tomasz Zan, poeta
Warte odnotowania [edytuj]
- W akcji odbicia z więzienia na Łukiszkach Eugeniusza Chylińskiego w 1942 wzięła udział Hanna Skarżanka, ówcześnie żołnierz Kedywu Okręgu Wileńskiego AK.
Więzienie wizytowali [edytuj]
- Valdas Adamkus, prezydent Litwy
- Audrys Juozas Bačkis, kardynał
- Dalia Grybauskaitė, prezydent Litwy
- Sylwia (królowa Szwecji)
Zobacz też [edytuj]
Bibliografia [edytuj]
- Pasierbska, Helena: Wileńskie Łukiszki, Gdańsk 2003, 256 s.
Linki zewnętrzne [edytuj]
- strona Więzienia na Łukiszkach
- historia budowy Więzienia na Łukiszkach, w jęz. ros.
- zdjęcia więzienia
