Wielka Aleja

Gdańsk
aleja Zwycięstwa
Wrzeszcz, Aniołki
Długość:	2 km
Przebieg ↑ Błędnik 0 ul. 3 Maja (Brama Oliwska) 80 m ul. Kolejowa 340 m ul. Chodowieckiego 500 m ul. Orzeszkowej 630 m ul. Śniadeckich 680 m ul. Tuwima 830 m ul. Skłodowskiej-Curie 1,0 km ul. Smoluchowskiego 1,1 km ul. Traugutta 1,7 km al. Hallera 1,8 km ul. Konarskiego 1,9 km ul. Narutowicza 2,0 km ul. Puszkina 2,0 km ul. Piramowicza ↓ al. Grunwaldzka
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Wielka Aleja – część głównej arterii komunikacyjnej Trójmiasta w Gdańsku, obecnie Aleja Zwycięstwa. Przebiega przez dzielnice Wrzeszcz i Aniołki. Jest to najstarsza w Polsce tego rodzaju zachowana czterorzędowa aleja śródmiejska.

Historia

Chronologia nazwy

• niem. Grosse Allee (do lat 30. XX w.)
• niem. Hindenburg Allee (lata 30. XX w. - 1945)
• aleja marszałka Rokossowskiego (1945 - 1956)
• aleja Zwycięstwa (od 1956)

XVIII i XIX wiek

Wielka Aleja w rysunku Daniela Chodowieckiego z 1773

Aleja powstała w latach 1768 - 1770, na miejscu istniejącej od wieków drogi z Gdańska do Oliwy. Inicjatorem i fundatorem był gdańszczanin Daniel Gralath (ur. 1708, zm. 1767), którego pomnik znajduje się od 1901 w Wielkiej Alei.

Wielką Aleję poprowadzono od nowożytnych fortyfikacji Bramy Oliwskiej (ówczesnej granicy Gdańska) do Wrzeszcza (ówcześnie samodzielnego miasta), sadząc w czterech rzędach 1416 lip (długowiecznych drzew) sprowadzonych z Holandii. Łączna szerokość alei wynosiła trzydzieści metrów, a składała się ze środkowego pasa przeznaczonego dla pojazdów i dwóch pięciometrowych promenad dla pieszych. Powstała niezwykle reperezentacyjna aleja łącząca oba miasta. Pierwotnie aleja sięgała do parku Uphagena, przez który od wieków płynie Potok Królewski, stanowiący naturalną granicę między Gdańskiem i Wrzeszczem.

W 1807 został ostatecznie zniszczony, istniejący od XIV wieku (kilkakrotnie niszczony i odbudowywany), kościół i szpital Świętych Aniołów. Budynki znajdowały się w miejscu, gdzie obecnie stoi czołg-pomnik.

Podczas oblężenia Gdańska w 1807 i oblężenia w 1813 drzewa zostały częściowo wycięte, jednak po każdym z nich były uzupełniane.

Początkowo aleja służyła jako promenada, miejsce przejażdżek miłośników jeździectwa, następnie w 1872 pojawiły się tramwaje konne, a w 1896 elektryczne. W alei powstawały liczne kawiarnie, również z ogródkami. Najbardziej znane z nich to nieistniejąca Cztery Pory Roku (Vier Jahreszeiten), w miejscu której stanął czołg-pomnik oraz Połowa alei (Cafe Halbe Allee), po przeciwnej stronie.

XX wiek

Wielka Aleja, ok. 1900

Na początku XX wieku stworzono odgałęzienie alei w kierunku nowopowstałej Politechniki Gdańskiej, sadząc lipy wzdłuż drogi do uczelni.

3 września 1915 została otwarta hala sportowo-widowiskowa (Sporthalle) na 2000 miejsc (hala została po II wojnie światowej adoptowana na siedzibę Opery Bałtyckiej).

W 1926 przeprowadzona została rozległa modernizacja, polegająca na wydzieleniu torowiska, pokryciu asfaltem dwóch oddzielnych jezdni, utworzeniu dwóch ścieżek rowerowych oraz włączeniu Końskiego Traktu do systemu komunikacyjnego.

Widok w kierunku Oliwy

 

W marcu 1945 drzewa stały się szubienicami dla osób, które zostały stracone przez hitlerowców w publicznych egzekucjach.

Wzdłuż dużej części alei były umiejscowione cmentarze różnych wyznań, których usuwanie rozpoczęło się w 1966.

W latach 1970-1976 przeprowadzone zostały prace remontowe torowiska i nawierzchni, a kosztem terenów zielonych, powstała nowa, wschodnia jezdnia.

Obecnie Wielka Aleja (pod nazwą aleja Zwycięstwa) to główna arteria komunikacyjna Gdańska, składa się z linii tramwajowej, dwóch trzypasmowych jezdni oraz Traktu Konnego - jednokierunkowej (w kierunku Głównego Miasta), dwupasmowej jezdni.

Wpisana została do rejestru zabytków KOBiDZ jako Wielka Aleja ze szpalerami drzew, ob. Aleja Zwycięstwa, Gdańsk, nr rej.: 285 z 23.02.1967.

W 2006 w alei rosły 674 drzewa, w tym 385 z pierwotnych nasadzeń.

Łąka Majowa

Teren wzdłuż alei - pomiędzy wschodnim końcem ul. Smoluchowskiego, a budynkiem Opery Bałtyckiej - od końca XIX wieku należał do wojsk pruskich (Kleiner Exerzier-Platz). Zwany był Łąką Majową. Na jej terenie w latach 1940-1944 powstało kilkanaście, istniejących do niedawna, drewniano-ceglanych baraków, przeznaczonych dla robotników pracujących w niemieckim przemyśle zbrojeniowym.

Pomnik założyciela alei Daniela Gralatha, w Wielkiej Alei

 

Zabytki i interesujące miejsca

• Pomnik Daniela Gralatha
• Opera Bałtycka
• Historyczne i zabytkowe wille z przełomu XIX i XX wieku
• Parki na terenach pocmentarnych
• Park Steffensa

Linki zewnętrzne

• Daniel Gralath
• Cmentarze przy Wielkiej Alei
• Wielka Aleja w Gdańsku, Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Gdańsku