Wieniawa (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wieniawa
POL COA Wieniawa.svg
Alternatywne nazwy Bawola Głowa, Bawół, Bavolina Caput, Caput Bawola, Caput Bubalum, Pierstynia, Ząbrza Głowa, Zubrza Głowa
Pierwsza wzmianka 1382 (pieczęć) 1398 (zapiska)
Herbowni – lista według Tadeusza Gajla
Herbowni – lista według Kaspra Niesieckiego pochodząca z XVIII wieku
Miasta Leszno
Gminy Przygodzice

Wieniawa (Bawola Głowa, Bawół, Bavolina Caput, Caput Bawola, Caput Bubalum, Pierstynia, Ząbrza Głowa, Zubrza Głowa) – herb szlachecki pochodzenia morawskiego, noszący zawołanie Wieniawa. Przekazy legendarne umieszczają początki tego herbu w XI wieku, jednakże najstarsza znana pieczęć z tym herbem pochodzi z 1382 roku. Był najbardziej rozpowszechniony na ziemi poznańskiej, łęczyckiej, sieradzkiej, lubelskiej i sandomierskiej oraz w księstwie oświęcimskim[1].

Spośród ponad 200 rodów używających Wieniawy największe znaczenie uzyskali: Broniszowie, Długoszowie, Leszczyńscy, Zubrzyccy, a na Litwie Białozorowie i Jundziłłowie.

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Oto opis współczesny, stworzony z uwzględnieniem zasad blazonowania zaproponowanych przez Alfreda Znamierowskiego[1]:

W polu złotym żubrza głowa czarna z kołem złotym w nozdrzach.

Klejnot: pół ukoronowanego lwa złotego z szablą w prawej łapie..

Labry: Czarne, podbite złotem.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienia herbu Wieniawa na przestrzeni wieków
Wieniawa ze strony tytułowej Heraldyki polskiej wieków średmich Franciszka Piekosińskiego.
Wieniawa ze strony tytułowej Heraldyki polskiej wieków średmich Franciszka Piekosińskiego.
Herb Wieniawa w architekturze

Opisy historyczne[edytuj | edytuj kod]

Jan Długosz, w swoich Klejnotach pisze[2]:

Quote-alpha.png
WYENYAWA in campo aureo deferens caput zabrinum, ex cuius naribus pendet circulus

co tłumaczy się na:

Quote-alpha.png
WIENIAWA w polu złotym nosi głowę żubrzą, z której nozdrzy zwiesza się kolec.

Opis podany przez Kaspra Niesieckiego jest o wiele bardziej drobiazgowy[3].:

Quote-alpha.png
Głowa żubrza powinna być, czarnego koloru, rogi u niej tak ułożone, jakby księżyc nie pełny wyrażały, przez nozdrza wić zawiedziona w koło skręcona, czyli jako inni chcą, cyrkuł złoty, w zakrętach poczerniony, w polu żółtem.

a później o klejnocie:

Quote-alpha.png
inni Lwa w koronie nad hełmem wyniesionego w górę malują, w jednej łapie miecz zaniesiony do cięcia trzymającego, lew złoty być powinien, miecz srebrny, ogon na grzbiecie u niego, więcej go niż połowę widać, głową w prawą tarczy obróconego.

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

  • 1382 r. - pieczęć Piotra Drzeczkowskiego z Morkowca[4]
  • 1388 r. - pieczęć Macieja, Filipa oraz Wincentego Drzeczkowskich z Morkowca[4]
  • 1389 r. - zapiska sądowa[4]

Chorągiew z herbem Wieniawa Jana z Obiechowa brała udział w Bitwie pod Grunwaldem.

Mimo, że Wieniawici nie uczestniczyli w unii w Horodle, to już w XV wieku herb pojawił się na Litwie.

Legenda herbowa[edytuj | edytuj kod]

Kacper Niesiecki podaje następującą legendę:

Quote-alpha.png
Książę Morawski, dla rozrywki swojej na łowy wyjechał, zaszedł mu drogę żubr, widząc to rycerz imieniem Łastek książęciu assystujący, mąż siły wielkiej, uchwyciwszy go za rogi, nie tylko że go utrzymał, ale też wić z młodego dębczaka wyciętego splecioną gwałtem mu przez nozdrza przetkawszy, i w koło ją nakształt pierścienia skręciwszy, tak do książęcia swego przyprowadził, którego gdy drugiemu dworzaninowi książęcemu dał trzymać, żubr zrozumiawszy tego nie taką siłę, któraby mu podołać mogła, wydzierać się i szamotać z nim począł, co postrzegłszy Łastek, dobywszy mieczu, tak silno w szyję uderzył, że jednym cięciem głowę żubrowi zwalił, za które męztwo pochwalony od książęcia, wziął ten przezacny mąż i obszerną fortunę w nagrodę, i ten herb, a w nim też samę żubrzą głowę.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Istnieje kilka przekazów tłumaczących genezę nazwy herbu odwołaniami do legendy herbowej. Marcin Bielski uważał, że nazwa Wieniawa pochodzi witki, którą Łastek żubrowi wsadził w nozdrza. Natomiast Szymon Okolski stawiał dwie hipotezy. Według pierwszej, nazwa herbu pochodzi od imienia rycerza. Druga mówi, że gdy rycerz przyprowadzał księciu żubra, krzyczał w języku morawskim Wien haw, co znaczy pójdź sam[potrzebne źródło].

Oficjalne stanowisko nauki, wyrażone przez heraldyka Józefa Szymańskiego mówi, że Wieniawa jest zawołaniem i nazwą nierozpoznaną. Heraldyk zamieszcza tę opinię jako własną, przytaczając też stanowiska etymologów. Według Brucknera nazwa ta może pochodzić od słowa wian, oznaczającego miotełkę z liści, albo też może być pochodzenia topograficznego. Bawola Głowa, Bawoł, Ząbrza Głowa, Żubrza Głowa są nazwami obrazowymi. Caput Bawola, Bawolina Caput, Caput Babalum to łacińskie nazwy obrazowe. Pierstyna to obca nazwa topograficzna[5].

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Lista herbownych w artykule sporządzona została na postawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule (w infoboksie po prawej stronie) pochodzi z Herbarza polskiego Tadeusza Gajla[6]. Jest to dotychczas najdłuższa lista herbownych (265 nazwisk). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Wieniawa. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę.

Znane osoby pieczętujące się herbem Wieniawa[edytuj | edytuj kod]

Wieniawici, mimo małej liczby herbownych, wydali dużo sławnych ludzi, często w obrębie jednej rodziny.

Wieniawa poza granicami Korony i Litwy[edytuj | edytuj kod]

Morawy[edytuj | edytuj kod]

Herb Wieniawa na terenie Moraw
Herb Perszteinów.
Herb Perszteinów.

Herbem bardzo podobnym do Wieniawy pieczętowała się czeska możnowładcza rodzina Perszteinów (czes. Pernštejnové, niem. von Pernstein) pochodząca z Moraw. Perszteinowie byli w posiadaniu tytułu hrabiowskiego. Szczyt znaczenia rodzina ta osiągnęła w XVI wieku, kiedy byłą najsilniejszym rodem szlacheckim w Królestwie Czech. Ród ten wymarł po mieczu w 1631, a po kądzieli w 1646[potrzebne źródło].

Związek z herbem Pomian[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Pomian (herb szlachecki).

Według legendy przytaczanej między innymi przez Niesieckiego za Janem Długoszem, Pomian jest uszczerbionym herbem Wieniawa:

Quote-alpha.png
Łastek Hebda z Grabia, brata swego rodzonego Jaranda, dziekana Gnieźnieńskiego zabił o to, że go często o nieprzystojne życie strofował, działo się to według nich we wsi Lubania, za który excess, krom inszej kary, i tę na sobie bratobójca wyniósł, że z herbu Wieniawa, którym się z przodków swoich pieczętował, kołko zdjęto, a miecz przez głowę, tym kształtem jako widzisz, nadano, i herb sam nazwany Pomian, niby Pomni nań, czyli raczej od pomieniania za herb Wieniawa (...)

Wedle tej legendy natomiast, Pomian pochodzić ma od wyrażenia Pomni nań, użytego w odniesieniu do bratobójcy (Pomnij na niego, czyli na zabitego brata), będź też od pomienienia herbu Wieniawa.

Występowanie w heraldyce terytorialnej[edytuj | edytuj kod]

Wieniawici nie byli zbyt licznym rodem herbowym. Mimo to, herby niektórych (głównie wielkopolskich) miejscowości wskazują na pamięć o swoich dawnych właścicielach.

Według Kaspra Niesieckiego, herb województwa kaliskiego pierwotnie przedstawiał tylko czerwono-srebrną szachownicę. Zwycięstwo wojewody kaliskiego herbu Wieniawa upamiętniono, dodając głowę żubra do herbu województwa. Zygmunt Gloger w Geografii ziem dawnej Polski pisał, że herbem woj. kaliskiego była Wieniawa tj. głowa żubra w koronie, z pierścieniem, przechodzącym przez nozdrza, na polu w szachownicę z barwy białej i czerwonej ułożonem. Do dzisiaj tego herbu używa powiat kaliski. Pośrednio do Wieniawy nawiązywał też herb województwa łódzkiego w II Rzeczypospolitej, gdzie herb województwa kaliskiego był jednym z godeł. Ponadto herbu województwa kaliskiego używali też w swoich herbach królowie: Władysław Jagiełło, Władysław Warneńczyk, Kazimierz Jagiellończyk i Jan Olbracht.

Niemal niezmienionego herbu Wieniawa używają: Dynów i gmina Czermin.

Herby używające Wieniawy w połączeniu z innymi godłami[edytuj | edytuj kod]

Do Wieniawy nawiązują też następujące herby:

Projekty herbów[edytuj | edytuj kod]

W 1928 r. Sejmik Krajowy Poznański uchwalił herb województwa poznańskiego - orła piastowskiego z herbu województwa poznańskiego I Rzeczypospolitej z tarczą na piersi z herbem województwa kaliskiego I Rzeczypospolitej. Herb ten jednak nie uzyskał zatwierdzenia.

Wieniawa Czermińskich miała być herbem "Przysuchy niemieckiej", czyli Czermna. W 1847 w projekcie herbu Przysuchy znalazło się godło Wieniawy między dwiema wieżami. Oba herby się jednak nie przyjęły.

Odmiany, wersje alternatywne i utytułowane[edytuj | edytuj kod]

Istniało kilka odmian herbu Wieniawa, powstałych na skutek takich zjawisk jak zniekształcanie rysunków, tworzenie nowych herbów na potrzeby adopcji i udostojnienia.

Według Kacpra Niesieckiego w innych odmianach herbu głowa żubra nie posiada złotego pierścienia (cyrkułu) w nozdrzach (herb Wieniawa II), czasami także klejnot stanowią trzy pióra strusie (herb Wieniawa III, odmiana Woyskich), albo półtora krzyża (odmiana Szczepanowskich), albo samo godło (odmiana Marklowskich)[3]. Własną odmianę miał też ród Ryców, osiadłych w Prusach i na Pomorzu[7]. Ponadto Jakub i Maciej Hadziewiczowie otrzymali w zaborze austriackim tytuł baronowski, w wyniku czego powstał herb własny Hadziewicz[8]

Odmiany niepewne herbu Wieniawa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Janowski (herb szlachecki).

Herb Janowskich był odmianą albo herbu herbu Wieniawa, albo Bawola Głowa. Herb ten występował w następujących wariantach:

Janowski I: W polu czerwonym głowa bawola czarna, z pierścieniem złotym (także srebrnym) w nozdrzach. Klejnot: nad hełmem bez korony pięć piór cietrzewich (bądź czaplich) czarnych: trzy z prawej, dwa z lewej. Labry czarne, podbite czerwienią (bądź odwrotnie).

Janowski Ia: Pole błękitne, pierścień srebrny, w klejnocie ogon koguci czarny (po pięć piór na stronę), labry podbite błękitnym.

Janowski Ib: Pole srebrne, klejnot w koronie, która dodatkowo na zawoju czarno-srebrnym, klejnotem jest ogon cietrzewi czarny.

Janowski Ic: Barwy nieznane, godłem jest głowa bawola w prawo, z szyją, wychodząca z lewej strony tarczy, z wywieszonym językiem. Klejnot w koronie: pióra prawdopodobnie czaple, trzy z prawej, dwa z lewej.


Odmiany herbu Wieniawa
Herb Stanisława Leszczyńskiego jako króla Polski.  border
Herb Stanisława Leszczyńskiego jako króla Polski.
Odmiany niepewne herbu Wieniawa
Herb Janowski I  border
Herb Janowski I
Strona z Tablic odmian herbowych Chrząńskiego. Wieniawa wraz z odmianami w pierwszym rzędzie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Nazwy oboczne, zawołania i występowanie za: Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 176. ISBN 83-7391-166-9.
  2. Jan Długosz: Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885, s. 20.
  3. 3,0 3,1 Kasper Niesiecki, Herbarz, t. IX, s. 301-302
  4. 4,0 4,1 4,2 Andrzej Kulikowski: Wielki herbarz rodów polskich. Warszawa: Świat Książki, 2005, s. 313. ISBN 83-7391-523-0.
  5. Józef Szymański: Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. Warszawa: PWN, 1993, s. 289-291. ISBN 83-01-09797-3.
  6. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  7. Juliusz Karol Ostrowski: Ksiega herbowa rodów polskich. Warszawa: 1897.
  8. Sławomir Górzyński: Arystokracja polska w Galicji: studium heraldyczno-genealogiczne. Warszawa: DiG, 2009, s. 152-153. ISBN 978-83-7181-597-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Poprzedni

Wielorad
POL COA blank.svg
Herby ułożone alfabetycznie

Wieniawa
POL COA blank.svg
Następny

Wierność