Wikipedia:Standardy artykułów/związek chemiczny

Projekt Chemia

biblioteka chemiczna standard artykułu wskazówki edycyjne kategoryzacja szablony chemiczne propozycje tematów

dyskusja Projektu · Portal Chemia

Zalecany standard opisu związku chemicznego jest wskazówką na temat możliwego zakresu treści, wskazuje też właściwe miejsce podawania określonych informacji. Zapoznaj się również ze stroną Tworzenie nowych haseł.

Spis treści

Zalecana kolejność sekcji* Jeśli artykuł jest krótszy i nie zawiera niektórych informacji, należy zachować kolejność podawanych informacji z pominięciem nieopisywanych sekcji. *Poniższe zestawienie przedstawia wyłącznie zalecaną kolejność sekcji. Nagłówki poszczególnych sekcji powinny być wyróżniane standardowymi znacznikami: „== Nagłówek podstawowy ==”, „=== Nagłówek podrzędny ===” itd.

Nazwa związku chemicznego (zgodna z tytułem artykułu) Infoboks należy wypełniać wg osobnej dokumentacji

Wzór strukturalny lub sumaryczny (nie ma potrzeby podpisywać) Model przestrzenny (nie ma potrzeby podpisywać)

Zdjęcie postaci związku chemicznego (podpisane) lub model przestrzenny (nie ma potrzeby podpisywać)

Ogólne informacje

Nazwa związku chemicznego [zgodna z tytułem artykułu] – następnie definicja i akapit wstępny, tj. krótkie zestawienie najważniejszych informacji.

== Budowa cząsteczki ==

== Występowanie ==

== Otrzymywanie ==

=== Skala laboratoryjna ===

=== Skala przemysłowa ===

== Właściwości ==

=== Właściwości fizyczne ===

=== Właściwości chemiczne ===

=== Właściwości biologiczne ===

== Historia ==

== Zastosowanie ==

== Zagrożenia ==

== Zobacz też ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

== Linki zewnętrzne ==

== Szablony końcowe ==

---

Zalecenia dotyczące zawartości poszczególnych sekcji

Nazwa artykułu (nazwa związku) – zalecenia

Nazwa artykułu to nazwa związku chemicznego zgodnie z przyjętymi na wikipedii zasadami nazewnictwa. Zasady te zostały podsumowane poniżej.

Dla związków nieorganicznych

zgodnie z nomenklaturą chemii nieorganicznej. Dla tytułów artykułów i kategorii stosujemy następujące kryteria doboru nazwy:

• Dla kwasów tlenowych i ich pochodnych (wg podanej kolejności):

1. Nazwa tradycyjna akceptowana przez IUPAC.
2. Nazwa tradycyjna spoza zestawu akceptowanego przez IUPAC, o ile jest to powszechnie stosowane w środowisku chemicznym (wg analizy aktualnych trendów w bazach bibliograficznych typu WOS, Scopus itp., np. „nadmanganian potasu” – stosowany powszechnie, a nie „tetraoksydomanaganian potasu” – niestosowany).
3. Nazwa wg systemu Stocka, o ile nazwa tradycyjna może prowadzić do niejednoznaczności, np. MnO3−4 – „manganian(V)”, MnO2−4 – „manganian(VI)”.
4. Nazwa systematyczna IUPAC (addytywna).

• Dla związków binarnych (dwupierwiastkowych) stosujemy nazwę konstytucyjną ze stechiometrią wskazywaną przez:
  • dla związków pierwiastków grup 1–12: liczby Stocka, np. „tlenek żelaza(III)”. W przypadkach niebudzących wątpliwości liczbę Stocka pomijamy, np. siarczan wapnia.
  • dla związków pierwiastków grup 13–18: przedrostki zwielokrotniające, np. dekatlenek tetrafosforu. Związki z wodorem powinny mieć formę typu chlorowodór, siarkowodór, fosforowodór itd. z wyjątkiem zwyczajowych amoniaku i wody. Stosujemy przedrostki międzynarodowe di-, tri-, tetra-, penta- itd., poza trzema wyjątkami o szczególnie silnie ugruntowanych nazwach polskich: dwutlenek węgla, dwutlenek azotu, dwutlenek siarki.

Dla wybranych anionów homopoliatomowych należy stosować nazwy tradycyjne: nadtlenki, ponadtlenki, ozonki, acetylenki i azydki.

• Dla związków wielocentrowych grupy anionów i kationów wymieniamy w kolejności alfabetycznej, np. Mg(NO₃)OH powinien zostać nazwany „azotan wodorotlenek magnezu”, a nie zwyczajowo „zasadowy azotan magnezu”.
• Nazwy kationów i innych składników elektrododatnich piszemy w formie rzeczownikowej (dopełniacz), a nie przymiotnikowej, np. „siarczan żelaza(II)”, a nie „siarczan żelazawy”; „fosforan sodu”, a nie „fosforan sodowy”; „pentachlorek fosforu”, a nie „chlorek fosforowy”.

Dla związków organicznych

• Dla prostych związków organicznych zalecana jest nazwa systematyczna, jednak lokanty w prostych związkach należy podawać przed nazwą, zgodnie z zaleceniami ACS, np.:
  • alkany: metan, etan, propan
  • alkeny: eten, propen, buteny: 1-buten, 2-buten
  • alkiny: etyn, propyn, butyny: 1-butyn, 2-butyn

    Dla związków rozgałęzionych należy stosować powszechnie używane nazwy zwyczajowe, np. izobutan, izopentan, neopentan, izooktan.

  • alkohole: metanol, etanol, propanol, izopropanol; ewentualne lokanty podawać należy zgodnie z systemem ACS, tj. przed nazwą, np. 2-heksanol
  • aminy: metyloamina, dimetyloamina, trimetyloamina, diizopropyloetyloamina; ewentualne lokanty podawać należy zgodnie z systemem ACS, tj. przed nazwą, np. 2-naftyloamina
• Dla aldehydów i kwasów karboksylowych należy stosować nazwy zwyczajowe z użyciem słowa „aldehyd” lub „kwas”, np.:
  • aldehyd mrówkowy, aldehyd octowy, aldehyd propionowy, aldehyd masłowy
  • kwas mrówkowy, kwas octowy, kwas propionowy, kwas masłowy
• Dla pozostałych związków organicznych zalecana jest nazwa zwyczajowa jeżeli związek takową posiada. Tworzenie nazwy artykułu zgodnie z nazwą systematyczną (wg IUPAC lub ACS) nie jest zalecane, jeżeli jest ona długa i skomplikowana. W niektórych przypadkach dopuszczalne jest tworzenie nazwy zgodnie z nazwą systematyczną mimo powszechnie stosowanych nazw zwyczajowych np. alkenów i alkinów: eten zamiast etylen, etyn zamiast acetylen.
• Nie zaleca się tworzenia nazwy artykułu wg akronimu, nawet jeśli jest on powszechnie stosowany, np. histydyna zamiast His, acetonitryl zamiast AN/ACN, adenozyno-5'-trifosforan zamiast ATP itd.; jeśli jednak właściwa nazwa byłaby bardzo rozbudowana, a brak jest krótszej nazwy zwyczajowej, można użyć akronimu.
• Przy tworzeniu nazwy artykułu, która nie jest pełną nazwą systematyczną, zastanów się, czy nie istnieje inny, np. mniej znany związek, który może być nazwany tak samo. Jeśli tak, to nazwę należy zmodyfikować tak, aby nie występowała niejednoznaczność, np.
  • adenozyno-5'-monofosforan, a nie adenozynomonofosforan (bo znane są też inne adenozynomonofosforany: adenozyno-2'-monofosforan i adenozyno-3'-monofosforan)
  • 2-fenyloetyloamina, a nie fenyloetyloamina (bo znana jest też 1-fenyloetyloamina)

Tekst artykułu – zalecenia

Nazwa

Artykuł musi rozpoczynać się od pogrubionej nazwy związku chemicznego, następnie w nawiasie umieszcza się pochyloną czcionką powszechnie znaną nazwę zwyczajową związku, często stosowaną nazwę alternatywną lub skrót. Należy unikać podawania w tym miejscu wielu nazw alternatywnych i różnych wzorów, miejsce na takie informacje jest w infoboksie. Za nazwą zamieszcza się wzór sumaryczny lub półstrukturalny dla prostych związków organicznych i nieorganicznych. Należy unikać podawania w tym miejscu wzorów sumarycznych, które nie niosą informacji o strukturze związku – miejsce na taki wzór jest w infoboksie.

Przykład

Do zapisywania wzorów chemicznych, zwłaszcza jonów, zalecane jest stosowanie szablonu {{chem}}.

Definicja

Nazwę oddziela się od definicji za pomocą półpauzy „–” (nawiązanie słowne np. za pomocą łączników typu to, jest to, dotyczy itp. nie jest zalecane).

Typowa definicja powinna mieć formę:

Dla niektórych klas związków, w których można wyróżnić części składowe, jak np. w prostych pochodnych kwasowych (solach, amidach, estrach, bezwodnikach, halogenkach, imidach itp.) zalecany jest schemat:

Przykłady:

Dla związków chemicznych posiadających istotną funkcję biologiczną np. (leki, hormony, enzymy itp.) lub istotne zastosowanie (barwniki, katalizatory, konserwanty itp.) powinno to również zostać podane w definicji hasła. Dla substancji farmaceutycznych w nawiasie należy podać nazwę międzynarodową (łacińską).

Przykłady:

Zajrzyj też na stronę pomocy Jak napisać dobrą definicję.

Akapit wstępny

Bezpośrednio po definicji należy w kilku zdaniach podać najważniejsze informacje o związku.

Infobox – zalecenia

Na górze artykułu wstawia się odpowiedni szablon infoboksu w zależności czy hasło dotyczy związku organicznego czy nieorganicznego. Szablony infoboksów związku chemicznego oraz objaśnienia i zasady uzupełniania poszczególnych parametrów znajdują się na stronie {{Związek chemiczny infobox}}. Dla polimerów stosuje się szablon {{Polimer infobox}}. Jeżeli związek chemiczny nie posiada infoboksu lub autor nie potrafi wstawić go samodzielnie, należy na stronie dyskusji tego artykułu zamieścić szablon {{Bez infoboksu|Związek chemiczny}}.

Budowa cząsteczki – zalecenia

W tym akapicie można umieścić informacje o:

• budowie cząsteczki np.

Chlorek sodu jest związkiem jonowym.

Cykloheksan jest niepolarną cieczą.

• obecności grup funkcyjnych np.

Związek zawiera trzy grupy hydroksylowe oraz grupę karboksylową.

• elementach strukturalnych np.

Cząsteczka tego związku zawiera dwa pierścienie cykloheksanowe połączone atomem węgla spiro, jest to związek bicykliczny.

• rzędowości amin, alkoholi i amidów;
• sieci krystalicznej ciał stałych np.

Chlorek sodu tworzy kryształy w regularnym układzie krystalograficznym.

• izomerach np.

Eter dietylowy jest izomerem konstytucyjnym etanolu.

• o budowie przestrzennej (obecność enancjomerów, tautomerów) np.

alanina występuje w dwóch formach enancjomerycznych D-alanina i L-alanina

• hydratach np.

Siarczan sodu występuje w postaci bezwodnej, siedmiowodnej oraz dziesięciowodnej.

• związkach zawierających inny skład izotopowy np.

Najważniejsze deuterowane pochodne metanolu to metanol-d₁ CH₃OD i metanol-d₄ CD₃OD.

Występowanie – zalecenia

W tym akapicie można umieścić informacje o:

• minerałach i miejscach ich występowania, np.

W przyrodzie chlorek sodu występuje pod postacią minerału – halitu.

Otrzymywanie – zalecenia

Skala laboratoryjna – zalecenia

W tej sekcji można przedstawić znane metody syntezy związku chemicznego, opisać przebieg reakcji, mechanizm itp. Zamieszczanie szczegółowych danych preparatywnych nie jest zalecane. Do każdej z omawianych metod syntezy należy podać równanie reakcji. Jeśli to możliwe warto wzbogacić tę sekcję o ilustracje wizualizujące mechanizm.

Skala przemysłowa – zalecenia

W tej sekcji można przedstawić metody syntezy stosowane w przemyśle na małą i dużą skalę.

Właściwości – zalecenia

Właściwości fizyczne – zalecenia

Nie zaleca się dublowania informacji zawartych w infoboksie w rubryce „Właściwości fizyczne”. W tej sekcji można przedstawić właściwości fizyczne, na które nie przewidziano miejsca w infoboxie. W szczególnych przypadkach, jeżeli właściwości fizyczne związku są nietypowe lub charakterystyczne wyłącznie dla tego związku można je opisać w niniejszej sekcji.

Właściwości chemiczne – zalecenia

Ta sekcja powinna zawierać informacje o reaktywności związku chemicznego zaopatrzone w odpowiednie równania reakcji.

Właściwości biologiczne – zalecenia

tekst...

Historia – zalecenia

W tym akapicie można umieścić:

• w miarę możliwości najpełniejszą informacje o pierwszej syntezie związku, jej autorze/autorach i dacie oraz ewentualnie dodać schemat reakcji chemicznej (a także następnych syntezach, jeśli były istotne z historycznego punktu widzenia), np.:

Jodooctan etylu po raz pierwszy otrzymany został przez Williama Henry'ego Perkina w 1859 roku w reakcji bromooctanu etylu z jodkiem potasu.

• informacje o wykorzystaniu związku chemicznego, np. w czasie działań wojennych:

Chloroaceton jako gaz bojowy został po raz pierwszy wykorzystany w czasie I wojny światowej w listopadzie 1914 przez Francję pod nazwą „Tonite”.

Zastosowanie – zalecenia

W sekcji można umieścić informacje o zastosowaniu związku chemicznego w:

• analizie chemicznej, np.:

Dimetyloglioksym stosowany jest w analizie chemicznej jako tzw. odczynnik Czugajewa do wykrywania jonów niklu (Ni²⁺).

• technice, np.:

Siarczek cynku stosowany jest jako scyntylator do pomiaru promieniowania jonizującego.

• przemyśle spożywczym i kosmetycznym, np.:

Koszenila jest szeroko stosowana w przemyśle kosmetycznym do barwienia m.in. szamponów, a także barwi się nią napoje alkoholowe, nadzienia owocowe i jogurty.

• w lecznictwie:

Jeżeli związek jest stosowany jako lek w sekcji tej można zamieścić dodatkowe podsekcje np: wskazania, przeciwwskazania, działania niepożądane, dawkowanie, preparaty itp.

Zagrożenia – zalecenia

Sekcja uwzględniająca toksyczność, szkodliwość dla zdrowia i dla środowiska, wywoływanie oparzeń, podrażnień, uczuleń, gwałtownych reakcji z (wodą, powietrzem itd.), metody neutralizacji w przypadku zatrucia, metody neutralizacji w przypadku skażenia środowiska.

Zobacz też – zalecenia

W sekcji tej należy umieszczać linki wewnętrzne do haseł związanych z artykułem, jednak nie należy zamieszczać tzw. podobnych związków. Sekcja taka, jak również Inne kationy i Inne aniony znajduje się w infoboksie. Nie należy również zamieszczać w tym miejscu szablonów związanych z innymi wikiprojektami, np. commons, wikisłownik itp, gdyż linki takie powinny znajdować się również w infoboksie. Poszczególne pozycje wymienia się małą literą w punktach jak poniżej:

• przykład

Przypisy – zalecenia

Sekcję przypisy wstawia się za pomocą szablonu {{Przypisy-lista}} (zalecane) lub szablon {{Przypisy}}. Poszczególne przypisy wstawia się przy użyciu odpowiednich szablonów {{r|<nazwa przypisu>}} lub standardowych znaczników przypisów <ref name = "nazwa przypisu">...</ref>. Preferowane jest stosowanie szablonów {{cytuj książkę}}, {{cytuj pismo}} lub {{cytuj stronę}}.

Szablony wykorzystywane w artykułach chemicznych

Szablony baz danych OPI

Do cytowania rekordów w bazie danych OPI dotyczących naukowców i instytucji naukowych można zastosować szablony:

• {{ludzie nauki|<Id osoby>|name=Imię Nazwisko (opcjonalnie)}}
• {{instytucje naukowe|<Id instytucji>|name=Nazwa (opcjonalnie)}}

Bibliografia – zalecenia

Podobnie jak dla przypisów, do tworzenia poszczególnych pozycji bibliograficznych zaleca się stosowanie szablonów cytowań, np.:

• {{Cytuj książkę}}
• {{Cytuj pismo}}
• {{Cytuj stronę}}
• {{Dziennik Ustaw}}
• {{Monitor Polski}}

Jeżeli znany jest numer ISBN książki lub numer PMID (PubMed) artykułu, można skorzystać z narzędzia automatycznie generującego odpowiedni szablon. Narzędzie to działa także dla niektórych stron WWW.

Linki zewnętrzne – zalecenia

Linki zewnętrzne zawierające wartościowe informacje, uzupełniające artykuł dodawać należy w formie listy, np.:

• Jan Nowak: Związek chemiczny. Wydawca chemiczny 1, 2011-11-11. [dostęp 2012-01-24].
• Anna Kowalska: Związek chemiczny – zastosowania. Wydawca chemiczny 2, 2011-12-12. [dostęp 2012-01-24].

Pamiętać należy, że Wikipedia nie jest zbiorem linków zewnętrznych. Sekcja ta powinna więc być ograniczona do minimum, a zamiast dodawać nowe linki, lepiej je wykorzystać jako źródła do rozbudowy artykułu.

Szablony końcowe – zalecenia

Pod koniec artykułu (po sekcji Linki zewnętrzne) można zamieścić odpowiednie szablony nie tworząc dla nich osobnej sekcji. Umieścić można szablony nawigacyjne typu {{Navbox}}. Szablony nawigacyjne związane z chemią znajdują się w Kategorii:Szablony nawigacyjne – chemia. Jeśli opisywany związek chemiczny wykazuje działanie farmakologiczne lub lecznicze (niezależnie czy dotyczy to medycyny konwencjonalnej czy niekonwencjonalnej), to nad szablonami nawigacyjnymi należy zamieścić szablon {{Zastrzeżenia|Medycyna}}.

Przykłady

Strona dyskusji artykułu – zalecenia

Na stronie dyskusji artykułu związanego z chemią należy zamieścić szablon {{Wikiprojekt:Chemia/info}}, co spowoduje pojawienie się następującej informacji:

Zagadnieniami chemicznymi w Wikipedii zajmuje się Projekt Chemia. Jeżeli masz uwagi, wątpliwości lub zastrzeżenia dotyczące aspektów chemicznych w tym artykule, napisz o tym na stronie dyskusji Projektu Chemia. Zobacz też: standard artykułu o związku chemicznym.