Wikipedia:Weryfikowalność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Skrót: WP:WER

Ta strona opisuje zasadę polskojęzycznej Wikipedii. Jest powszechnie uznawana za standard, który wszyscy uczestnicy projektu powinni zachowywać. Śmiało edytuj tę stronę, ale najpierw upewnij się, że Twoje zmiany odzwierciedlają konsensus. W przypadku wątpliwości przejdź na stronę dyskusji.
Text document with red question mark.svg Krótko – o czym tu jest mowa: Wszelkie materiały, które mogą zostać zakwestionowane, a także wszelkie cytaty, powinny posiadać odniesienie do wiarygodnego, opublikowanego źródła.

Podstawowym kryterium umieszczania treści w Wikipedii jest weryfikowalność. Oznacza to, że czytelnicy Wikipedii powinni mieć możliwość sprawdzenia, czy zamieszczone tu materiały zostały wcześniej opublikowane przez wiarygodne źródła. Autorzy haseł powinni zapewnić źródła dla cytatów oraz dla wszelkich informacji, które są lub mogłyby zostać zakwestionowane. W przeciwnym przypadku takie materiały mogą zostać usunięte.

Źródła podajemy w postaci notatki bibliograficznej lub przypisów w haśle.

Weryfikowalność jest jedną z trzech podstawowych zasad dotyczących treści artykułów w Wikipedii. Dwie pozostałe to Nie przedstawiamy twórczości własnej i Neutralny punkt widzenia. Te trzy zasady łącznie określają rodzaj i jakość materiału nadającego się do akceptacji w głównej przestrzeni nazw Wikipedii. Dlatego żadna z tych zasad nie powinna być interpretowana w oderwaniu od dwóch pozostałych i wikipedyści powinni zapoznać się z nimi wszystkimi.

Te trzy podstawowe zasady nie podlegają dyskusji i nie zastępują ich żadne inne zalecenia ani zasady przyjęte przez konsensus wikipedystów.

Zasady

  1. Artykuły powinny być oparte tylko i wyłącznie o informacje opublikowane w wiarygodnych źródłach.
  2. Osoby dodające do artykułu nowy materiał powinny wskazać wiarygodne źródła, inaczej każdy wikipedysta może ten materiał usunąć.
  3. Obowiązek powołania się na wiarygodne źródła spoczywa na dodających nowy materiał, a nie na tych, którzy zamierzają ten materiał usunąć.

Weryfikowalność, nie prawda absolutna

Jednym z kluczy do pisania dobrych artykułów encyklopedycznych jest zrozumienie, że powinny one opisywać wyłącznie fakty, teorie, idee, założenia, opinie i argumenty, które zostały wcześniej opublikowane przez wiarygodnego wydawcę. Celem Wikipedii jest stać się kompletną i wiarygodną encyklopedią. Z tego powodu edytorzy powinni odnosić się do wiarygodnych źródeł, dzięki czemu ich wkład może być zweryfikowany przez czytelników i innych edytorów.

„Weryfikowalność” w tym kontekście nie znaczy, że oczekuje się od edytorów, że będą sami weryfikowali, czy zawartość artykułu w danej publikacji jest prawdziwa. Ściśle biorąc, staramy się zniechęcić wikipedystów do prowadzenia samodzielnych prób tego rodzaju, gdyż byłaby to już twórczość własna, która jest w Wikipedii zakazana. Artykuły powinny zawierać tylko taki materiał, który był wcześniej opublikowany w wiarygodnych źródłach, niezależnie od tego, czy ktoś uważa, że ten materiał jest obiektywnie prawdziwy, czy nie. Jakkolwiek wydaje się to wbrew intuicji, kryterium umieszczania materiału w Wikipedii jest weryfikowalność, a nie prawda absolutna.

Dobrym sposobem przyjrzenia się różnicy między weryfikowalnością i prawdą jest poniższy przykład. Wyobraź sobie, że piszesz artykuł o Teorii X, która została opublikowana w znanym recenzowanym czasopiśmie naukowym przez sławnego fizyka i z tego powodu jest bez wątpienia odpowiednim tematem dla artykułu w Wikipedii. Jednakże w trakcie pisania tego artykułu kontaktujesz się bezpośrednio z owym fizykiem, który mówi Ci: „Obecnie sądzę, że Teoria X jest kompletnie fałszywa”. Mimo że informacja ta pochodzi bezpośrednio od autora cytowanego artykułu, nie możesz umieścić tego faktu w Wikipedii.

Dlaczego nie? Dlatego, że nie ma sposobu, aby zweryfikować to stwierdzenie w sposób, który mógłby przekonać czytelników i innych edytorów Wikipedii. Czytelnicy nie wiedzą, kim Ty jesteś. Nie możesz zamieścić w haśle o Teorii X swojego numeru telefonu po to, by każdy czytelnik na świecie mógł do Ciebie zadzwonić z prośbą o potwierdzenie tej informacji. I nawet jeśli każdy z nich byłby gotów do Ciebie zadzwonić, skąd może mieć pewność, że powiesz mu prawdę?

Aby tego rodzaju informacja była akceptowalna dla Wikipedii, powinieneś najpierw przekonać wiarygodną agencję informacyjną, żeby ją opublikowała, co spowodowałoby przejście tej publikacji przez proces zbliżony do recenzowania naukowego. Informacja ta byłaby sprawdzona przez reportera, edytora, prawdopodobnie przez fachowca od sprawdzania faktów, i gdyby nadal wydawała się podejrzana, zostałaby jeszcze sprawdzona przez prawników i kierownika rady redakcyjnej. Tego rodzaju proces sprawdzania informacji gwarantuje, że w wiarygodnych czasopismach ukazują się dokładne i prawdziwe opisy wydarzeń.

To, że Wikipedia nie ma możliwości samodzielnego przeprowadzania tego rodzaju procesu sprawdzania faktów, jest głównym powodem, dla którego zasada weryfikowalności i nieumieszczania twórczości własnej jest taka ważna.

Jeśli jakieś wiarygodne czasopismo opublikuje Twoją historię, możesz ją umieścić w pisanym przez Ciebie haśle Wikipedii pod warunkiem, że powołasz się w tym haśle na tę publikację.

Źródła

Wiarygodność

Artykuły powinny być oparte na wiarygodnych, niezależnych źródłach o uznanej reputacji, gwarantujących dokładne sprawdzanie zamieszczanych w nich faktów. W tematach naukowych zalecanymi źródłami są publikacje, które przeszły proces recenzowania. Źródła powinny być też odpowiednie do wynikających z nich wniosków; zaskakujące wnioski powinny być oparte na szczególnie dobrych źródłach.

Jako źródeł informacji nie należy podawać artykułów z Wikipedii, edycje można natomiast oprzeć o źródła w nich zamieszczone, o ile spełniają one podawane tu kryteria.

Information icon.svg Osobna strona: Wikipedia:Źródła.

Języki publikacji

Gdy istnieją porównywalnej jakości źródła w wielu językach, to preferowane są te, których dostępność nie jest szczególnie ograniczona ze względu na język, miejsce albo zasięg publikacji. Oznacza to, że jeśli wśród tych źródeł jest źródło w języku polskim, to ono powinno być wykorzystane w pierwszym rzędzie ze względu na to, że większość czytelników polskiej Wikipedii zna przede wszystkim język polski i weryfikowanie źródeł obcojęzycznych (zwłaszcza w językach niebędących powszechnie znanymi) może być dla nich niewykonalne. Jeśli źródła w języku polskim są wtórne, to należy podać, o ile jest to możliwe, także oryginalną pracę obcojęzyczną, na której bazowały polskie źródła lub która jako pierwsza podała daną informację.

W przypadku informacji bazujących na obcojęzycznych pracach naukowych, zdecydowanie zaleca się oparcie na samych pracach, a nie tylko na omówieniach wyników tych prac w polskich źródłach (zwłaszcza mass mediach). Wyjątkiem są wydane w języku polskim tłumaczenia tych prac oraz syntezy i omówienia wyników obcojęzycznych prac dokonane przez specjalistów z danej dziedziny i zamieszczone w polskich pismach naukowych lub prestiżowych popularnonaukowych.

Uwaga. Jeżeli nie dysponujesz źródłami, dzięki którym możesz zweryfikować szybko wprowadzone informacje, a nie masz pewności, czy należy je usunąć, skontaktuj się najlepiej z innymi wikipedystami. Zobacz, jakimi materiałami dysponujemy.

Odnośniki do źródeł

Obowiązek dowodu wiarygodności wprowadzonej treści spoczywa na edytorze, który ją wprowadza i chce, aby pozostała w Wikipedii. Z tego powodu edytorzy powinni umieszczać odnośniki bibliograficzne w tekstach artykułów. Jeśli dla danego tematu artykułu nie istnieją wiarygodne źródła, Wikipedia nie powinna zawierać hasła na ten temat. Każda edycja nieoparta na źródle może być usunięta. Zanim się to jednak zrobi, zwłaszcza w przypadku obszernych fragmentów tekstu, warto zwrócić się do autora o podanie źródeł, na których się opierał.

Zasady opisywania wykorzystanych źródeł podane są na stronie Wikipedia:Bibliografia.

Artykuły i stwierdzenia bez źródeł

Jeśli istniejący od dawna artykuł jest pełen podejrzanych stwierdzeń nieopartych na źródłach, należy najpierw na jego stronie dyskusyjnej zadać pytanie o te źródła, poprosić odpowiednie osoby lub odpowiedni Wikiprojekt o pomoc w ich dodaniu a po jakimś czasie, jeśli nie będzie odpowiedzi, skierować hasło do naprawy lub wyjątkowo do skasowania. Pamiętaj, że usuwanie informacji powinno się odbywać bardzo ostrożnie i w „cywilizowany” sposób.

Nie ma wymogu, aby każde stwierdzenie czy zdanie było poparte odnośnikiem do materiału źródłowego i kwestia ta podlega samodzielnej, bazującej głównie na doświadczeniu i zdrowym rozsądku ocenie twórców Wikipedii. Oznacza to jednak, że w dowolnej chwili każdy inny twórca Wikipedii może uznać, że określony fragment tekstu wymaga wskazania źródła i postąpić jak wyżej lub zaznaczyć ten fragment szablonem {{fakt}} w postaci {{subst:fd}}. W przypadku zasadnego zaznaczenia podejrzanego fragmentu autor fragmentu tekstu lub inny wikipedysta powinien podać źródło. Gdy nikt długo nie odpowiada na wezwania do podania źródła, można podejrzany fragment usunąć ze stosownym uzasadnieniem.

Gdy znaczna część artykułu wzbudza wątpliwości i nie ma w nim stosownych źródeł, warto do niego dodać szablon {{dopracować|źródła=2014-09}}.

Źródła o podejrzanej wiarygodności

Ogólnie, źródła o podejrzanej wiarygodności to te, które mają złą reputację dotyczącą stosowanych w nich procedur sprawdzania faktów, oraz te, które takich procedur w ogóle nie mają.

Czasami pewne stwierdzenia można znaleźć wyłącznie w publikacjach o podejrzanej wiarygodności, takich jak np. gazety brukowe, zwane też tabloidami. Jeśli tego rodzaju stwierdzenie nie jest zbyt ważne dla treści artykułu, należy je po prostu usunąć bez dalszych dociekań.

Aby zaznaczyć źródła nierzetelnych informacji należy w odpowiednim miejscu wstawić szablon {{dopracować|nierzetelne=2014-09}}.

Źródła publikowane przez samego siebie

Każdy może stworzyć stronę WWW lub zapłacić za wydanie własnej książki, a potem samemu obwołać się „ekspertem” z danej dziedziny. Z tego powodu książki wydane na własny koszt, osobiste strony WWW, blogi tworzone przez samego siebie itp. publikacje nie mogą być na ogół zaakceptowane jako wiarygodne źródła. Wyjątek stanowią prace ogólnie znanych naukowców z danej dziedziny lub własne publikacje znanych dziennikarzy, którzy zawarli w swoich dziełach przeglądy swoich dokonań, które wcześniej zostały opublikowane w niezależnych, wiarygodnych wydawnictwach. Należy jednak do takich źródeł podchodzić z ostrożnością, na przykład jeśli informacja zawarta w blogu znanej osoby jest rzeczywiście prawdziwa, to zwykle można będzie ją znaleźć w innym, bardziej wiarygodnym i niezależnym miejscu.

Źródła publikowane przez samego siebie na temat samego siebie

Źródła publikowane przez samego siebie i inne mało wiarygodne publikacje mogą być z pewnymi zastrzeżeniami stosowane jako źródła na temat samego podmiotu tych publikacji. Np.: jeśli na stronie internetowej przedsiębiorstwa opublikowane są informacje, można uznać je za godne wzięcia pod uwagę, pod warunkiem, że nie mają one charakteru nachalnej autopromocji i nie istnieją inne wiarygodne źródła zaprzeczające podanym informacjom. Np.: nie ma powodu by nie wierzyć informacjom podawanym przez przedsiębiorstwa w sprawozdaniach finansowych czy prospektach emisyjnych, dopóki nie pojawi się wiarygodna publikacja, dowodząca, że określone informacje tam zawarte nie były zgodne z rzeczywistością.

Przy analizowaniu tego rodzaju źródeł ważny jest też kontekst. Artykuł Wikipedii na temat mało wiarygodnego czasopisma może być częściowo oparty na tym, co czasopismo samo pisze na swój temat – jednakże negatywnych informacji o bezpośrednich konkurentach podawanych przez to czasopismo nie można uznać za wiarygodne.

Pozostałe komentarze

To, że dana informacja jest weryfikowalna, nie oznacza od razu, że Wikipedia jest dobrym miejscem do jej publikowania. Zobacz: czym Wikipedia nie jest. Również to, że dana informacja jest prawdziwa, nie oznacza automatycznie, że spełnia ona nasze kryteria weryfikowalności – informacja ta musi być wcześniej umieszczona w wiarygodnym źródle. Zazwyczaj, gdy informacja jest prawdziwa i ważna, nie powinno być problemów ze znalezieniem jej dobrego źródła, lub gdy jest to informacja własna, przekonaniem wiarygodnego wydawcy, aby ją opublikował. Kolejnym efektem zasady weryfikowalności jest to, że twórczość własna, która nie została umieszczona w wiarygodnym źródle, nie może być umieszczona w Wikipedii.

Zobacz też