Wilamowice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Wilamowice
Herb
Herb Wilamowic
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bielski
Gmina Wilamowice
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja bielska
Data założenia ok. 1250
Prawa miejskie 1818
Burmistrz Marian Bronisław Trela
Powierzchnia 10,36[1] km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

3011[1]
291[1] os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 33
Kod pocztowy 43-330
Tablice rejestracyjne SBI
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Wilamowice
Wilamowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wilamowice
Wilamowice
Ziemia 49°54′59″N 19°09′07″E/49,916389 19,151944
TERC
(TERYT)
2243202094
SIMC 0926996
Urząd miejski
Rynek 1
43-330 Wilamowice
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Wilamowice w Wikisłowniku
Strona internetowa

Wilamowice (niem. Wilmesau, wil. Wymysoü) to miasto w woj. śląskim, w powiecie bielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Wilamowice. Wilamowice są położone na pograniczu Podgórza Wilamowickiego i Pogórza Śląskiego. Ośrodek sadowniczy i przemysłu lniarskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Według tradycji osada założona została w kilka lat po najeździe mongolskim na Polskę w 1241, przez osadników przybyłych z zachodu, którzy wcześniej założyli inną pobliską osadą, obecną Starą Wieś. Z powodu braku źródeł nie wiadomo czy mogło to mieć związek z nadaniem przez księcia opolskiego Mieszka Otyłego pomiędzy 1243-1246 w kasztelanii oświęcimskiej 500 łanów ziemi (ok. 121 km²) cystersom z Lubiąża[2][3]. Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowano w 1326 w spisie świętopietrza pośród parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej pod nazwą Novovillamowicz[4]. Miejscowa parafia musiała być więc założona wcześniej, przy wybudowanym ok. 1300 roku kościele św. Stanisława. Z analizy języka i stroju późniejszych mieszkańców wywnioskować można, że jej osadnicy wywodzili się z Fryzji i Flandrii, a z nazwy miejscowości, że jej zasadźcą był niejaki William, prawdopodobnie ze Szkocji[5]. Miejscowość założona została z dala od dużych rzek, co może być związane z obawą przed powodziami. W 1238 Morze Północne zalało wielkie obszary Flamandii, skłaniając jej mieszkańców do emigracji[6]. Mieszkańcy Starej Wsi ulegli później asymilacji, za to Wilamowianie pozostali w izolacji kulturowej aż do II wojny światowej. Zachowali swój archaiczny język wymysiöeryś, obyczaje, stroje, poczucie odrębności[7].

Politycznie wieś należała od ok. 1315 do księstwa oświęcimskiego, które w 1327 stało się lennem Królestwa Czech. W dokumencie sprzedaży księstwa oświęcimskiego Koronie Polskiej wystawionym przez Jana IV oświęcimskiego 21 lutego 1457 miejscowość wymieniona została jako Wilamowicze[8]. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Wylamowycze wymienia w latach 1470-1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[9] a jako jej właścicieli podaje Mikołaja oraz Jana Wilamowskich herbu Kornicz[10]

Od drugiej połowy XVI wieku i przez XVII wiek Wilamowice były ośrodkiem kalwinizmu[11]. Miejscowy drewniany kościół parafialny został zniszczony dwukrotnie w pożarach w latach 1646 (od pioruna) i 1692, w międzyczasie został odbudowany w 1661, a następnie w 1705[12].

W 1808 roku miejscowi chłopi za 30 000 reńskich wykupili ziemie pańskie, co uwolniło ich od ciężarów pańszczyzny[13]. W miejscowości rozwijało się już tkactwo. Chłopi sprzedawali swoje wyroby m.in. w Wiedniu, Warszawie, Trieście, Inflantach, Konstantynopolu, czy Hamburgu[14]. Stanowili tym samym konkurencję dla kolegacji chłopskich z Andrychowa. Ważną datą w historii miejscowości stał się 8 stycznia 1818, kiedy to nadano jej prawa miejskie. Wilamowice uzyskały prawo do cotygodniowych targów, a z czasem własną pocztę, lekarza, aptekę, posterunek policji i szkołę. Nowe miasteczko liczyło około 1500 mieszkańców[15]. W 1887 powstała szkoła tkacka[16].

Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 317 budynkach w Wilamowicach na obszarze 1039 hektarów mieszkało 1719 osób (gęstość zaludnienia 165,4 os./km²), z czego 1677 (97,6%) było katolikami a 42 (2,4%) wyznawcami judaizmu, 1152 (67%) było niemiecko- a 567 (33%) polskojęzycznymi[17].

W okresie międzywojennym, kiedy to Wilamowice znalazły się w granicach odrodzonej Polski funkcjonowała tu niewielka fabryka włókiennicza. W 1923 ropoczęto budowę nowego kościoła parafialnego w stylu neogotyckim, którego budowę przerywaną Wielkim Kryzysem w 1935 i pożarem w 1957 ukończono w 1960 roku. Podczas II wojny światowej miejscowość została zaanektowana przez III Rzeszę. W 1945 zakazano używania języka wilamowickiego, co zostało uchylone w 1956. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego.

Język i kultura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz też: Wilamowiczanie.

Mieszkańcy Wilamowic są potomkami osadników z Fryzji i Flandrii, którzy osiedlili się na tych terenach w XIII wieku[18]. Stworzyli wyizolowaną kulturowo społeczność, odrębną również językowo. W 1808 roku wykupili się z poddaństwa, a w 1818 wykupili prawa miejskie dla Wilamowic[18]. Do 1945 roku w powszechnym użyciu był język wilamowicki (wymysiöeryś) – archaiczny język (dziś włada nim około 70 osób). Mała społeczność używała również własnego stroju wilamowickiego zawierającego elementy szkockiej kraty, motywy tureckie oraz kwiatowe, wykonane starą metodą klockową. Po II wojnie światowej władze komunistyczne próbowały zatrzeć ślady odrębności kulturowej Wilamowian.

Dziś tradycję kultywuje Regionalny Zespół Pieśni i Tańca "Cepelia Fil Wilamowice" założony w 1987 skupiający młodzież oraz Regionalny Zespół Pieśni i Tańca "Wilamowice" założony w 1948 skupiający kilka pokoleń. Działa także Stowarzyszenie Na Rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice "Wilamowianie", mające na celu ratowanie kultury wilamowickiej.

Sławni wilamowiczanie[edytuj | edytuj kod]

 Osobna strona: Kategoria:Wilamowiczanie.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Drewniane i murowane domy (XIX w.),
  • Kapliczki (XIX w.),
  • Kamieniczki na rynku (1870-1915),
  • Kościół neogotycki z 1923-84.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r. (GUS), [1].
  2. Jerzy Rajman. Mieszko II Otyły książę opolsko-raciborski (1239-1246). „Kwartalnik Historyczny”. R. 100 nr 3, s. 22, 1993. Kraków. 
  3. Wojciech Janusz: 725 lat Jawiszowic. Panorama najdawniejszych dziejów miejscowości na pograniczu śląsko-małopolskim. Jawiszowice: 2010, s. 15.
  4. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147-150.
  5. Julian Zinkow: Oswięcim i okolice. Przewodnik monograficzny. Oświęcim: Wydawnictwo „PLATAN“, 1994, s. 188. ISBN 83-7094-002-1.
  6. J. Zinkow, 1994, s. 189
  7. J. Zinkow, 1994, s. 211
  8. Krzysztof Prokop: Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513. Dzieje polityczne. Kraków: PAU, 2002, s. 151. ISBN 978-8388857-31-2.
  9. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 291.
  10. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przedziecki, Tom VII, Kraków 1864, s. 85.
  11. J. Zinkow, 1994, s. 206
  12. J. Zinkow, 1994, s. 210
  13. J. Zinkow, 1994, s. 207
  14. J. Zinkow, 1994, ss. 207-208
  15. J. Zinkow, 1994, s. 207
  16. J. Zinkow, 1994, s. 208
  17. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XII. Galizien. Wien: 1907.
  18. 18,0 18,1 „Rzeczpospolita. Przygoda z Polską. Beskid Śląski”, 2008. Warszawa: Presspulica Sp. z o.o.. ISSN 0208-9130. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]