Wilda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy części miasta Poznania i osiedla. Zobacz też: Wilda – dzielnica Poznania w latach 1954-1990.
Herb Poznania Wilda
jednostka pomocnicza Poznania
Miasto Poznań
Status jednostka pomocnicza
Powierzchnia 6,9 km²
Ludność (2010)
 • liczba ludności

28 510
Strefa numeracyjna (+48) 61
Tablice rejestracyjne PO
SIMC10 0970514
Położenie na planie Poznania
Położenie na planie Poznania
Położenie na mapie Poznania
Mapa lokalizacyjna Poznania
Wilda
Wilda
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wilda
Wilda
Ziemia 52°23′35″N 16°55′13″E/52,393056 16,920278
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Rynek Wildecki – serce Wildy widziane z wieży Rektoratu Politechniki
Plan centrum Wildy – mural naniesiony w ramach festiwalu Outer Spaces (dawna siedziba Solidarności Walczącej)

Wilda – część miasta Poznania i osiedle administracyjne w centralnej części miasta.

Od północy graniczy z osiedlem Stare Miasto, od zachodu z osiedlem Świętego Łazarza i Górczynem, od południa z Zielonym Dębcem, od wschodu z osiedlem Rataje i Starołęka-Minikowo-Marlewo.

Architektura i urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Połączenie podpoznańskiej wsi Wilda z Poznaniem w 1900 roku[1] i wyznaczenie jej na dzielnicę przemysłową w 1903 roku i dostosowanie nowego planu regulacji tych terenów do istniejącej już siatki ulic przyczynił się do specyficznego ukształtowania tego zespołu. Centralnym punktem Wildy stał się plac Bismarcka, czyli dzisiejszy Rynek Wildecki, który podzielił ją na część północną – z zabudową podobną do innych dzielnic z tego okresu i w zasadzie pozbawioną zabudowy przemysłowej oraz południową, gdzie zabudowa przemysłowa przeważa[2] (znajdują się tam m.in. Zakłady im. Hipolita Cegielskiego) i zachodnią z istniejącymi już wcześniej Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego (1870).

Główną ulicą stała się (podobnie jak na Łazarzu dawna wylotowa ulica z miasta tj. ul. Następcy Tronu (obecnie Górna Wilda i 28 Czerwca 1956 r.), uzupełniona o dwie nowo wytyczone: Wierzbięcice (dawniej Nowa Rycerska, później nazwana ul. Bittera) i ul. Przemysłową (ul. Małgorzaty). Ulica Dolna Wilda, obecna trasa wylotowa z tej części miasta, nie ogrywała wówczas większej roli. Pomięty tymi ulicami wytyczono siatkę poprzecznych ulic. Szerokie pasy chodnika pozwoliły, zgodnie z koncepcją urbanistyczną Josepha Stübbena, na wygospodarowanie przedogródków (zachowanych np. na całej długości ul. Poplińskich). Nieliczne sklepy lokalizowano natomiast na narożnikach ulic[2].

Zabudowa głównych ulic nie odbiega od innych wielkomiejskich dzielnic Poznania tego okresu, choć architektura powstających na początku XX wieku kamienic jest bardziej zestandaryzowana, a secesyjny detal zastąpił pozbawiony dekoracji klasycyzm z charakterystycznymi wykuszami, balkonami i ukształtowaniem dachów oraz boniowaniem elewacji. Boczne ulice natomiast przez wieloetapowość zabudowy i skomplikowane stosunki własnościowe (podobnie jak w Jeżycach) nie były już tak jednolite architektonicznie, i tam starsza zabudowa miesza się z nowszą[2].

Po roku 1910 układ urbanistyczny uzupełniony został o okazałe osiedle pierwszej poznańskiej spółdzielni mieszkaniowej Spar- und Bauverein przy obecnej ul. 28 Czerwca 1956 r. i ul. Wspólnej – kolonię robotników kolejowych, gdzie wielkie domy mieszkalne od głównej ulicy połączone były z jednorodzinnymi domami szeregowymi i pojedynczymi domami wewnątrz założenia[2][3].

Obecnie nieliczne puste działki wypełniają się budynkami o różnej stylowo i jakościowo architekturze, ale wielkością wpisują się w istniejącą tkankę dzielnicy.

Zespół urbanistyczno-architektoniczny Wildy od 6 października 1982 roku figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-239[4].

Według architekta Stanisława Sipińskiego Wilda, w historii polskiej urbanistyki, jest jedną z pereł w koronie – dzielnicą zabudowaną niezwykle przemyślanie i na wysokim poziomie architektonicznym. Znajduje się tutaj wiele interesujących przykładów budownictwa różnych epok[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o Wildzie pochodzi z 1253 r. – Władysław Odonic oddał poznańskiemu biskupstwu wieś Minikowo wraz z przyległymi gospodarstwami, wśród nich są Wierzbice (pierwotna nazwa Wildy)[6]. 31 maja 1488 Wierzbice kupił Jakub Wilda, to od jego nazwiska dzielnica zyskała później swoje miano[7]. W drugiej połowie XVI w. u zbiegu dzisiejszych ulic Niedziałkowskiego i Górnej Wildy powstał na terenach byłego leprozorium rycerzy św. Łazarza szpital dla ubogich pw. św. Łazarza. W XVII w. folwark Wilda był jedynym folwarkiem miejskim, który charakteryzował się wysoką produkcją zbóż towarowych – głównie dla miejskiego przemysłu spożywczego, a po potopie szwedzkim browar folwarku wildeckiego był na rynku lokalnym jedynym konkurentem browarów miejskich[8]. W początkach XVIII wieku splądrowana przez szwedzkie wojska Wilda popadła w zupełną ruinę[9]. To wtedy władze Poznania i biskupstwo postanowili sprowadzić osadników z Bambergu. Pierwsi Bambrzy trafili na Wildę w 1747 r.[10] Gwałtowny rozwój podpoznańskiej wtedy miejscowości przypada na wiek XIX:

  • 1818 – przy Dolnej Wildzie powstała pierwsza szkoła (również dla dzieci z Łazarza);
  • 1820 – dla księżnej Ludwiki Radziwiłł, żony namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego i właścicielki pałacyku myśliwskiego na Dębinie, wytyczona została Droga Dębińska;
  • ok. 1825 – przy Drodze Dębińskiej powstał ogród rozrywkowy "San Domingo", własność mistrza kominarskiego Karola Dominika;
  • 1895 przy Dolnej Wildzie stanęła elektrownia gminy Wilda ze stacją pomp;
  • 1897 przy placu Bergera (dziś M. Skłodowskiej-Curie) powstał posterunek straży pożarnej;

25 sierpnia 1888 Górna i Dolna Wilda, dotychczas funkcjonujące jako odrębne gminy miejskie, zostały decyzją landratu poznańskiego połączone w jedną jednostkę administracyjną[11]. 3 listopada 1899 władze Wildy postanowiły przyłączyć miejscowość do Poznania (choć wniosek o połączenie Jeżyc oraz Górnej Wildy i Dolnej Wildy z miastem złożyły już w 1871 roku, jednak spotkał się on wtedy z odmową władz pruskich)[12]. Wilda stała się dzielnicą wraz z dwiema innymi podpoznańskimi wsiami o silnych wpływach bamberskich – Łazarzem i Jeżycami – dokładnie 1 kwietnia 1900 r.[13]. Nazwa ul. Granicznej na Łazarzu upamiętnia przebieg granicy między gminami Wilda i Łazarz sprzed 1900 r. (obszar ten w praktyce już wcześniej został oddzielony od Wildy torami kolejowymi).

Nowa dzielnica szybko stała się jednym z najbardziej "poznańskich" rejonów Poznania, stanowiącym o charakterze miasta. To tu współżyli pokojowo Polacy, Niemcy i potomkowie bamberskich osadników (w dzielnicy funkcjonowały dwie świątynie – ewangelicki zbór z 1904 przy Rynku Wildeckim oraz katolicki kościół pw. Zmartwychwstania Pańskiego z 1926 r.). 1 lutego 1913 r. powstaje drużyna harcerska im. Leszka Białego, która daje początek Hufcowi ZHP Poznań-Wilda. W 1912 r. na Wildzie właśnie powstał klub sportowy Warta Poznań, który w 1929 r. na świeżo oddanym do użytku Stadionie Miejskim (przy Dolnej Wildzie) zdobył mistrzostwo Polski.

Ten sam stadion podczas okupacji hitlerowskiej (od 1 maja 1941 r.) służył za obóz pracy dla Żydów (Judenarbeitslager-Stadion). W okresie od 1939 do 1940 w Lasku Dębińskim, nieopodal nasypu toru kolejowego z Poznania Głównego do Starołęki, gestapo dokonało egzekucji masowej kilkuset[14] Polaków i Żydów, w większości przywiezionych z obozu zagłady Fortu VII w Poznaniu. Podobnie jak Warta Poznań, dla rdzennych poznaniaków symbolem miasta są również działające na Wildzie Zakłady im. Hipolita Cegielskiego (HCP – zwane gwarowo "Ceglorzem"). To tu 28 czerwca 1956 r. rozpoczął się jeden z pierwszych w całej komunistycznej Europie zryw przeciw władzy, znany dziś jako Poznański Czerwiec, kiedy poznańscy robotnicy zażądali przestrzegania praw człowieka. Tego właśnie dnia pracownicy HCP, noszącego wtedy nazwę Zakładów im. Stalina w Poznaniu (ZISPO), wyruszyli pochodem spod zakładu do centrum miasta, idąc ówczesną ulicą Dzierżyńskiego – dziś noszącą nazwę 28. Czerwca 1956.

Wilda w latach 1954–1990 należała do dzielnicy o takiej samej nazwie tj. Wilda. W 1993 r. utworzono jednostkę pomocniczą miasta Osiedle Wilda[15]. Następnie w 1995 r. utworzono Osiedle 28 Czerwca 1956 r.[16] W 2010 r. w Poznaniu przeprowadzono reformę funkcjonalną jednostek pomocniczych i 1 stycznia 2011 roku połączono osiedla administracyjne: Wilda i 28 Czerwca 1956 r. w jedno Osiedle Wilda[17].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Kina[edytuj | edytuj kod]

W okresie dwudziestolecia międzywojennego na Wildzie działało Kino Tęcza na rogu ulic Górna Wilda i Chwiałkowskiego, należące do Agnieszki Krakowskiej, filmy puszczano także w kinie prowadzonym przez Kościół pw Zmartwychwstania Pańskiego[18].

W 1962 roku wybudowano Kino Wilda. Kino przeszło gruntowny remont w 1999 roku. 6 lat później zaprzestało działalności, obecnie w budynku mieści się dyskont[19][20].

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Filia Biblioteki Raczyńskich przy ul. Roboczej

Od 1911 roku w kamienicy przy ulicy Wierzbięcice 21 działała na Wildzie biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych, połączona z czytelnią czasopism. Początkowo bibliotekę prowadził Stefan Dobrowolski, następnie (w latach 1927-1928) Helena Cichówna. W latach 20. XX wieku biblioteka przeniosła się na ulicę Górna Wilda 102. Oferowała czytelnikom 4 czasopisma do bieżącej lektury, a także księgozbiór liczący ok. 1800 książek (w latach 20.). W latach 20. placówkę odwiedzało regularnie ok. 150 osób, w następnej dekadzie - 63 osoby[21].

Obecnie na Wildzie działają filie Biblioteki Raczyńskich. Filia Wildecka na ulicy Roboczej oferuje czytelnikom księgozbiór liczący 37 tysięcy pozycji, a także czasopisma i multimedia. Filia nr 17 na ulicy 28 czerwca 217/219 posiada zbiory liczące 41 tysięcy woluminów, a także czasopisma[22].

Chóry i zespoły[edytuj | edytuj kod]

Od 18 lipca 1910 roku na Wildzie działało Koło Śpiewackie Chopin. Funkcję dyrygenta pełnili w nim m.in. Tomasz Barwicki, Stanisław Gronowski, Stanisław Hutten-Czapski, Stanisław Wiechowicz, Michał Swerzyński, Stanisław Kwaśnik oraz Edward Witkowski. Chór otrzymywał liczne nagrody w krajowych konkursach śpiewaczych, pod koniec lat 20. XX wieku należał do najlepszych zespołów w Wielkopolsce[23]. Ponadto na terenie Wildy od 1919 roku działało utworzone przy Warsztatach Głównych Kolejowych Koło Śpiewaków Kolejarzy "Moniuszko" (przemianowane w 1928 na Chór Męski Kolejarzy "Moniuszko") oraz chóry kościelne (m.in. chór Ewangelickiej Gminy Kościelnej św. Mateusza, Towarzystwo Chóru Kościelnego pw. św. Cecylii, chór przy Parafii pw. Zmartwychwstania Pańskiego, Towarzystwo Chóru Kościelnego pw. św. Marcina)[24].

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Linie tramwajowe[25]:

  • 1 – Zawady – Junikowo
  • 2 – Dębiec – Ogrody
  • 7 – Zawady – Ogrody
  • 9 – Dębiec – Piątkowska
  • 10 – Dębiec – Połabska
  • 18 – Starołęka – Ogrody

Linie autobusowe[25]:

  • 49 – Azaliowa – Górczyn
  • 51 – Dworzec Główny PKP – Sobieskiego Dworzec
  • 68 – Dworzec Główny PKP- Podolany
  • 71 – Os. Dębina – Os.Wichrowe Wzgórze
  • 75 – Dębiec – Górczyn
  • 76 – Os. Dębina – Pl. Bernardyński
  • 79 – Dębiec – Kacza
  • 603 – Luboń Lasek – Pl. Bernardyński
  • 651 – Dębiec – Szpital/Puszczykowo Niwka, Mosina/Ludwikowo/Dymaczewo Nowe
  • 243 (autobus nocny) – Dworzec Główny – Luboń/Kręta
  • 249 (autobus nocny) – Rondo Kaponiera – Dębiec

Osoby związane z Wildą[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Poznań. Przewodnik po zabytkach i historii. pod red. Janusza Pazdera. Wyd. II popr. i uzupeł. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2010, s. 432. ISBN 978-83-7503-115-7.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Jan Skuratowicz: Architektura Poznania 1890-1918. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991, s. 387. ISBN 83-232-0313-X.
  3. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda – dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 178-179. ISBN 83-87847-20-8.
  4. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie (pol.). 30 września 2014. [dostęp 2010-09-22]. s. 155.
  5. Bogna Kisiel. Mój Poznań: Poznań krok po kroku. Wywiad ze Stanisławem Sipińskim. „Głos Wielkopolski”, s. 26, 2010-06-29. 
  6. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 15. ISBN 83-87847-20-8.
  7. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 17. ISBN 83-87847-20-8.
  8. Dzieje Poznania. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 648, 655.
  9. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 22. ISBN 83-87847-20-8.
  10. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 24. ISBN 83-87847-20-8.
  11. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 35. ISBN 83-87847-20-8.
  12. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 35, 41. ISBN 83-87847-20-8.
  13. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 41. ISBN 83-87847-20-8.
  14. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939-1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, 1966, s. 273.
  15. Uchwała Nr LXXIV/587/II/98 z dnia 16 czerwca 1998 r. w sprawie utworzenia Osiedla Wilda w Poznaniu
  16. Uchwała Nr XXV/176/II/95 z dnia 17 października 1995 r. w sprawie utworzenia Osiedla 28 Czerwca 1956 r. w Poznaniu
  17. Uchwała Nr LXXV/1066/V/2010 Rady Miasta Poznania z dnia 9 lipca 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Wielkopolskiego z 2010 r. Nr 180, poz. 3364)
  18. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 383. ISBN 83-87847-20-8.
  19. Poznań: kina dawne i zapomniane. [dostęp 2014-05-25].
  20. Kazimierz Młynarz: Istne kino. Poznań: Kwartet, 1999, s. 102. ISBN 83-911854-1-9.
  21. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 308. ISBN 83-87847-20-8.
  22. Biblioteka Raczyńskich - informacje o filiach. [dostęp 2014-05-25].
  23. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 310-314. ISBN 83-87847-20-8.
  24. Magdalena Mrugalska-Banaszak: Wilda dzielnica Poznania 1253-1939. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 1999, s. 315. ISBN 83-87847-20-8.
  25. 25,0 25,1 Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne – Rozkład Jazdy