Wilhelm Kotarbiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wilhelm Kotarbiński
Wilhelm Kotarbiński fotografia.jpg
Imiona i nazwisko Wilhelm Kotarbiński
Data i miejsce urodzenia 30 listopada 1848[a][1]
Nieborów
Data i miejsce śmierci 4 września 1921[b]
Kijów
Narodowość polska
Dziedzina sztuki malarstwo
Styl akademizm, romantyzm, symbolizm, secesja
Ważne dzieła Anioł na cmentarzu, Mogiła samobójcy, Rzymska orgia, Śmierć Messaliny;
freski w soborze św. Włodzimierza w Kijowie
Odznaczenia
Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława II klasy (Imperium Rosyjskie)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Wilhelm Kotarbiński (ur. 30 listopada 1848[a][1] w Nieborowie, zm. 4 września 1921[b] w Kijowie) – polski malarz, którego twórczość zaliczana jest do akademizmu, romantyzmu, symbolizmu i secesji. Brat stryjeczny Miłosza – znanego malarza, rysownika i krytyka sztuki, w wielu źródłach z nim mylony[c] – oraz Józefa Kotarbińskiego – pisarza, krytyka literackiego i teatralnego, aktora teatralnego i filmowego.

Ponieważ Wilhelm Kotarbiński przez ponad 30 lat tworzył na ziemiach należących wówczas do Imperium Rosyjskiego, został tam uznany za Rosjanina – stąd w wielu rosyjskojęzycznych źródłach figuruje jako Wilgielm Aleksandrowicz Kotarbinskij (ros. Вильгельм Александрович Котарбинский)[2] lub Wasilij Aleksandrowicz Kotarbinskij (ros. Василий Александрович Котарбинский), w źródłach ukraińskojęzycznych także jako Wasyl Ołeksandrowycz Kotarbinskyj (ukr. Василь Олександрович Котарбінский). W nowszych publikacjach (od lat 90. XX w.) jest już określany jako malarz polski i ukraiński[3].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i okres młodzieńczy – warszawski (1848–1871)[edytuj | edytuj kod]

Wilhelm Kotarbiński był drugim synem polskiego szlachcica Aleksandra Kotarbińskiego, który w dobrach nieborowskich rodu Radziwiłłów w ówczesnej guberni warszawskiej piastował stanowisko rachmistrza[1][4]. Jego matką była Leokadia z d. Wejsflok (Weysflok). Z powodu niedomagań zdrowotnych obojga rodziców, a także samego Wilhelma, został on ochrzczony dopiero w trzecim miesiącu życia – 7 lutego 1849, a jego akt urodzenia wpisano do księgi parafialnej w obecności dwóch świadków – niepiśmiennych włościan nieborowskich Wincentego Krzyżanowskiego i Walentego Suskiego[a][1]. Rodzicami chrzestnymi byli Karolina i Leopold Johnowie. Jego starszy brat – Aleksander Wilhelm – skończył wówczas dwa lata (ur. 23 stycznia 1847, zm. w kwietniu 1896)[5][6]. Młodszy brat – Wincenty – urodził się i zmarł w 1858.

Wilhelm Kotarbiński ukończył gimnazjum klasyczne w Warszawie[4]. W latach 1867–1871 kształcił się w Klasie Rysunkowej w Warszawie pod kierunkiem Rafała Hadziewicza[3][4], otwartej w 1865 w miejsce Szkoły Sztuk Pięknych, którą władze rosyjskie zlikwidowały w 1864.

Młodość – okres rzymski (1871–1887)[edytuj | edytuj kod]

Dalszemu kształceniu i karierze malarskiej Wilhelma Kotarbińskiego zdecydowanie sprzeciwił się jego ojciec[7][8][9]. Wilhelm pożyczył więc od swego wuja pieniądze i w 1871 wyjechał do Włoch[10] jako stypendysta Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (w latach 1872–73 otrzymywał rocznie 200 rubli[11]), gdzie do 1875 kontynuował studia na Akademii Świętego Łukasza w Rzymie pod kierunkiem Francesca Podestiego[3][4][7][8][9]. W nauce języka włoskiego pomogła mu znajomość łaciny, której uczył się w szkole średniej[11]. W czasie studiów żył w skrajnej biedzie – w jego tymczasowym lokum były tylko stół, połamane krzesło i pogryziony przez myszy manekin[11]. Sypiał na jedynym prześcieradle, które przywiązywał do nóg odwracanego na noc stołu. Bywało, że nie jadł przez kilka dni, a z głodu zdarzyło mu się ukraść w sklepie bułkę i pić wodę z fontanny (później, gdy jego sytuacja materialna poprawiła się, zwrócił pieniądze sprzedawcy)[11]. Tak złe warunki życia spowodowały, że zachorował wówczas na dur powrotny. Od śmierci uratowali go lekarz o nazwisku Wendt – Niemiec o rosyjskich lub nadbałtyckich korzeniach – oraz dwaj rosyjscy malarze – bracia Aleksander (ur. w 1848) i Paweł (ur. w 1849) Swiedomscy, także mieszkający w Rzymie. Wkrótce początkujący artysta podjął pracę w ich pracowni na Polu Marsowym (dzielnica Campo Marzio) przy Via Margutta 5[11].

Po ukończeniu studiów Wilhelm Kotarbiński rozpoczął karierę malarską, tworząc obrazy o tematyce związanej ze światem antycznym. Powstawały one w jego własnej pracowni przy Via di San Basilio (urządzonej dzięki pomocy braci Swiedomskich)[11], w której także udzielał odpłatnie lekcji młodym adeptom malarstwa, m.in. poznanej w Neapolu Marii Baszkircewej[12][13]. Ponadto Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych przyznało mu zasiłek w wysokości 500 rubli[4][11]. Pierwsze prace wystawiał wówczas w Rzymie i we Lwowie[13].

W 1880 poznał sławnego wówczas rosyjskiego krytyka sztuki Władimira Stasowa. Na jego prośbę sporządził kopię jednego z XIV-wiecznych rękopisów ze zbiorów Muzeów Watykańskich, co kosztowało go rok pracy[14].

W stolicy Włoch mieszkał do 1887[8][9] lub 1888[3][14]. Zaprzyjaźnił się tam z Henrykiem Siemiradzkim. Z upływem czasu rosło uznanie dla twórczości Wilhelma Kotarbińskiego, co przysporzyło mu protektorów. Jednym z pierwszych był Josip Juraj Strossmayer, biskup Đakova, który w 1875 zakupił dwa jego obrazy: Męczeństwo świętego Kaliksta i Ucieczkę do Egiptu. Wśród innych znanych nabywców dzieł artysty wymienia się Władysława Kościelskiego, kolekcjonera i mecenasa sztuki[4][14].

O opuszczeniu Włoch przez Wilhelma Kotarbińskiego zadecydował zamiar realizacji zamówienia, wspólnie z malarzami rosyjskimi, na wykonanie fresków we wnętrzach soboru św. Włodzimierza w Kijowie. Do udziału w tym przedsięwzięciu zaprosili go bracia Aleksander i Paweł Swiedomscy, z którymi zaprzyjaźnił się w czasie choroby i od których nauczył się języka rosyjskiego[8][9]. Owa przyjaźń zaowocowała też, nieznaną wtedy w światowej sztuce, współpracą artystyczną – postacie niewolników na obrazie Pawła Swiedomskiego Ulica w Pompejach (znajdującego się obecnie w zbiorach Galerii Tretiakowskiej w Moskwie) namalował Wilhelm Kotarbiński[11].

Wiek dojrzały – okres kijowski (1888–1921)[edytuj | edytuj kod]

W 1888 artysta ożenił się[4][14] i zakupił majątek Kalsk w dawnym powiecie słuckim Imperium Rosyjskiego (dziś na Białorusi)[3]. Tworzył tam obrazy i freski dla okolicznych kościołów i cerkwi, m.in. dla kościoła w Starczycach w dekanacie słuckim[15]. Do obrazów sam także rzeźbił ramy[4].

Z Kalska wielokrotnie wyjeżdżał do Kijowa. Początkowo wynajmował tam pokoje w hotelu „Kane” (ros. „Кане”) przy ul. Funduklejewskiej 3[d], zaś w późniejszych latach w hotelu „Praga” przy ul. Bolszoj Wołodymirskoj[e], gdzie miał również pracownię[3][8][9][14]. Przez pewien czas mieszkał też przy Andriejewskim Zjeździe – najstarszej ulicy Kijowa, łączącej Miasto Górne z Padołem (Dolnym Miastem), przy której mieszkali także m.in. Michaił Bułhakow, Nikołaj Bierdiajew i Michaił Wrubel (z pochodzenia Polak)[8][9].

Pierwszą dużą zespołową pracą Wilhelma Kotarbińskiego w Kijowie było wykonanie malowideł – wspólnie z Iwanem Selezniowem, Pawłem Swiedomskim i Wiktorem Wasniecowem – w cerkwi pw. św. Aleksandra Newskiego, której budowę w d. Rubeżiws'koji kołoniji (ob. osiedle w rejonie swiatoszyńskim Kijowa) przy ul. Żytomyrs'ke szose (ukr. вулиця Житомирське шосе) ukończono w 1883. Na polecenie władz miejskich cerkiew w 1934 została zamknięta, później uległa zniszczeniu[16].

W latach 1887–1895[17] pracował przy tworzeniu fresków w soborze św. Włodzimierza w Kijowie, wspólnie z uznanymi malarzami rosyjskimi: Michaiłem Niestierowem, Mykołą Pymonenką, braćmi Aleksandrem i Pawłem Swiedomskimi, Michaiłem Wrublem, Wiktorem Wasniecowem i Wiktorem Zamirajłą. Całością prac kierował rosyjski historyk sztuki, krytyk malarstwa i archeolog Adrian Wiktorowicz Prachow. Wilhelmowi Kotarbińskiemu przypisuje się autorstwo fresków nawiązujących tematycznie do Księgi Rodzaju: Stworzenie słońca, księżyca i gwiazd, Stworzenie ryb i ptaków, Stworzenie zwierząt czworonożnych i człowieka, Bóg odpoczywający po stworzeniu człowieka oraz Przemienienie Pańskie[18].
Prawdopodobnie wspólnie z Pawłem Swiedomskim namalował natomiast w nawach bocznych: Wjazd do Jerozolimy, Wieczerzę Pańską, Chrystusa przed Piłatem i Ukrzyżowanie[18]. Maryna Drobotiuk przypisuje wspólnemu autorstwu W. Kotarbińskiego i P. Swiedomskiego łącznie 18 obrazów i wizerunki 84 postaci[16]. Ścisłe ustalenie autorstwa poszczególnych malowideł jest o tyle trudne, iż ich zdecydowana większość nie jest sygnowana[18], a Wilhelma Kotarbińskiego – jako katolika – nie dopuszczono do całkowicie samodzielnej pracy (malował pod bezpośrednim nadzorem P. Swiedomskiego)[16].

Wzorując się na szkicach sporządzonych dla soboru św. Włodzimierza, W. Kotarbiński i P. Swiedomski wykonali także (z pomocą innych artystów z Kijowa) malowidła w wybudowanej w 1883 cerkwi pw. św. Mikołaja Cudotwórcy w Radomyślu[15].

Wilhelm Kotarbiński wykonał też wiele malowideł ściennych i plafonów w salonach rezydencji zamożnych rodów Kijowa, Moskwy i Petersburga[4][15][19], m.in. plafon z czterema scenami nawiązującymi do legend ukraińskich w westybulu kijowskiej rezydencji przedsiębiorcy i filantropa Nikoły Artemijowycza Tereszczenki (dziś gmach zajmuje Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki) oraz dużą dekorację ścienną w kijowskim pałacu przemysłowca Bohdana Iwanowycza Chanenki (dziś gmach Narodowego Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków)[15][20].

W 1890 Wilhelm Kotarbiński przystąpił do Towarzystwa Malarzy Południoworosyjskich, założonego przez Wiktora Wasniecowa, Adriana Prachowa i Iwana Raszewskiego, którego celem było organizowanie w Kijowie corocznych wystaw malarstwa[15].

W 1893 był współzałożycielem, razem z Władysławem Galimskim, Janem Stanisławskim, Eugeniuszem Wrzeszczem i Janem Ursynem-Zamarajewem, Towarzystwa Malarzy Kijowskich[3][4][12]. Statut Towarzystwa przewidywał nie tylko organizowanie wystaw mistrzów malarstwa (także z zagranicy), ale i maskarad oraz rozgrywek w szachy i bilard[21].

W 1897 artysta wstąpił do Kijowskiego Towarzystwa Starożytności i Sztuk (ukr. Київське товариство старожитностей і мистецтв), w które przekształciło się Towarzystwo Zachęty Sztuk (ukr. Товариство заохочень мистецтв)[22].

Szczyt kariery artystycznej Wilhelma Kotarbińskiego przypadł na lata 90. XIX w. – jego twórczość doceniło wówczas wielu krytyków. Stał się też jednym z ulubionych malarzy cara Mikołaja II Romanowa[8][9]. O pracy W . Kotarbińskiego pisał Władimir Ludwigowicz Kign, rosyjski pisarz, krytyk literatury i podróżnik o niemiecko-polskich korzeniach:

Polak Kotarbiński to wielki marzyciel. Lubi marzyć o ważnym i nieważnym, poważnie i żartując. Po obiedzie. W czasie krótkiego odpoczynku od ciągłej pracy. [...] Rosyjski umysł jest ścisły, polski – rozproszony. Rosyjska wyobraźnia potrzebuje realnego podłoża, polska – buja w obłokach. Rosyjski artysta może być idealistą, ale fantastycznym artystą-malarzem, jakich wśród Polaków niemało, nie stanie się nigdy. Kiedy Swiedomski maluje, to pracuje. Kotarbiński – marzy, marzy zawsze, niezmordowanie, w czasie, gdy pracuje i wtedy, gdy odpoczywa.

— Władimir Ludwigowicz Kign[23]

Podczas I wojny światowej artysta namalował plakat pt. Kijów – Polsce, pragnąc w ten sposób zachęcić do darowizn na rzecz ludności polskiej[24].

W 1915 Cesarska Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu nadała Wilhelmowi Kotarbińskiemu tytuł akademika „za zasługi w dziedzinie malarstwa” (większość źródeł podaje błędnie, iż miało to miejsce w 1905)[24].

Wilhelm Kotarbiński był też autorem ilustracji do Pisma Świętego.

Do końca życia mieszkał w Kijowie. Przetrwał tam trudne lata rewolucji rosyjskiej 1905 roku, I wojny światowej i rewolucji październikowej, w której wyniku powstała w 1919 Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka (do 1934 ze stolicą w Charkowie). Prawdopodobnie po zakończeniu działań wojennych w 1918 Wilhelm Kotarbiński zamierzał wrócić do Warszawy i niepodległej już ojczyzny – rozpoczął od spakowania i wysyłki większości swych płócien, jednak nigdy one do Polski nie dotarły; nie doszło także do powrotu samego artysty[3][25].

Zmarł w zapomnieniu i biedzie[26], w pełnej świadomości, w domu Adriana i Emilii Prachowów przy ówczesnej ul. Tr'ochswiatytels'kiej[f][7][8][9][24]. W ostatnich tygodniach życia opiekowali się nim jego przyjaciel – polski lekarz o nazwisku Jakubski – i córka Adriana i Emilii Prachowów – Helena. Przyczynami śmierci były związana z wiekiem miażdżyca oraz dur rzekomy[24]. Po śmierci został pochowany w nowej części Cmentarza Bajkowego w pierwszej polskiej kwaterze[27].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Nimfa wodna, jeden z najdrożej wycenionych obrazów Kotarbińskiego
W ciszy wieczornej. Zadumana, jeden z najdrożej wycenionych obrazów na polskich aukcjach

Tematyka obrazów Wilhelma Kotarbińskiego obejmowała przede wszystkim sceny biblijne i antyczne (z kręgu starożytnych kultur Egiptu, Grecji, Rzymu i Bliskiego Wschodu) oraz – w dojrzałym okresie jego twórczości – także sceny fantastyczne, symboliczne i alegoryczne. Zachowały się także jego nieliczne pejzaże[28].

Przez dziewiętnastowiecznych polskich krytyków malarstwa jego twórczość była często porównywana z obrazami Henryka Siemiradzkiego, z którym zresztą Wilhelm Kotarbiński przyjaźnił się od czasu pobytu w Rzymie. Po śmierci artysty jego dzieła popadły na blisko sto lat w zapomnienie, a wiele z nich uległo zniszczeniu bądź zaginęło w pełnych zamętu latach obu wojen światowych, rewolucji 1905 roku i rewolucji październikowej w Rosji. Zdecydowana większość ocalałych dzieł znajduje się obecnie poza granicami Polski, m.in. w Muzeum Sztuki im. Nykanora Onackiego w Sumach, które w 1920 – w wyniku dokonanej rok wcześniej nacjonalizacji – przejęło kolekcję dzieł sztuki mieszkającego w Kijowie Oskara Hansena – Polaka, dyrektora zarządu spółki Biełgorodzko-Sumskiej Kolei Żelaznej w carskiej Rosji, filantropa, miłośnika i znawcy starożytności[g][29]. Zainteresowanie nimi powróciło dopiero na przełomie XX i XXI w., czego wyrazem były coraz liczniejsze publikacje na ich temat oraz wysokie ceny osiągane przez obrazy Wilhelma Kotarbińskiego na aukcjach dzieł sztuki[26][30].

Przykładowe ceny obrazów uzyskane na aukcjach zagranicznych[h]:

  • Nimfa wodna – 1 800 000 koron szwedzkich, tj. ok. 753 000 (15 marca 2007, Szwecja)[31]
  • Dziewczyna i anioł – 60 000 franków szwajcarskich, tj. ok. 138 000 zł (21 września 2007, Szwajcaria)[32]
  • Dziewczyna w malwach – 130 000 franków szwajcarskich, tj. ok. 299 000 zł (21 września 2007, Szwajcaria)[33]
  • Dziewczyny w sukniach złotej i różowej – 130 000 franków szwajcarskich, tj. ok. 299 000 zł (21 września 2007, Szwajcaria)[34]
  • Dwie piękności – 72 500 funtów szterlingów, tj. ok. 374 000 (27 listopada 2007, Sotheby's, Anglia)[35]
  • Wieczór na tarasie – 500 000 koron szwedzkich, tj. ok. 188 000 zł (13 marca 2008, Szwecja)[36]
  • Na tarasie – 115 650 funtów szterlingów, tj. ok. 493 000 zł (12 czerwca 2008, Anglia, nabywca rosyjski)[37]

Przykładowe ceny obrazów uzyskane na aukcjach polskich:

  • W Arkadii – 6 800 zł (4 listopada 1990, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[38]
  • W klasztornej ciszy – 11 500 zł (8 grudnia 1996, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[38]
  • W zachodzącym słońcu – 9 000 zł (19 marca 2000, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[38]
  • Błogość – 12 000 zł (29 listopada 2000, Panorama Art Gallery)[39]
  • Ibisy – 100 000 zł (7 listopada 2002, Dom Aukcyjny „Desa Unicum”)[40]
  • Gwiazda wieczorna – 230 000 zł (18 marca 2007, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[38]
  • W ciszy wieczornej. Zadumana – 280 000 zł (18 marca 2012, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[38]
  • Uliczka w Rzymie – 40 000 zł (14 października 2012, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[38]

Obrazy Wilhelma Kotarbińskiego wielokrotnie prezentowano na wystawach dzieł malarstwa – zarówno za życia artysty, jak i współcześnie, m.in. w 1894 we Lwowie (m.in. Rzymska orgia, Śmierć Messaliny, Rzymskie bachanalia i akwarela Rozrywki w starożytnej Grecji, za którą otrzymał złoty medal)[21], w 1895 i 1901 na wystawach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, w 1895 na 3. wystawie Kijowskiego Towarzystwa Malarzy w Kijowie[21], w 1896 w Poznaniu[21], w 1898 w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu[4][41], w 2002 na wystawie pt. „Kolory tożsamości” w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie[42], w 2003 na wystawie pt. „Wielki Tydzień” w Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie[43], w 2004/2005 na wystawie pt. „Wszystko jest łaską” w Zamku Królewskim w Warszawie[44]. Jego dzieła były ponadto wystawiane w Krakowie, Berlinie i Paryżu[21].

Na przełomie XIX i XX w. moda na twórczość Wilhelma Kotarbińskiego była na tyle duża, że kijowskie wydawnictwo „Razswiet” (d. ros. „Разсвѣтъ”) zdecydowało się w 1914 na publikację reprodukcji obrazów artysty w formie kartek pocztowych[22][45]. Część kartek posiadała dwujęzyczne podpisy (w j. rosyjskim i j. francuskim). Reprodukcję Rzymskiej orgii, wykonaną techniką drzeworytu, zamieścił także niemiecki magazyn „Moderne Kunst”[13].

Technika i cechy malarstwa[edytuj | edytuj kod]

Sielanka włoska, olej na płótnie, 138×79,5 cm. Znakomity przykład głównego nurtu twórczości Kotarbińskiego[46]

Najwybitniejsze dzieła Wilhelma Kotarbińskiego zostały wykonane techniką olejną na płótnie. Jako podobrazia pod farby olejne artysta używał też deski. Malował także na papierze, stosując techniki akwarelowe i lawowanego tuszu. Wiele obrazów powstało jako dekoracja ścienna lub sufitowa w formie panneau i plafonów.
Wilhelm Kotarbiński uprawiał także malarstwo ścienne techniką fresku.

W rzymskim okresie twórczości dzieła artysty charakteryzowały się wyraźnym podporządkowaniem kanonom malarstwa akademickiego. Wyróżniały je: warsztatowa doskonałość artysty, bogata kolorystyka i niuanse światłocieniowe, a także dekoracyjna forma i dbałość o koloryt[47]. O cechach malarstwa Wilhelma Kotarbińskiego krytyk sztuki, malarz i literat Henryk Piątkowski pisał:

[Kotarbiński] jest przede wszystkim kolorystą, w szlachetnym znaczeniu tego słowa, z impulsu, z poczucia wewnętrznego, z potrzeby ducha. Świat przedstawia mu się w postaci plam kolorowych, bardzo barwnych, w harmonijną zlewających się gamę. Wyszukane tony, łagodnie jednoczące się w artystyczną całość, może zbyt fantastyczną gazą osłaniają rzeczywistość.

— Henryk Piątkowski, 1895 (cytat za Marcinem Gochem, 2010)[48]

W okresie kijowskim twórczość Wilhelma Kotarbińskiego ewoluowała od akademizmu do symbolizmu, coraz częściej pojawiały się w obrazach wątki fantastyczne i symboliczne, niekiedy łączone z folklorem i ludowymi wierzeniami Ukrainy, a na przełomie wieków, w epoce fin de siècle’u, na takie właśnie dzieła malarskie istniało duże zapotrzebowanie. Artysta zajął się więc głównie zaspokajaniem gustów bogatych mieszczan, malując na zamówienie i wykonując wiele replik swych obrazów, co odbiło się na poziomie artystycznym prac[49]. Według opinii niektórych krytyków Wilhelm Kotarbiński w pierwszych latach XX w. przekształcił się z utalentowanego artysty w realizującego szereg zamówień dekoratora[28][50] i roztrwonił swój talent[50][51]:

Te godne zadumy Freuda symbolistyczne popłuczyny po innych artystach kontrastują z diametralnie odmiennym, idyllicznym światem antyku, ukwieconym, eterycznym, kobiecym, niewinnym do bólu.

— Jerzy Wojciechowski, 1996[50] (cytat za Marcinem Gochem, 2010)[51]

Mimo tak miażdżącej krytyki, której poddano późniejsze dzieła artysty, nie sposób im odmówić biegłości warsztatowej, czy kolorystycznej wiruozerii[51], a malarstwo salonowe było ze strony artysty odpowiedzią na panującą wówczas modę:

Wyobrażenia te są nie tyle polskie i szopenowskie, ile są przejawem powszechnej mody na bezcielesne anielice, blade, o przepastnych oczach i długich włosach. Owe zalecające się poetycznością zjawy skutecznie zdominowały ideał kobiecości w sztuce przełomu wieków, sztuce, którą określić można jako umasowioną i popularną odmianę symbolizmu.

Maria Poprzęcka, 1991 (cytat za Marcinem Gochem, 2010)[51]

Dzięki współtworzeniu fresków w soborze św. Włodzimierza w Kijowie Wilhelm Kotarbiński wniósł także swój wkład w odrodzenie malarstwa monumentalnego w sztuce rosyjskiej[18][52].

Twórca sygnował swoje prace najczęściej polskim podpisem (spotyka się sygnatury: „Wilhelm Kotarbiński”, „WKotarbiński”, „W. Kotarbiński”, „Wilhelm / Kotarbiński”, „W. Kotarbińsky”, „Kotarbiński | Roma”), rzadko cyrylicą[53].

Obrazy (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Wskrzeszenie syna wdowy z Nain
  • Wskrzeszenie syna wdowy z Nain, 1879, olej na płótnie, 149×222 cm; Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Uliczka w Rzymie, ok. 1880, olej na desce, 28,5×18 cm
  • Wznoszenie krzyża, ok. 1880, olej na płótnie
  • Wieńczenie poety, 1881; Muzeum Zamoyskich w Kozłówce[54]
  • Zaczarowany ogród, 1882
  • Śmierć Messaliny, przed 1893, olej na płótnie, 300×500 cm; Prywatne Muzeum Duchowych Skarbów Ukrainy
  • Rzymska orgia, 1893, olej na płótnie, 165,5×220 cm; Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu
  • Gwiazda wieczorna, ok. 1900, olej na płótnie, 67×151 cm; własność prywatna
  • Ibisy, ok. 1900, olej na płótnie, 119×180 cm
  • Mogiła samobójcy, ok. 1900, olej na płótnie, 138×80 cm; Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Pocałunek fali, ok. 1900, olej na płótnie, 300×500 cm; Prywatne Muzeum Duchowych Skarbów Ukrainy
  • W ciszy wieczornej. Zadumana, 1900, olej na płótnie, 151,3×98 cm; własność prywatna
  • Dziewczyna w malwach, 1900, olej na płótnie, 120×62 cm; własność prywatna
  • Portret Emilii Lwowny Prachowej, po 1900, olej na płótnie, 200×126 cm
  • Dama na marmurowej ławce w starożytnym Rzymie, 1909
  • Anioł na cmentarzu, olej na płótnie; kościół pw. św. Stanisława Biskupa Męczennika w Postoliskach[55][56]

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

W 1888, po powrocie z Włoch, Wilhelm Kotarbiński ożenił się z owdowiałą wcześniej kuzynką. Ich ślub odbył się w Warszawie, a po nim zamieszkali w zakupionym przez Wilhelma majątku Kalsk. Z powodu częstych wyjazdów artysty z Kalska do Kijowa małżeństwo stało się z upływem lat fikcją. Ostatecznie żona przeniosła się do swojej posiadłości w pobliżu Wilna, zaś Wilhelm Kotarbiński pozostał w Kijowie[14].

Praca nad freskami w soborze św. Włodzimierza w Kijowie zaowocowała w życiu prywatnym artysty przyjaźnią z Adrianem Prachowem, nadzorującym całość przedsięwzięcia. W końcu XIX w. Wilhelm Kotarbiński coraz częściej gościł w jego mieszkaniu i z upływem lat stał się przyjacielem domu. Udzielał także lekcji malarstwa akwarelowego córce Adriana i Emilii Prachowów – Helenie[13]. Mówiło się nawet, że był beznadziejnie zakochany[8][9] w żonie Adriana Prachowa – Emilii Lwownie Prachowej, pianistce, uczennicy Ferenca Liszta, której salon odwiedzało wówczas wielu artystów[7][8][9]. Za dowód rzekomej miłości uważa się jej portret, namalowany przez artystę po 1900.

W czasie wojny domowej w 1920 hotel „Praga”, w którym artysta wynajmował dwupokojowy apartament, był trzykrotnie zajmowany przez komendanturę Armii Czerwonej. Wojsko usunęło wówczas wszystkich gości, z wyjątkiem Wilhelma Kotarbińskiego. Jednak po kilku rewizjach, których dokonano w apartamencie, Emilia Prachowa uznała, że dalsze jego wynajmowanie jest dla artysty niebezpieczne i zaproponowała mu przeniesienie się na stałe do jej domu przy ul. Tr'ochswiatytels'kiej[f], w którym dotąd tak często gościł. Była już wówczas wdową (mąż zmarł w maju 1916). Ostatnie miesiące życia twórca spędził więc w domu Prachowów[7][8][9].

Spośród malarzy cenił szczególnie Archipa Kuindżego, Wasilija Surikowa i Wiktora Wasniecowa, zaś spośród pisarzy – Fiodora Dostojewskiego i Lwa Tołstoja[22]. Był wielkim miłośnikiem gry w szachy, której poświęcał niemal cały wolny czas, także podczas ciężkiej choroby, niemal do ostatnich chwil życia[21][24].

Całe życie czuł się Polakiem. Gdy Paweł Trietiakow, rosyjski przedsiębiorca, kolekcjoner i mecenas sztuki, chciał kupić jeden z jego obrazów, zażądał od autora zmiany podpisu na płótnie (wykonanego alfabetem łacińskim) na pisany cyrylicą. Mimo że artyście zależało na obecności jego dzieła w Galerii Tretiakowskiej (byłaby to dlań nobilitacja), kategorycznie odmówił słowami:

Ja zawsze tak podpisuję i dla pieniędzy swojego podpisu przerabiać nie będę. Kupuje pan obraz, a nie mój podpis.

— Wilhelm Kotarbiński do Pawła Trietiakowa (cytat za Mykołą A. Prachowem, 1958)[22]

Odznaczenia i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Nagrobek[edytuj | edytuj kod]

Nagrobek Wilhelma Kotarbińskiego na Cmentarzu Bajkowym w Kijowie (listopad 2013)

W końcu XX w., z inicjatywy Wiktorii Radik, prezesa Kijowskiego Narodowościowo-Kulturalnego Stowarzyszenia Polaków „Zgoda”, podjęto poszukiwania mogiły Wilhelma Kotarbińskiego na Cmentarzu Bajkowym w Kijowie, które utrudniał fakt braku w kancelarii cmentarnej jakiejkolwiek wzmianki o pochówku. Udało się jednak odnaleźć skromną, zarośniętą mogiłę z pochylonym metalowym krzyżem[4] oraz tabliczką z napisem w języku rosyjskim: malarz Wilhelm Aleksandrowicz Kotarbiński (ros. художник Вильгельм Александрович Котарбинский).

Pod patronatem „Dziennika Kijowskiego” rozpoczęto wówczas zbiórkę pieniędzy na budowę nowego nagrobka. Środki przekazane m.in. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa pozwoliły na postawienie pomnika nagrobnego z czarnego granitu z polską inskrypcją: Ś.p. Wilhelm Kotarbiński – artysta malarz – 1849–1921[4].

W grudniu 2002 nagrobek poświęcił proboszcz parafii rzymskokatolickiej św. Mikołaja ks. Piotr Dudek w obecności przedstawicieli Ambasady RP w Kijowie, władz kijowskich i tamtejszego środowiska artystycznego oraz licznie przybyłych kijowskich Polaków[4].

W 2012 informowano, iż administracja cmentarza poszukuje krewnych artysty, ponieważ mogiły nikt nie dogląda[8][9].

Obecnie opiekę nad grobem sprawuje Kijowskie Stowarzyszenie Polaków „Zgoda”.

Uwagi

  1. 1,0 1,1 1,2 W akcie urodzenia nr 9/1849 spisanym w dn. 7 lutego 1849 podano, że Wilhelm Kotarbiński urodził się 30 listopada 1848 ([...] i okazał nam dziecię płci męskiej, urodzone w Nieborowie, dnia trzydziestego Listopada Tysiąc Osiemset Czterdziestego Ósmego roku o godzinie jedenastej przed południem [...]), natomiast w innych dostępnych publikacjach podawany jest rok urodzenia 1849 (i taki widnieje na nagrobku).
  2. 2,0 2,1 W dostępnych publikacjach podawane są także daty śmierci: 1921/22 i listopad 1922. Przyczyną owych rozbieżności jest zapewne to, iż w Sprawozdaniu Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych za rok 1922 podano, że umarł w listopadzie tegoż roku (por. przyp.). Na nagrobku artysty widnieje natomiast rok śmierci 1921, stąd za najbardziej wiarygodną datę przyjęto tę, którą podają w swych publikacjach Maryna Drobotiuk (por. przyp., s. 344) i Marcin Goch (por. przyp., s. 142).
  3. W źródłach (np. Anatolij Szynkarczuk i Siergiej Papieta) wspomina się, że w 1882 ukończył studia na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu i w związku z tym – konsekwentnie – błędnie przypisuje się Wilhelmowi autorstwo niektórych obrazów Miłosza Kotarbińskiego (m.in. Wulkan Prometeusza, przykuty do skał Kaukazu, omywanych falami, w obecności Siły i Władzy i Chory kniaź Pożarski przyjmuje posłów moskiewskich) oraz związane z tym medale i tytuły, także tytuł akademika, którego wprawdzie Wilhelm dostąpił, ale 10 lat później, w 1915.
  4. Obecnie ul. Bohdana Chmielnickiego (ukr. вулиця Богдана Хмельницького); zachowany budynek nosi adres Chreszczatyk 40/1.
  5. Obecnie ul. Wołodymyrs'ka (ukr. вулиця Володимирська); zachowany budynek jest częścią hotelu „Sankt-Petersburg” pod adresem ul. Wołodymyrs'ka 36.
  6. 6,0 6,1 Ukr. вулиця Трьохсвятительська; obecnie ten odcinek nosi nazwę ul. Desiatynnej (ukr. вулиця Десятинна), a kamienica znajduje się pod numerem 14.
  7. Pragnąc ocalić swą kolekcję, w 1918 Oskar Hansen wywiózł jej znaczną część z Kijowa do Sumów, gdzie mieszkała jego matka. Zbieżność imienia i nazwiska z polskim architektem Oskarem Nikolaiem Hansenem jest przypadkowa.
  8. Wartości transakcji w złotych zaokrąglono do pełnych tysięcy zł wg średnioważonych miesięcznych kursów walut obcych dla miesiąca, w którym odbyła się transakcja.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 ks. Maciej Danecki: Nieborów [akt urodzenia nr 9/1849]. W: AKTA Religijno Cywilne dla Parafii Nieborów na Rok 1849. [on-line]. Projekt indeksacji metryk parafialnych metryki.genealodzy.pl > łódzkie > łowicki - Łowicz > 1597/D- > 1849 > Urodzenia > 07-10, 1849-02-07. [dostęp 2014-01-19].  Cytat: [...] i okazał nam dziecię płci męskiej, urodzone w Nieborowie, dnia trzydziestego Listopada Tysiąc Osiemset Czterdziestego Ósmego roku o godzinie jedenastej przed południem [...]
  2. Marcin Goch: Spuścizna artystyczna Wilhelma Kotarbińskiego w zbiorach muzeów Kijowa. W: W. Walczak, K. Łopatecki (red.): Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. I [on-line]. repcyfr.pl, 2010. [dostęp 2013-09-15]. s. 141–142.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Marcin Goch: op. cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 142.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Ewa Ziółkowska: Pamięci Wilhelma Kotarbińskiego. W: Kwartalnik „Wspólnota Polska” (wydanie internetowe) [on-line]. archiwum.wspolnotapolska.org.pl > Kwartalnik „Wspólnota Polska” > Nr 6/2003 > Z prac Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa [on-line], 2003, nr 6/2003 (123) [dostęp 2013-09-15].
  5. ks. Maciej Danecki: Nieborów [akt urodzenia nr 15/1847]. W: AKTA Religijno Cywilne dla Parafii Nieborów na Rok 1847. [on-line]. Projekt indeksacji metryk parafialnych metryki.genealodzy.pl > łódzkie > łowicki - Łowicz > 1597/D- > 1847 > Urodzenia > 15-18, 1847-02-16. [dostęp 2014-01-20].
  6. † Zmarli. „Gazeta Lwowska”. R. 86 (nr 99), s. 4, 1896-04-30. Zarządca: Wł. J. Weber. Lwów. [dostęp 2014-01-20]. 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Сергей Папета (Siergiej Papieta): Запечатленная муза (Uwieczniona muza) (ros.). 2000.net.ua [on-line] oraz w: «Еженедельник 2000 – Аспекты» («Tygodnik 2000 – Aspekty»), nr 33 (34), 18–24 sierpnia 2000, 2000-08-18. [dostęp 2013-09-15].
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 aleksyri: Вильгельм Котарбинский (1849—1922) - украинский „модерн” – ч.1. (ros.). liveinternet.ru [on-line], 2012-09-07. [dostęp 2013-09-15].
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 Анатолий Шинкарчук (Anatolij Szynkarczuk): Вильгельм Котарбинский (Wilhelm Kotarbiński 1849—1922) ~ Украинский „модерн” (ros.). shinkarchuk.ucoz.com [on-line], 2013-07-26. [dostęp 2013-09-15].
  10. Марина Дроботюк. Вільгельм Олександрович Котарбінський (1849–1921). „Художня культура. Актуальні проблеми: Науковий вісник”. 2010 (7), s. 334–335, 2010. Олександр Федорук. Kijów: Інститут проблем сучасного мистецтва Національної академіі мистецтв України – Издательство «Хімджест». ISSN 1992-5514 (ukr.). [dostęp 2013-09-15]. 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 335. [dostęp 2013-09-15]. 
  12. 12,0 12,1 Kotarbiński Wilhelm. Dodatkowy opis. artinfo.pl > Katalogi aukcyjne > Archiwum [on-line], 06 2011. [dostęp 2013-09-15].
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 336. [dostęp 2013-09-15]. 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 337. [dostęp 2013-09-15]. 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 339. [dostęp 2013-09-15]. 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 338. [dostęp 2013-09-15]. 
  17. Котарбинский Вильгельм (Василий) Александрович 30 ноября 1849 — ноябрь 1922 (ros. • ang.). vlsobor.com [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 149.
  19. Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 148.
  20. Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 147.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 340. [dostęp 2013-09-15]. 
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 342. [dostęp 2013-09-15]. 
  23. ВЕнеРИН БАШМАЧОК: Вильгельм Котарбинский (1849—1922).Владимирский собор. - ч.2. (ros.). liveinternet.ru [on-line], 2012-09-08. [dostęp 2013-09-15].
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 343. [dostęp 2013-09-15]. 
  25. Olgierd Budrewicz: Sagi warszawskie, czyli sensacyjne i powszednie, romantyczne i prozaiczne dzieje dziesięciu wielkich rodów warszawskich. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1967, s. 134.
  26. 26,0 26,1 Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 141.
  27. Михаил Кальницкий (Michaił Kalnicki): Могилы знаменитостей. Котарбинский Вильгельм (Василий) Александрович (1849–1921) (ros.). m-necropol.ru [on-line], 2007-11-05. [dostęp 2013-09-15].
  28. 28,0 28,1 Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 143.
  29. Maria Kuczyńska. Polska sztuka w muzeum w Sumach. „Kurier Galicyjski”. Nr 12 (160), s. 16, 2012-06-29 – 2012-07-16. Marcin Romer – redaktor naczelny. Iwano-Frankiwsk: Mirosław Rowicki, ТзОВ Видавничий Дім «Молода Галичина». ISSN 1996-2304. [dostęp 2013-09-17]. 
  30. Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 150.
  31. Wilhelm Kotarbiński: Nimfa wodna (pol. • ang.). W: Malarstwo polskie na aukcjach zagranicznych [on-line]. artyzm.com [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  32. Wilhelm Kotarbiński: Dziewczyna i anioł (pol. • ang.). W: Malarstwo polskie na aukcjach zagranicznych [on-line]. artyzm.com [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  33. Wilhelm Kotarbiński: Dziewczyna w malwach (pol. • ang.). W: Malarstwo polskie na aukcjach zagranicznych [on-line]. artyzm.com [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  34. Wilhelm Kotarbiński: Dziewczyny w sukniach złotej i różowej (pol. • ang.). W: Malarstwo polskie na aukcjach zagranicznych [on-line]. artyzm.com [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  35. Wilhelm Kotarbiński: Dwie piękności (pol. • ang.). W: Malarstwo polskie na aukcjach zagranicznych [on-line]. artyzm.com [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  36. Wilhelm Kotarbiński: Wieczór na tarasie (pol. • ang.). W: Malarstwo polskie na aukcjach zagranicznych [on-line]. artyzm.com [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  37. Wilhelm Kotarbiński: Na tarasie (pol. • ang.). W: Malarstwo polskie na aukcjach zagranicznych [on-line]. artyzm.com [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  38. 38,0 38,1 38,2 38,3 38,4 38,5 Wilhelm Kotarbiński (1849 – 1922) (ang. • ros. • pol.). agraart.pl [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  39. Kotarbiński Wilhelm – Błogość. artinfo.pl > Katalogi aukcyjne > Archiwum [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  40. Kotarbiński Wilhelm – Ibisy. artinfo.pl > Katalogi aukcyjne > Archiwum [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  41. Марина Дроботюк. op. cit.. . s. 341. [dostęp 2013-09-15]. 
  42. „Kolory tożsamości”. pgs.pl > Poziom 0 > Archiwum wydarzeń > starsze > Wystawy w roku 2002 [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  43. bł //mr: Warszawa: "Wielki Tydzień" w malarstwie i literaturze. ekai.pl > Wydarzenia [on-line], 2003-04-08. [dostęp 2013-09-15].
  44. Wszystko jest łaską. W: Wystawy [on-line]. waw.waw.pl [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  45. LEXX: Котарбинский Василий Александрович (1849, Польша – 1921, Киев) (ros.). antik-forum.ru > Филокартия > Открытки [on-line], 2011-06-29. [dostęp 2013-09-15].
  46. Aukcja Sztuki Dawnej, 3 października 2013, godz. 19.00. desa.pl > Aukcje > Aukcja Sztuki Dawnej, 3 października 2013, godz. 19.00 [on-line]. [dostęp 2013-09-23].
  47. Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 144.
  48. Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 145.
  49. Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 145–146.
  50. 50,0 50,1 50,2 Jerzy Wojciechowski. Talent zagubiony. O Wilhelmie Kotarbińskim. „Art & Business”. 1996 (nr 11), s. 26, 1897-01-20. Warszawa: Art.&Business Sp. z o.o.. ISSN 0867-3160. 
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 Marcin Goch: op.cit.. [dostęp 2013-09-15]. s. 146.
  52. Jerzy Malinowski: Malarstwo polskie XIX wieku. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2003, s. 203. ISBN 83-7181-290-6.
  53. Katalogi aukcyjne. Kotarbiński Wilhelm. artinfo.pl > Katalogi aukcyjne > Archiwum [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  54. Łazienka I. muzeumzamoyskich.pl > Ekspozycje > Pałac > Łazienka I [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  55. MP. Najstarszy krucyfiks w powiecie. Ciekawa architektura. „Fakty.wwl. Gazeta powiatu wołomińskiego”, s. 1, 2013-03-28. Wołomin. ISSN 1644-1826. [dostęp 2013-09-15]. 
  56. R. Lubiak: Kościół w Postoliskach. Postoliska. tluszcz.pl > Dla gości > Zabytki i pomniki > Kościół w Postoliskach [on-line]. [dostęp 2013-09-15].
  57. Odznaczenie. „Gazeta Lwowska”. R. 87 (nr 14), s. 4, 1897-01-20. Zarządca: Wł. J. Weber. Lwów. [dostęp 2014-01-20]. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Publikacje książkowe i prasowe
    † Zmarli. „Gazeta Lwowska”. R. 86 (nr 99), s. 4, 1896-04-30. Zarządca: Wł. J. Weber. Lwów. [dostęp 2014-01-20]. 
    Olgierd Budrewicz: Sagi warszawskie, czyli sensacyjne i powszednie, romantyczne i prozaiczne dzieje dziesięciu wielkich rodów warszawskich. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1967.
    Marcin Goch: Spuścizna artystyczna Wilhelma Kotarbińskiego w zbiorach muzeów Kijowa, w: W. Walczak, K. Łopatecki (red.): Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. I. Białystok: 2010, s. 141–152.
    Maria Kuczyńska. Polska sztuka w muzeum w Sumach. „Kurier Galicyjski”. Nr 12 (160), s. 16–17, 2012-06-29 – 2012-07-16. Marcin Romer – redaktor naczelny. Iwano-Frankiwsk: Mirosław Rowicki, ТзОВ Видавничий Дім «Молода Галичина». ISSN 1996-2304. [dostęp 2013-09-17]. 
    Jerzy Malinowski: Malarstwo polskie XIX wieku. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2003, s. 396. ISBN 83-7181-290-6.
    MP. Najstarszy krucyfiks w powiecie. Ciekawa architektura. „Fakty.wwl. Gazeta powiatu wołomińskiego”, s. 1, 2013-03-28. Wołomin. 
    Odznaczenie. „Gazeta Lwowska”. R. 87 (nr 14), s. 4, 1897-01-20. Zarządca: Wł. J. Weber. Lwów. [dostęp 2014-01-20]. 
    Henryk Piątkowski: Polskie malarstwo współczesne. Petersburg: 1895.
    Maria Poprzęcka: Polskie malarstwo salonowe. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1991, s. 191. ISBN 83-221-0584-3.
    Jerzy Wojciechowski. Talent zagubiony. O Wilhelmie Kotarbińskim. „Art & Business”. 1996 (nr 11 (80)), s. 24–27, 1996-11. Warszawa: Art.&Business Sp. z o.o.. ISSN 0867-3160. 
    Марина Дроботюк. Вільгельм Олександрович Котарбінський (1849–1921). „Художня культура. Актуальні проблеми: Науковий вісник”. 2010 (7), s. 334–346, 2010. Олександр Федорук. Kijów: Інститут проблем сучасного мистецтва Національної академіі мистецтв України – Издательство «Хімджест». ISSN 1992-5514 (ukr.). [dostęp 2013-09-15]. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Na górę strony