Wiolonczela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wiolonczela
Violoncello fr Violoncelle ang. Cello
Wiolonczela
Klasyfikacja naukowa
Chordofon złożony
Klasyfikacja popularna
instrument smyczkowy
Skala instrumentu
skala instrumentu
Podobne instrumenty

Wiolonczela – tenorowo-basowy instrument strunowy z grupy smyczkowych[1].

Instrument – budowa[edytuj | edytuj kod]

Smyczek wiolonczelowy

Wiolonczela składa się z dużego pudła rezonansowego z dwoma otworami w kształcie stylizowanej litery f (ef) oraz szyjki z bezprogową podstrunnicą, zakończoną główką w charakterystycznym kształcie ślimaka. Struny, podparte na mostku (zwanym też podstawkiem), napinane są za pomocą klinowych naciągów – kołków, umieszczonych po obu stronach główki, z drugiej strony zaczepione są na strunociągu. Dla wygodniejszego strojenia używa się mikrostroików, które pozwalają zmieniać w pewnym stopniu wysokość dźwięku struny.

Struny wiolonczeli były niegdyś wykonywane z preparowanych jelit zwierzęcych lub z linek tkanych ze srebrnych drutów. Współcześnie, niemal bez wyjątku, wykonuje się je ze stali.

Instrument posiada cztery struny, normalnie strojone w kwintach do następujących dźwięków (począwszy od najniżej strojonej): C (65,4 Hz), G (98 Hz), d (146,8 Hz), a (220 Hz), i obejmuje zakres dźwięków od C do g2[1][2]. Tessitura wiolonczeli w orkiestrze jest oczywiście mniejsza i obejmuje skalę Cc2. Nuty na wiolonczelę są zapisywane w kluczu basowym, tenorowym oraz wiolinowym zarówno na instrument solo, jak i w partyturze.

Na wiolonczeli gra się na siedząco, obejmując kolanami pudło rezonansowe, które dodatkowo oparte jest o ziemię nóżką[1]. Gryf, wznoszący się niemal pionowo w górę, znajduje się na wysokości przedramienia i ramienia. Wiolonczela posiada piękne, niskie, melancholijne brzmienie, choć w wysokim rejestrze brzmi jasno, czasem nawet błyskotliwie. Oprócz bycia częścią kwartetu smyczkowego, orkiestry kameralnej i symfonicznej, jest także ważnym instrumentem solowym.

Historia wiolonczeli[edytuj | edytuj kod]

Początki wiolonczeli sięgają II poł. XVI wieku[1]. Podobnie jak inne instrumenty z tej rodziny, skrzypce i altówka, wiolonczela wyewoluowała z violi da braccio[1]. Pierwszy raz wspomniana została przez Martina Agricolę w 1529 r. Pisał on o wiolonczeli jako o basowym instrumencie smyczkowym posiadającym trzy struny. W innych pismach z tego okresu mówiło się też o wersji czterostrunowej. Pierwszym znanym twórcą wiolonczel był Nicola Amati (zmarły 1684), jednak dopiero jego uczeń, słynny Antonio Stradivari, stworzył obowiązujący do dzisiaj standard instrumentu; ustalił między innymi długość pudła rezonansowego na 29,5 cala (75 cm), o dwa cale mniej niż długość wiolonczeli Amatiego (80 cm).

Luigi Boccherini, któremu wiolonczela zawdzięcza awans do grupy instrumentów solowych

Za pierwsze utwory solowe na wiolonczelę uznawane są kompozycje Domenica Gabriellego z 1689 r.[2] Do najstarszych wykonywanych obecnie utworów należy Sześć suit na wiolonczelę solo Jana Sebastiana Bacha. Mimo to, w muzyce barokowej wiolonczela była zazwyczaj tylko instrumentem realizującym podstawę harmoniczną, czyli basso continuo[1][2]. W drugiej połowie XVIII wieku stopniowo usamodzielniała się. Do emancypacji wiolonczeli ogromnie przyczynił się Luigi Boccherini, wirtuoz tego instrumentu[2]. Wiolonczela jest instrumentem koncertującym w wielu jego utworach kameralnych[2]. Do zdobycia popularności przyczynił się też fakt, że grało na niej wielu arystokratów; wśród nich najsłynniejszym był Fryderyk Wilhelm II, król Prus (komponował dla niego także Boccherini). Ze względów obyczajowych na wiolonczeli grywali niemal wyłącznie mężczyźni; jeszcze w początkach XX wieku nieliczne kobiety-wiolonczelistki trzymały instrument z boku, a nie tak, jak jest dziś normą, czyli między nogami.

W XIX i XX wieku powstały koncerty na wiolonczelę i orkiestrę, m.in. Roberta Schumanna, Camille’a Saint-Saënsa, Antonína Dvořáka i Edwarda Elgara, Wariacje na temat rokoko Piotra Czajkowskiego oraz utwory na mniejsze zespoły[2]. Powstały także utwory na wiolonczelę solo, np. Sonata na wiolonczelę solo Zoltána Kodálya[2]. Znakomici wykonawcy byli inspiracją dla kompozytorów, którzy ogromnie poszerzyli dość skromny dotychczas repertuar solowy na ten instrument. Szczególne zasługi dla "renesansu" wiolonczeli miał Mścisław Rostropowicz; ten wirtuoz i wielki pedagog wykształcił ogromną liczbę znakomitych solistów, którzy umocnili pozycję wiolonczeli jako instrumentu solowego, obok fortepianu i skrzypiec. Dla Rostropowicza komponowali m.in. Siergiej Prokofjew, Dymitr Szostakowicz, Witold Lutosławski.

Najstarszymi zachowanymi wiolonczelami są dwa instrumenty wykonane ok. 1560-1570 przez Andreę Amatiego[2].

Koncerty i utwory orkiestrowe z koncertującą wiolonczelą[edytuj | edytuj kod]

Utwory na wiolonczelę solo[edytuj | edytuj kod]

Wybitni wiolonczeliści[edytuj | edytuj kod]

Mstisław Rostropowicz – najpopularniejszy wiolonczelista w XX wieku
Commons in image icon.svg
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło wiolonczela w Wikisłowniku

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Andrzej Chodkowski (red.): Encyklopedia muzyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 959. ISBN 83-01-11390-1.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Willy Apel: Harvard Dictionary of Music. Wyd. 8. Cambridge: Harvard University Press, 1974, s. 139. ISBN 0-674-37501-7. (ang.)