Wodożytka nowozelandzka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wodożytka nowozelandzka
Potamopyrgus antipodarum
John E. Grey, 1843[1]
Wodożytka nowozelandzka
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ mięczaki
Gromada ślimaki
Rząd Megagastropoda
(bez rangi) Caenogastropoda
(bez rangi) Hypsogastropoda
(bez rangi) Littorinimorpha
Nadrodzina Rissoidea
Rodzina źródlarkowate
Rodzaj Potamopyrgus
Gatunek wodożytka nowozelandzka (dawniej: wodożytka Jenkinsa)[2][3]
Synonimy
  • Amnicola antipodarum J. E. Gray, 1843,
  • Hydrobia jenkinsi E. A. Smith, 1889,
  • Potamopyrgus jenkinsi E. A. Smith, 1889,
  • Potamopyrgus crystallinus J.T. Marshall, 1889
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Wodożytka nowozelandzka (Potamopyrgus antipodarum), dawniej: wodożytka Jenkinsa – gatunek małego ślimaka słonawo- i słodkowodnego z podgromady przodoskrzelnych (Prosobranchia). Jest jednym z trzech gatunków w rodzaju Potamopyrgus, opisanym z Nowej Zelandii. Gatunek eurytopowy, generalista siedliskowy i pokarmowy, zasiedlający różne typy zbiorników wodnych i cieków. Gatunek inwazyjny w wielu krajach, w tym i w Polsce; może występować masowo. Jego ekspansja może mieć negatywny wpływ na rodzime gatunki mięczaków.

Cechy morfologiczne[edytuj | edytuj kod]

Muszle osobników wodożytki nowozelandzkiej z różnych stadiów rozwoju osobniczego (moneta na rysunku ma średnicę 18 mm)

Muszla grubościenna, jajowato-stożkowata, o barwie od jasno- do ciemnobrązowej, z 5–6 skrętami, narastającymi szybko i równomiernie, bardzo delikatnie prążkowana. Szew niezbyt mocno wcięty. Dołek osiowy zakryty. Otwór muszli zamknięty cienkim wieczkiem. Kształt otworu muszli eliptyczny lub jajowaty o połączonych brzegach, w górnej części zwykle zaostrzony. U niektórych osobników na muszli wzdłuż środka skrętów występuje ornamentowana krawędź (Potamopyrgus antipodarum f. carinata J. T. Marshall, 1889)[5]. Wysokość muszli osobników występujących w Nowej Zelandii wynosi od 4 do 11,5 mm[6], zazwyczaj: 5–6,5 mm, szerokość 2–3,5 mm[6][5][7].

Barwa ciała zmienna, grzbietowa strona ciała zwykle ciemnoszara, brązowa lub czarna, stopa jasnoszara. Na szczycie ryjka jasna opaska[5].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Gatunek był endemitem, występującym początkowo wyłącznie w ciekach i zbiornikach wodnych na Nowej Zelandii i niewielkich wysepkach z nią sąsiadujących[6].

Ekspansja[edytuj | edytuj kod]

Występowanie wodożytki nowozelandzkiej w Europie. Kolorem zielonym zaznaczono kraje, w których stwierdzono jej obecność (dane na podstawie Fauna Europaea, stan w 2010 roku).
Występowanie wodożytki nowozelandzkiej w Stanach Zjednoczonych Ameryki (stan na 2009 rok). Kolorem czerwonym zaznaczono zbiorniki wodne, w których stwierdzono jej obecność.

Partenogenetyczna forma wodożytki nowozelandzkiej w ciągu ostatnich 150 lat skolonizowała Europę, Australię i Amerykę Północną[8][9], najprawdopodobniej zawleczona z wodami balastowymi statków[8]. Aktywna dyspersja: do 6 m/h[10]. Do Stanów Zjednoczonych najprawdopodobniej zawleczony niezależnie co najmniej dwukrotnie – na zachodnie wybrzeże (stwierdzono ją po raz pierwszy w rzece Snake River (Idaho), w roku 1987) i do Wielkich Jezior[7]. W Europie wodożytkę nowozelandzką po raz pierwszy zaobserwowano w ujściu Tamizy, w roku 1859. Na kontynencie pojawiła się w 1887 roku – znaleziono ją wtedy w Zatoce Wismarskiej, a w wodach śródlądowych w 1916 roku[11]. Od tego czasu rozprzestrzeniła się w wodach śródlądowych, przyujściowych strefach rzek i wodach słonawych w niemal całej Europie[8][12][13][14]. W Polsce ślimak ten notowany jest od 1933 roku – stwierdzono go wówczas w jeziorze Trląg koło Inowrocławia[15]. Obecnie występuje już w zbiornikach wodnych pobrzeża Bałtyku, Pojezierza Pomorskiego, Niziny Wielkopolskiej, Pojezierza Iławskiego, Pojezierza Mazurskiego, Pojezierza Suwalskiego i Górnego Śląska[16].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Zajmowane siedliska[edytuj | edytuj kod]

Wodożytka nowozelandzka jest organizmem eurytopowym, generalistą pokarmowym i siedliskowym[6][5]. Występuje w nizinnych rzekach, strumieniach górskich, jeziorach i źródłach, w wodach o różnej twardości, na podłożu piaszczystym, mulistym, kamienistym oraz wśród roślin wodnych. Osobniki mają tendencję do tworzenia skupisk, zwykle na niewielkiej głębokości.

Poza obszarem naturalnego występowania zasiedla też wody słonawe i strefy ujściowe rzek, toleruje zasolenie do 26,4 promili[6], choć rozmnażać się może jedynie w wodach o zasoleniu nieprzekraczającym 17,5 promila[3].

Zasięg pionowy występowania w zbiornikach wodnych dochodzi do 25 m głębokości[7]. Najliczniej jednak występuje na niewielkich głębokościach (do 0,5 m), zwłaszcza na styku wody i lądu, gdzie intensywne mieszanie wody zapewnia dobre natlenienie[6]. Występuje licznie w siedliskach charakteryzujących się obfitością makrofitów, ale także w matach glonów nitkowatych dryfujących w pelagialu[17][18][19]. Wykazuje fototaksję ujemną[20], pozytywną reotaksję[7] oraz odporność na wysychanie, dobrze znosi wahania temperatury wody (w zakresie od 0 do 34 stopni C), może występować zarówno w zbiornikach zimnych, jak i zasilanych podgrzaną wodą zrzutową z elektrowni[5].

W wodach o podwyższonej trofii (umiarkowanie eutroficznych) osobniki tego gatunku wykazują większe tempo wzrostu[21] i jego zagęszczenia są większe, jednakże silna eutrofizacji i zanieczyszczenie ściekami ogranicza ich występowanie[22].

Odżywianie[edytuj | edytuj kod]

Zdrapywacz i filtrator. Odżywia się detrytusem, zjada również peryfitonowe glony, okrzemki, jak i bakterie z błony powierzchniowej. Rozkładające się opadłe liście z drzew mogą również stanowić pokarm wodożytki[20][23][24].

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

W swej ojczyźnie tworzy populacje składające się z samców (mniej niż 5% populacji) i samic o diploidalnej liczbie chromosomów (2n=34) lub partenogenetyczne (3n=46 lub 52)[8][25]. Na terenach skolonizowanych występują tylko partenogenetyczne samice. Udział samców w populacjach nowozelandzkich waha się od 5% do 45% - jest największy w populacjach narażonych na infestację przez pasożyty[26][27].

Długość życia oceniana jest na 6–7 miesięcy do maksimum 2 lat[28][20]. Dojrzałość płciową samice osiągają między 4 i 5 miesiącem życia, przy wielkości ciała większej od 3 mm[25][29]. Ślimak żyworodny, liczba zarodków w komorze lęgowej może wynosić od 10 do 90[30]. Płodność zależy od wielkości ciała osobnika, jest wyższa w wodach o podwyższonej temperaturze[31]. W swej ojczyźnie ślimak rozmnaża się przez cały rok[20][25], na obszarach kolonizowanych – zależnie od warunków lokalnych. W Polsce, w populacjach z Górnego Śląska zaobserwowano dwa główne okresy rozrodu – kwiecień i wrzesień[29]. Jesienią zagrzebuje się w osady denne[5].

Interakcje międzygatunkowe[edytuj | edytuj kod]

W swej ojczyźnie liczebność populacji wodożytki jest kontrolowana przez liczne gatunki pasożytów, głównie z rodzaju Microphallus (Trematoda)[32][33][34]. Pasożytnicze przywry powodują sterylizację gospodarzy i wpływają na zmianę ich zachowań - zarażone osobniki wodożytki częściej przebywają w miejscach eksponowanych: na powierzchni zanurzonych kamieni, makrofitów, gdzie narażone są na zjedzenie przez ptactwo wodne, będące żywicielem ostatecznym przywr[35].

Osobniki wodożytki są w stanie wyczuć kairomony ryb i podjąć mechanizmy obronne. W obecności ryb ograniczają aktywność dzienną, małe osobniki przemieszczają się ze stanowisk eksponowanych do ukryć (np. z pod kamienie)[35].

Poza obszarem pierwotnego występowania wodożytka nowozelandzka nie ma naturalnych wrogów. Masowe pojawy wodożytki nowozelandzkiej mogą, potencjalnie, zaburzać funkcjonowanie sieci troficznych w ekosystemach (np. wskutek konkurencji o pokarm i siedliska autochtoniczne gatunki makrofauny bezkręgowej mogą zostać wyparte, to z kolei może wpłynąć na kolejne poziomy sieci troficznej – np. na ryby odżywiające się makrofauną bezkręgową)[36][37][38].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

  • Wodożytka nowozelandzka wykorzystywana jest jako gatunek modelowy w ekologii ewolucyjnej, m.in. dla badania kosztów i korzyści wynikających z rozmnażania płciowego. Badania z wykorzystaniem wodożytki nowozelandzkiej dostarczyły dowodów wspierających hipotezę Czerwonej Królowej[39][40].
  • Ekspansja wodożytki nowozelandzkiej na nowe tereny budzi obawy o los gatunków autochtonicznych. W Stanach Zjednoczonych, w niektórych stanach wprowadzono zakaz wstępu na obszary zlewni rzek, w których pojawiły się te ślimaki, aby zapobiec dalszemu ich rozprzestrzenianiu przez turystów, rybaków, wędkarzy nieintencjonalnie i przypadkowo rozwlekających ślimaki (np. w pojemnikach z połowami, na siatkach rybackich itp.). Spowodowane to było troską o prowadzone zabiegi reintrodukcji ryb łososiowatych[41][42]. Obserwacje prof. Strzelec wskazują na to, że inwazja wodożytki nowozelandzkiej wiąże się z niekorzystnymi zmianami w polskiej malakofaunie. Wraz z jej pojawieniem się liczebność rodzimych gatunków mięczaków ulega zmniejszeniu, aż do całkowitego zaniku niektórych z nich[38].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Jest to jedyny ślimak występujący w faunie Polski, który rozmnaża się partenogenetycznie[5][43]. Partenogenetyczny rozród i duża płodność to cechy, które ułatwiają ekspansję tego ślimaka. Nawet jeden osobnik przeniesiony poza dotychczasowy areał może stać się założycielem nowej populacji[44].
  • Osobniki zjedzone przez niektóre ryby i ptaki mogą przetrwać nieuszkodzone przez przewód pokarmowy. Zdolność tę zawdzięczają twardej muszli i obecności wieczka, które po wciągnięciu nogi szczelnie zatyka otwór muszli[45].
  • Stwierdzono, że do rozprzestrzeniania wodożytki nowozelandzkiej mogą przyczyniać się migrujące ptaki – znajdowano ją na dziobach i w piórach kaczek[45].
  • W niektórych siedliskach obserwowano ekstremalnie wysokie zagęszczenia tego ślimaka, dochodzące nawet do 500 tysięcy osobników na metr kwadratowy[19][46]. Pod tym względem wyprzedza inny gatunek inwazyjnego mięczaka – racicznicę zmienną.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dieffenbach, E. 1843. Travels in New Zealand; with contributions to the geography, geology, botany, and natural history of that country. Vol. II. London. (Murray), str 241.
  2. Urbański J. 1952. Krajowe ślimaki i małże. PZWS, Warszawa s. 276
  3. 3,0 3,1 Krodkiewska M., Strzelec M., Serafiński W. 1998. Wodożytka nowozelandzka Potamopyrgus antipodarum (Gray) (Gastropoda, Prosobranchia) niebezpieczny przybysz w malakofaunie Polski. Przegląd Zoologiczny 42: 53–60.
  4. Potamopyrgus antipodarum. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Piechocki A. 1979. Mięczaki (Mollusca), Ślimaki (Gastropoda) W: Fauna słodkowodna Polski 7. PWN, Warszawa; 1–189.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Winterbourn M.J. 1970. The New Zealand species of Potamopyrgus (Gastropoda: Hydrobiidae). Malacologia 10: 283–321
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Zaranko, D. T., D. G. Farara and F. G. Thompson. 1997. Another exotic mollusk in the Laurentian Great Lakes: the New Zealand native Potamopyrgus antipodarum (Gray 1843) (Gastropoda, Hydrobiidae). Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 1997, 54(4): 809-814
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Ponder W.F. 1988. Potamopyrgus antipodarum – a molluscan colonizer of Europe and Australia. Journal of Molluscan Studies 54: 271–285.
  9. Timothy M. Davidson, Valance E. F. Brenneis, Catherine de Rivera, Robyn Draheim & Graham E. Gillespie. Northern range expansion and coastal occurrences of the New Zealand mud snail Potamopyrgus antipodarum (Gray, 1843) in the northeast Pacific Aquatic Invasions (2008) Volume 3, Issue 3: 349–353.
  10. Ribi G. 1986. Within lake dispersal of the prosobranch snails Viviparus ater and Potamopyrgus jenkinsi. Oecologia 69: 60-63.
  11. Jaeckel S.G.A. 1962. Ergänzungen und Berichtigungen zum rezenten und quartären Vorkommen der mitteleuropäischen Mollusken.In: Brohmer, Ehrman, Ulmer, Die Tierwelt Mitteleuropas II, 1: 25–294.
  12. Dmitry P. Filippenko & Mikhail O. Son. The New Zealand mud snail Potamopyrgus antipodarum (Gray, 1843) is colonising the artificial lakes of Kaliningrad City, Russia (Baltic Sea Coast). Aquatic Invasions (2008) Volume 3, Issue 3: 345-347.
  13. Boris Alexandrov, Alexandr Boltachev, Taras Kharchenko, Artiom Lyashenko, Mikhail Son, Piotr Tsarenko & Valeriy Zhukinsky. Trends of aquatic alien species invasions in Ukraine. Aquatic Invasions (2007) Volume 2, Issue 3: 215-242.
  14. Canella Radea, Ioanna Louvrou and Athena Economou-Amilli First record of the New Zealand mud snail Potamopyrgus antipodarum J.E. Gray 1843 (Mollusca: Hydrobiidae) in Greece – Notes on its population structure and associated microalgae. Aquatic Invasions (2008) Volume 3, Issue 3: 341-344
  15. Urbański J. 1935. Dwa ciekawe gatunki ślimaków w Wielkopolsce. Wydawnictwo Okręgowego Komitetu Ochrony Przyrody w Poznaniu 5: 108–114.
  16. M. Strzelec: Gatunki obce w faunie Polski – Potamopyrgus antipodarum (pol.). [dostęp 2014-02-06].
  17. Falniowski A. 1987. Hydrobioidea of Poland (Prosobranchia: Gastropoda). Folia Malacologica1: 1–122.
  18. Weatherhead M.A., James M.R. 2001. Distribution of macroinvertebrates in relation to physical and biological variables in the littoral zone of nine New Zealand lakes. Hydrobiologia 462: 115–129.
  19. 19,0 19,1 Brzeziński T. i Kołodziejczyk A. 2001. Distribution of Potamopyrgus antipodarum (Gray, 1843) in waters of the Wigry National Park (NE Poland) and the effect of selected habitat factors on its occurrence. Folia Malacologica 9: 125–135.).
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Fretter V., Graham A. 1978. The prosobranch molluscs of Britain and Denmark. Part 3. Journal of Molluscan Studies (Suppl.) 5: 101–152).
  21. Dorgelo J. 1990. Growth, food and respiration in the prosobranch snail Potamopyrgus jenkinsi (E.A. Smith) (Hydrobiidae, Mollusca). Verh. Int. Ver. Limnol. 24: 2947-1953.
  22. Brzeziński T, & Kołodziejczyk A. 2001. Distribution of Potamopyrgus antipodarum (Gray, 1843) in waters of the Wigry National Park (NE Poland) and the effects of selected habitat factors on its occurence. Folia Malacologica 9(3): 125-135
  23. Haynes A.B., Taylor B. 1984. Food finding and food preference in Potamopyrgus jenkinsi (E.A. Smith) (Gastropoda: Prosobranchia ). Archiv für Hydrobiologie 100: 479–491.
  24. Reavell P.E. 1980. A study of the diets of some British freshwater gastropods. Journal of Conchology 30: 253-271.
  25. 25,0 25,1 25,2 Winterbourn M.J. 1970b. Population studies on the New Zealand freshwater gastropod, Potamopyrgus antipodarum (Gray). Proceedings of the Malacological Society of London 39: 139-149.
  26. Wallace C. 1979. Notes on the occurence of males in populations of Potamopyrgus jenkinsi. J. Moll. Stud. 45: 61-67.
  27. Jokela J. & C.M. Lively. 1995. Spatial variation in infection by digenetic trematodes in a population of freshwater snails (Potamopyrgus antipodarum). Oecologia 103(4): 509-517.
  28. Boycott A.C. 1936. The habitats of freshwater Mollusca in Britain. Journal of Animal Ecology 5: 111-186.
  29. 29,0 29,1 Strzelec M., Serafiński W. 1996. Population ecology of Potamopyrgus antipodarum (Gray, 1843) in recently colonised area: Upper Silesia (Southern Poland). Malakologische Abhandlungen 18: 75-82.
  30. Richards D.C. 2002. The New Zealand mudsnail invades the western United States. Aquatic Nuisance Species Digest 4: 42–44.
  31. Strzelec M., Serafiński W. 2004. Biologia i ekologia ślimaków w zbiornikach antropogenicznych. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice: 1-90.
  32. Larval Trematoda: Winterbourne
  33. Jokela J. I C.M. Lively. 1995. Spatial variation in infection by digenetic trematodes in a population of freshwater snails (Potamopyrgus antipodarum). Oecologia 103(4): 509–517.
  34. Winterbourn, M.J. 1973. Larval trematoda parasitising the New Zealand species of Potamopyrgus (Gastropoda, Hydrobiidae). Mauri Ora 2: 17-30
  35. 35,0 35,1 Levri E.P. 1998. Perceived predation risk, parasitism, and the foraging behaviour of a freshwater snail Potamopyrgus antipodarum. Can. J. Zool. 76: 1878-1884.
  36. Hall, R.O., Jr., J.L. Tank i M.F. Dybdahl. 2003. Exotic snails dominate nitrogen and carbon cycling in a highly productive stream. Frontiers in Ecology and the Environment 1(8):407–411.
  37. Kerans, B.L., M.F. Dybdahl, M.M. Gangloff i J.E. Jannot. 2005. Potamopyrgus antipodarum: distribution, density, and effects on native macroinvertebrate assemblages in the Greater Yellowstone ecosystem. Journal of the North American Benthological Society 24(1):123–138.
  38. 38,0 38,1 Strzelec, M. 2005. Impact of the introduced Potamopyrgus antipodarum (Gastropods) on the snail fauna in post–industrial ponds in Poland. Biologia (Bratislava) 60(2):159–163.
  39. Lively, C. M. i J. Jokela. 2002. Temporal and spatial distribution of parasites and sex in a freshwater snail. Evolutionary Ecology Research 4(2):219–226.
  40. Dybdah M.F. i C.M. Lively. 1995. Host-Parasite Interactions: Infection of Common Clones in Natural Populations of a Freshwater Snail (Potamopyrgus antipodarum) Proc. R. Soc. Lond. B 260(1357): 99–103.
  41. Hard-to-kill snails infest Santa Monica Mountain watersheds.
  42. Amy Benson: New Zealand Mudsnail: Potamopyrgus antipodarum (ang.). 2006. [dostęp 2014-02-06].
  43. Wiktor A. 2004. Ślimaki lądowe Polski. Wydawnictwo Mantis, Olsztyn. ISBN 83-918125-1-0. s. 302.
  44. Małgorzata Strzelec: Potamopyrgus antipodarum. (pol.). Gatunki obce w faunie Polski. Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków, Red: Z. Głowaciński, H. Okarma, J. Pawłowski, W. Solarz., 2008. [dostęp 2014-02-06].
  45. 45,0 45,1 Økland J. 1990. Lakes and snails. Universal Book Services, Oegstgeest: pp. 516., Ryan 1982 Ryan P. 1982. Energy contents of some New Zealand freshwater animals. New Zealand Journal of Marine and Freshwater Research 16: 283–287.
  46. Piechocki A., Kaleta A. 2001. Występowanie i ekologia nowozelandzkiego ślimaka Potamopyrgus antipodarum (Gray, 1843) (Prosobranchia: Hydrobiidae) w jeziorach Borów Tucholskich. W: Gwoździński K. (red.) Bory Tucholskie, zasoby i ich ochrona. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź; 299.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]