Województwo mścisławskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Województwo mścisławskie
Herb
Banner of Amścisłaŭ Voivodeship.svg
Herb Chorągiew
Położenie na mapie województwa
Województwo mścisławskie na mapie I Rzeczypospolitej
Nazwa łacińska Palatinatus Mscislaviensis
Istniało 15661772
Prowincja Litwa
Stolica Mścisław
Sejmik Mścisław
Wojewoda zobacz: wojewodowie mścisławscy
Powierzchnia 22 600 km²
Liczba powiatów brak
Liczba senatorów 2

     Położenie województwa mścisławskiego na mapie Wielkiego Ksiestwa Litewskiego

Mohylew w XIX w. Napoleon Orda

Województwo mścisławskiewojewództwo położone we wschodniej części Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z wyjątkiem okresu gdy do Litwy należało województwo smoleńskie graniczne województwo I Rzeczypospolitej w latach 1566-1772.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Teren województwa mścisławskiego w czasie rozbicia dzielnicowego Rusi Kijowskiej wchodził w skład księstwa smoleńskiego. Książę smoleński, a później wielki książę kijowski Rościsław I Michał (święty prawosławny), w latach 30. XII w. założył miasto Mścisław lub też nadał istniejącej wcześniej miejscowości nazwę pochodzącą od imienia swojego ojca Mścisława I Haralda wielkiego księcia kijowskiego. W toku dalszych podziałów dynastycznych powstało odrębne księstwo mścisławskie.

W II poł. XIV w. księstwo mścisławskie opanowali Litwini. Pierwszym księciem z dynastii Giedyminowiczów był brat Władysława Jagiełły Korygiełło (Kazimierz), w latach 1377-1390, a następnie kolejny brat wielkiego księcia Lingwen (Siemion, Szymon), w latach 1390-1430, który wsławił się jako dowódca trzech pułków smoleńskich (smoleński, orszański, mścisławski) w bitwie pod Grunwaldem. Hołdownicze księstwo mścisławskie utrzymało się aż do I połowy XVI w. Zostało zlikwidowane w związku z wojnami litewsko-rosyjskimi prowadzonymi w dwóch pierwszych dziesięcioleciach wieku ze względu na niepewną postawę książąt. Ostatni książę mścisławski, Michał, sprzymierzył się z Rosją i po zwycięstwie Rzeczypospolitej pod Orszą (1514) musiał uchodzić do Moskwy.

Po śmierci matki księcia, Juliany, księstwo mścisławskie stało się starostwem (1527). W 1566 r. Zygmunt August mianował pierwszego wojewodę mścisławskiego Jurija Ostyka (Jerzy Ościk) i kasztelana Iwana Sołomoreckiego.

W Rzeczypospolitej Obojga Narodów[edytuj | edytuj kod]

Po unii lubelskiej (1569) wojewoda i kasztelan mścisławski zajęli dość dalekie miejsca w senacie Rzeczypospolitej. Wojewoda za wojewodą chełmińskim, a przed wojewodą malborskim. Kasztelan, wśród kasztelanów większych, szedł za chełmińskim, a przed elbląskim.

Województwo nie zostało podzielone na powiaty. Miało w związku z tym jeden komplet urzędników ziemskich i wybierało dwóch posłów na sejm oraz dwóch deputatów na Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego (po jednym na sesję wiosenną i jesienną). Starostwo grodowe, zatem i sąd grodzki, znajdowało się w Mścisławiu. Tu także sądził sąd ziemski, odbywały się sejmiki ziemskie i popisy pospolitego ruszenia.

Herbem województwa była litewska Pogoń w czerwonym polu. Chorągiew wojewódzka miała kolor żółty. Mundur wojewódzki składał się z granatowego kontusza ze srebrnymi wyłogami i żółtego (słomianego) żupana.

Mścisław był ważną twierdzą położoną niedaleko granicy i szybko rozwijającym się miastem. Drugim głównym ośrodkiem miejskim województwa, bardzo prężnym gospodarczo ze względu na dogodne położenie przy traktach handlowych, stał się od II poł. XVI w. Mohylew nad Dnieprem.

Oprócz majętnej średniej szlachty w województwie było dużo szlachty zagrodowej wywodzącej się z uszlachconych, w XV i XVI w. całymi wsiami, za ich zasługi w wojnie z Krzyżakami, a później w wojnach z Rosją, bitnych bojarzynów mścisławskich. Wśród nich Kmicic, bohater Potopu, poszukiwał kandydatów do swego straceńczego oddziału. Aż do lat 20. XX w. zachowały się całe okolice spolonizowanej zaściankowej szlachty: Pietrowicze, Klimowicze, Kurkowie, Dubiejkowscy, Krzyczewscy.

Pierwsza parafia katolicka w tym prawosławnym regionie powstała dopiero na początku XVII w. w Mścisławiu. W 1601 r. większość duchowieństwa prawosławnego w mścisławskim przystąpiła do unii brzeskiej. W 1634 r. Władysław IV zgodził się na utworzenie w Mohylewie biskupstwa (eparchii) dyzunickiego obejmującego całą Białoruś.

Województwa nie ominęły klęski wojen toczonych w połowie XVII w. Szczególne spustoszenie przyniósł rok 1654. Wojska rosyjskie pod dowództwem wojewody Trubeckiego zdobyły Mścisław i dokonały rzezi ludności kwitnącego dotąd, trzydziestotysięcznego miasta. Z tych, którzy nie zdążyli wcześniej uciec, zginęło 15000 osób, żywych zostało ok. 700. Mieszkańców Mścisławia nazywano odtąd niedosiekami.

W granicach Rzeczypospolitej województwo mścisławskie pozostawało do I rozbioru (1772), kiedy to przyłączone zostało do Rosji i przekształcone w gubernię mohylewską. Podobnie jak w przypadku innych utraconych województw, król nadal, do końca istnienia I Rzeczypospolitej, mianował urzędników województwa, a ta część szlachty, która opuściła województwo, sejmikowała i wybierała posłów oraz deputatów.

Po rozbiorach[edytuj | edytuj kod]

W 1918 r. na terenie byłego województwa mścisławskiego walczył przedzierający się do Polski I Korpus Polski generała Józefa Dowbor-Muśnickiego spotykając się z poparciem miejscowej polskiej ludności i ochraniając ją przed mordami bolszewików.

Swój szlak bojowy 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki rozpoczęła od sforsowania rzeki Mierei stanowiącej przez długi czas granicę pomiędzy Rosją a Rzecząpospolitą Obojga Narodów a jednocześnie wschodnią granicę województwa mścisławskiego. W bogatej później symbolice dotyczącej bitwy pod Lenino nie nawiązywano oczywiście do tego zbiegu okoliczności.

Urzędnicy[edytuj | edytuj kod]

Godności senatorskie województwa mścisławskiego nie plasowały się zbyt wysoko w hierarchii urzędów. Z tego powodu nie stanowiły łakomego kąska dla ambitnych przedstawicieli największych rodów magnackich. W większości obsadzane były przez lokalne możnowładztwo reprezentowane przez potomków kniaziów litewskich i ruskich, a nawet przedstawicieli średniej szlachty. Podobnie było ze starostwem. Urzędy ziemskie, jak wszędzie, opanowała średnia szlachta, dla której były to godności wskazujące jej pozycję w lokalnym środowisku.

Wojewodowie, kasztelanowie i starostowie mścisławscy[edytuj | edytuj kod]

wojewodowie mścisławscy kasztelanowie mścisławscy starostowie mścisławscy
1566-1578 Jurij Ostyk (Ościk) 1566-1586 Iwan Sołomerecki 1527 Jan Hlebowicz
1578-1593 Paweł Pac 1586-1588 Stanisław Naruszewicz 1528 Jan Ilinicz
1593-1595 Hieronim Chodkiewicz 1588-1599 Szymon Wojno 1529 Jerzy Zenowicz
1595-1596 Stanisław Narbut 1599-1603 Sokoł Wojno 1535 Bazyli Połubiński
1596-1599 Jan Zawisza 1603-1610 Jan Meleszko Jan Sołomerecki
1600-1605 Piotr Dorohostajski 1610-1613 Fiodor Łukomski 1539 Jerzy Zenowicz
1605-1611 Andrzej Sapieha 1613-1620 Konstanty Hołowczyński 1547 Jan Hlebowicz
1611-1614 Eustachy Jan Tyszkiewicz 1620-1621 Szymon Samuel Sanguszko 1551-1555 Jan Połubiński
1614-1617 Aleksander Hołowczyński 1622-1625 Krzysztof Drucki-Sokoliński 1566-1571 Jan Sołomerecki
1617-1621 Marcin Giedrojć 1625-1633 Konstanty Pałubiński 1593-1607 Paweł Pac
1621-1626 Janusz Tyszkiewicz Skumin 1633-1639 Jan Feliks Ogiński 1611 Piotr Pac
1627-1636 Mikołaj Kiszka 1639-1643 Mikołaj Abramowicz 1612 Jan Drucki-Sokoliński
1636-1639 Krzysztof Kiszka 1643-1644 Jan Kamieński 1615 Mikołaj Frąckiewicz Radzimiński
1639-1643 Józef Korsak 1644-1646 Bohdan Stetkiewicz 1623-1626 Krzysztof Stefan Sapieha
1643-1647 Mikołaj Abramowicz 1646-1649 Jan Eustachy Kossakowski 1635-1641 Józef Korsak
1647-1650 Fryderyk Sapieha 1653-1655 Krzysztof Ciechanowiecki 1641-1650 Jarosz Radziwiłł
1650-1659 Hrehory Drucki-Horski 1655-1662 Jan Antoni Drucki-Sokoliński 1651 Gedeon Tryzna
1659-1672 Mikołaj Ciechanowiecki 1662-1666 Stanisław Białłozor 1653 Krzysztof Ciechanowiecki
1672-1681 Jan Ogiński 1667-1702 Paweł Ryszkowski 1658-1671 Mikołaj Ciechanowiecki
1681-1685 Szymon Karol Ogiński 1703 Marian Karol Ogiński 1674-1680 Jan Ogiński
1685-1698 Aleksander Jan Mosiewicz 1703-1715 Michał Kamiński 1681-1697 Leon Kazimierz Ogiński
1698-1713 Michał Dowmont Siesicki 1715-1722 Konstanty Benedykt Brzostowski 1701-1705 Michał Bogusław Kociełł
1714-1730 Jan Tyzenhaus 1722-1730 Krzysztof Dominik Puzyna 1706 Grzegorz Antoni Ogiński
1730-1731 Krzysztof Dominik Puzyna 1730-1738 Samuel Łazowy 1710 Bogusław Kociełł
1732 Jerzy Felicjan Sapieha 1738-1740 Stanisław Ogiński 1716 Mikołaj Sapieha
1735 Kazimierz Niesiołowski 1740-1744 Józef Szczytt Niemirowicz(Niemirowicz-Szczytt) 1717-1719 Kazimierz Ogiński
1735-1737 Kazimierz Chłusiewicz 1746-1752 Michał Puzyna 1719-1729 Jan Kazimierz Lendorff
1737-1742 Michał Józef Massalski 1752-1761 Jan Zabiełło 1731-1733 Feliks Ciechanowiecki
1742-1750 Jerzy Felicjan Sapieha 1761-1775 Józef Tyszkiewicz 1734-1738 Aleksander Wołłowicz
1750-1758 Ignacy Sapieha 1775-1783 Stanisław Tyszkiewicz 1738-1747 Nikodem Ciechanowiecki
1758-1770 Konstanty Ludwik Plater 1783-1786 Tadeusz Billewicz 1749-1757 Krzysztof Wołłowicz
1770-1786 Józef Jerzy Hylzen 1786-1792 Józef Chrapowicki 1757 Michał Antoni Sapieha
1786-1788 Tadeusz Billewicz 1792 Ignacy Daszkiewicz 1757-1767 Mikołaj Tadeusz Łopaciński
1788 Franciszek Ksawery Chomiński 1767-1772 Jan Nikodem Łopaciński

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]