Województwo małopolskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Na mapach: 49°52′N 20°16′E/49,859444 20,274722

Województwo małopolskie
Herb województwa małopolskiego Flaga województwa małopolskiego
Herb województwa Flaga województwa
Malopolskie (EE,E NN,N).png
Województwo małopolskie na mapie Polski
Siedziba wojewody
Siedziba sejmiku
POL Kraków COA.svg Kraków
Urząd Wojewódzki Kraków, ul. Basztowa 22
Wojewoda Jerzy Miller
Urząd Marszałkowski Kraków, ul. Racławicka 56
Marszałek Marek Sowa
Powierzchnia 15 182,87 km²
Ludność 3 354 077 mieszk.
(2012)
Gęstość zaludnienia 220,9 mieszk./km²
Urbanizacja 49,4%
Tablica rejestracyjna K
TERYT 12
Kod ISO PL-MA
Podział administracyjny województwa małopolskiego
Powiaty województwa małopolskiego
miasta na prawach powiatu 3
powiaty 19
gminy miejskie 15
miejsko-wiejskie 41
wiejskie 126
Adres urzędu
wojewódzkiego
ul. Basztowa 22
31-156 Kraków
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Województwo małopolskie w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Małopolski Urząd Wojewódzki
Oficjalna strona województwa małopolskiego

Województwo małopolskie – jedno z 16 województw Polski. W obecnym kształcie powstało 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej. Województwo zajmuje powierzchnię 15 182 km² i jest jednym z mniejszych w Polsce (12 miejsce w kraju). Pod względem liczby mieszkańców (3 mln 298 tys. osób) województwo znajduje się na 4 miejscu w Polsce. Gęstość zaludnienia jest tu jedną z najwyższych w kraju (małopolskie – 217 osób/km², średnia krajowa – 122 osób/km²).

Według danych z 31 grudnia 2009 roku województwo miało 3298,3 tys. mieszkańców[1].

Historia województwa[edytuj | edytuj kod]

Województwo małopolskie, jako jedyne ma prawo do posiadania w swoim herbie, godła Państwa Polskiego, czyli białego orła w koronie, z głową zwróconą w prawą stronę, na czerwonym tle. Pozostaje więc tradycyjnie jego depozytariuszem[2].

Województwo małopolskie zostało utworzone w 1999 roku obejmując mniejszy fragment Małopolski historycznej i geograficznej oraz fragment Spisza i Orawy. Stworzono je z województw poprzedniego podziału administracyjnego, mianowicie z:

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2014 r. powierzchnia województwa wynosiła 15 182,79 km², co stanowi 4,9% powierzchni Polski[3].

Położenie administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Województwo jest położone w południowej Polsce i graniczy z[4]:

oraz z województwami:

Położenie fizycznogeograficzne[edytuj | edytuj kod]

Województwo małopolskie obejmuje fragmenty Karpat Zachodnich oraz Wyżyny Małopolskiej.

Położenie historyczne[edytuj | edytuj kod]

Teren województwa obejmuje zachodnią część krainy historycznej i geograficznej zwanej Małopolską oraz fragmenty dwóch mniejszych krain historycznych – Spisza i Orawy.

Topografia[edytuj | edytuj kod]

Mapa fizyczna województwa

W wymiarze północ-południe województwo rozciąga się na długości 151 km, to jest 1°21′43″. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość województwa wynosi 167 km, co w mierze kątowej daje 2°23′30″.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów:

Ukształtowanie powierzchni ma charakter zdecydowanie górski i wyżynny (średnia wysokość 422,4 m n.p.m.) – 9% województwa leży poniżej 200 m n.p.m. a ponad 50% powyżej 500 m n.p.m.[potrzebne źródło]
Najwyższym punktem jest północny wierzchołek Rysów – 2499 m n.p.m.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Województwo małopolskie leży w strefie klimatu umiarkowanego. Występuje tu duża amplituda temperatur wynikająca z dużego zróżnicowania wysokości. Maksymalna zanotowana tutaj temperatura wynosi +37 °C, a minimalna –38 °C.

Pokrywa śnieżna w Tatrach często utrzymuje się od listopada do połowy maja, ale jego opady są możliwe o każdej porze roku. W innych górskich rejonach śnieg pokrywa stoki do marca, a na sztucznie dośnieżanych stokach narciarskich można czasami szusować nawet na początku kwietnia.

Małopolski klimat ma swoje anomalie. Najbardziej znana to „halny” – gwałtowny, ciepły wiatr, który w kilka dni może stopić nawet kilkadziesiąt centymetrów śniegu. Z kolei „orawiak” to wiatr zimny (wiejący od Babiej Góry), który temperaturę na Podhalu może obniżyć nawet o kilka stopni.

Stosunki wodne[edytuj | edytuj kod]

Teren województwa znajduje się w większości w zlewisku Morza Bałtyckiego z dorzeczem Wisły – ok. 90% powierzchni województwa. Natomiast południowo-zachodnia część leży na terenie zlewiska Morza Czarnego z dorzeczem Dunaju.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Tarnów Rynek
Odrestaurowany zamek w Oświęcimiu
Rynek w Chrzanowie
Rynek w Bochni
Widok na stare miasto w Bieczu
Brama wjazdowa do pałacu Lubomirskich w Dąbrowie Tarnowskiej
Ratusz w Skawinie
Klasztor w Alwerni

W województwie małopolskim jest 61 miast, w tym 3 miasta na prawach powiatów. Miasta zostały uszeregowane według liczby mieszkańców. Liczba ludności i powierzchnia według GUS z 1 stycznia 2009 r.

lp. herb miasto ludność powierzchnia
(km²)
gęstość zaludnienia
(osób/km²)
1 POL Kraków COA.svg Kraków 755 000 326,80 2310
2 POL Tarnów COA.svg Tarnów 115 158 72,38 1591
3 POL Nowy Sącz COA.svg Nowy Sącz 84 556 57,06 1482
4 POL Oświęcim COA.svg Oświęcim 40 156 30,30 1325
5 POL Chrzanów COA.svg Chrzanów 39 049 38,31 1019
6 POL Olkusz COA.svg Olkusz 37 174 25,66 1449
7 POL Nowy Targ COA.svg Nowy Targ 33 339 50,42 661
8 Herb Bochni.svg Bochnia 29 748 29,89 995
9 POL Gorlice COA 1.svg Gorlice 28 437 23,56 1207
10 POL Zakopane COA.svg Zakopane 26 846 84,35 318
11 POL Skawina COA.svg Skawina 23 660 20,48 1155
12 POL Andrychów COA.svg Andrychów 21 468 10,28 2088
13 POL Trzebinia COA.svg Trzebinia 20 102 31,30 642
14 POL Wieliczka COA 1.svg Wieliczka 19 601 13,37 1466
15 Wadowice herb.svg Wadowice 19 288 10,63 1815
16 POL Kęty COA.svg Kęty 19 132 23,14 827
17 POL Myślenice COA.svg Myślenice 18 096 30,14 600
18 POL Libiąż COA.svg Libiąż 17 410 35,88 485
19 POL Brzesko COA 1.svg Brzesko 16 828 11,73 1435
20 POL Limanowa COA.svg Limanowa 14 781 18,64 793
21 POL Rabka-Zdrój COA.svg Rabka-Zdrój 13 048 36,59 357
22 POL Miechów COA.svg Miechów 11 618 15,49 750
23 POL Brzeszcze COA.svg Brzeszcze 11 579 19,17 504
24 POL Dąbrowa Tarnowska COA.svg Dąbrowa Tarnowska 11 402 23,07 494
25 POL Krynica-Zdrój COA.svg Krynica-Zdrój 11 085 40,17 276
26 POL Bukowno COA2.svg Bukowno 10 574 63,42 167
27 POL Krzeszowice COA.svg Krzeszowice 9 996 16,84 594
28 POL Sucha Beskidzka COA.svg Sucha Beskidzka 9 629 27,46 351
29 POL Niepołomice COA.svg Niepołomice 9 132 27,08 337
30 POL Chełmek COA.svg Chełmek 9 074 8,31 1092
31 POL Wolbrom COA.svg Wolbrom 9 026 9,81 920
32 POL Stary Sącz COA.svg Stary Sącz 8 990 16,56 543
33 POL Mszana Dolna COA.svg Mszana Dolna 7 500 27,10 277
34 POL Tuchów COA.svg Tuchów 6 528 18,15 360
35 POL Sułkowice COA new.svg Sułkowice 6 391 16,46 388
36 POL Szczawnica COA.svg Szczawnica 6 184 87,89 70
37 POL gmina Dobczyce COA.svg Dobczyce 6 171 12,97 476
38 POL Proszowice COA.svg Proszowice 6 154 7,21 854
39 POL Grybów COA.svg Grybów 5 994 17,00 353
40 POL Maków Podhalański COA.svg Maków Podhalański 5 797 20,04 289
41 POL Piwniczna-Zdrój COA.svg Piwniczna-Zdrój 5 793 38,30 151
42 POL Jordanów COA.svg Jordanów 5 194 20,92 248
43 POL Muszyna COA.svg Muszyna 5 018 23,96 209
44 POL Biecz COA.svg Biecz 4 561 17,80 256
45 POL Słomniki COA.svg Słomniki 4 325 3,34 1295
46 POL Kalwaria Zebrzydowska COA.svg Kalwaria Zebrzydowska 4 288 5,50 780
47 POL Żabno COA.svg Żabno 4 250 11,12 382
48 POL Szczucin COA.svg Szczucin 4 166 6,84 609
49 POL Zator COA.svg Zator 3 705 11,53 321
50 POL gmina Skała COA.svg Skała 3 678 2,97 1238
51 POL Wojnicz COA.svg Wojnicz 3 509 8,50 413
52 POL Alwernia COA.svg Alwernia 3 362 8,87 379
53 POL Bobowa COA.svg Bobowa 3 010 7,20 418
54 POL Ryglice COA.svg Ryglice 2 802 25,08 112
55 POL Radłów COA.svg Radłów 2 793 16,17 173
56 POL Nowy Wiśnicz COA.svg Nowy Wiśnicz 2 740 5,05 543
57 POL Ciężkowice COA.svg Ciężkowice 2 395 9,99 240
58 POL Czchów COA.svg Czchów 2 256 14,08 160
59 POL Świątniki Górne COA.svg Świątniki Górne 2 140 4,44 482
60 POL gmina Nowe Brzesko COA.svg Nowe Brzesko 1 700 7,30 233
61 POL Zakliczyn COA.svg Zakliczyn 1 534 4,02 382

Euroregiony[edytuj | edytuj kod]

Na terenie województwa funkcjonują trzy Euroregiony:

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2009 r.[5]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 3 298 300 100 1 700 204 51,5 1 598 066 48,5
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
217,0 111,3 104,7

Liczba ludności (dane z 30 listopada 2007):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób  % osób  % osób  %
Ogółem 3 274 627 100 1 687 338 51,53 1 587 289 48,47
Miasto 1 620 769 49,49 853 935 26,08 766 834 23,42
Wieś 1 653 858 50,51 833 403 25,45 820 455 25,05

Mniejszości narodowe i grupy etniczne[edytuj | edytuj kod]

Województwo małopolskie zamieszkują przedstawiciele czterech mniejszości narodowych: Słowacy, Ukraińcy, Żydzi i Ormianie.

Podczas narodowego spisu powszechnego ludności przeprowadzonego w 2002 r. wśród obywateli RP do poszczególnych mniejszości narodowych przynależność zadeklarowało:

  • Słowacy – 1710 osoby w tym w województwie małopolskim – 1572
  • Ukraińcy – 27 172 osoby w tym w województwie małopolskim – 472
  • Żydzi – 1055 osoby w tym w województwie małopolskim – 50
  • Ormianie – 262 osoby w tym w województwie małopolskim – 22

Powyższe dane statystyczne, zebrane na podstawie spisu powszechnego, oparte są o subiektywne czynniki takie jak samookreślenie, poczucie przynależności do danej grupy mniejszościowej, a niekoniecznie zależne od takich kategorii jak np. przynależność językowa czy religijna.

Województwo małopolskie zamieszkują przedstawiciele 2 grup etnicznych: Łemkowie i Romowie.

Oficjalne statystyki podają, że w województwie małopolskim zamieszkuje 1678 Romów, nieoficjalne wskazują liczbę oscylującą wokół pięciu tysięcy.[potrzebne źródło] Pierwsza wzmianka historyczna, którą można odnieść do Romów/Cyganów w Polsce pochodzi z 1401 r. i dotyczy mieszczanina Cigana zamieszkującego Podgórze koło Krakowa. Romowie w tym czasie przywędrowali do Polski z południa, od strony Węgier, dokąd dotarli z Bałkanów. Ich praojczyzną są Indie, skąd wyemigrowali ok. X w.

Romowie w Polsce dzielą się, w zależności od stosunku do tradycji koczowniczych na grupę osiadłą – Karpaccy Romowie i grupy wędrowne. Karpaccy Romowie (nazwa nadana przez uczonych) nazwani zostali przez innych Górskim Cyganami – Begitka Roma, Bergare, Bergary. Z czasem sami tę nazwę przyjęli jako własną. Wśród wędrownych (od 1964 r. zaczęto ich osiedlać naciskami administracyjnymi) najliczniejszą grupę stanowią Polska Roma, przybyli do Polski z Zachodu Europy w XVI w. W początku II poł. XIX w. z terenów obecnej Rumunii przybyły grupy Kełderaszy (Kelderari, Kalderari – Kotlarze) oraz Lowarów (Koniarzy).

Religia[edytuj | edytuj kod]

Administracja i polityka[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie

Samorząd[edytuj | edytuj kod]

Organem stanowiącym samorządu jest Sejmik Województwa Małopolskiego, składający się z 39 radnych. Siedzibą sejmiku województwa jest Kraków. Sejmik wybiera organ wykonawczy samorządu, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem.

Podział klubów w Sejmiku Województwa Małopolskiego (stan na grudzień 2010 r.):

Marszałkowie

Administracja rządowa[edytuj | edytuj kod]

Terenowym organem administracji rządowej jest Wojewoda Małopolski, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Kraków[6], gdzie znajduje się Małopolski Urząd Wojewódzki w Krakowie. W ramach urzędu działają także 2 delegatury: w Tarnowie i w Nowym Sączu.

Delegatury urzędu wojewódzkiego obejmują swoim zasięgiem obszar działania[7]:

  • delegatura w Nowym Sączu powiaty: gorlickiego, limanowskiego, i nowosądeckiego oraz miasto Nowy Sącz;
  • delegatura w Tarnowie powiaty: bocheńskiego, brzeskiego, dąbrowskiego, i tarnowskiego oraz miasto Tarnów.

Wojewodowie Małopolscy

Wicewojewoda

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy województwa wybierają łącznie 41 posłów na Sejm w czterech okręgach wyborczych: nr 12, nr 13, nr 14, nr 15. Mieszkańcy wybierają 8 senatorów w jednomandatowych okręgach wyborczych: nr 30, nr 31, nr 32, nr 33, nr 34, nr 35, nr 36, nr 37.

Do Parlamentu Europejskiego są wybierani 7 posłowie z okręgu wyborczego nr 10, który obejmuje także województwo świętokrzyskie.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Trzy Korony z Dunajca

Ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Województwo małopolskie posiada urozmaicone warunki naturalne i w dużej mierze nieskażone środowisko naturalne. Bogaty jest świat roślinny i zwierzęcy. Pośrednim dowodem takiego stanu rzeczy jest liczba znajdujących się na terenie Małopolski obszarów chronionych:

Lasy[edytuj | edytuj kod]

Ze zróżnicowania gatunków gleb, a także różnicy położenia terenu względem poziomu morza wynika bardzo duże zróżnicowanie małopolskich lasów – od borów nizinnych, poprzez siedliska wyżynne aż po bory wysokogórskie.

Drzewostany najbardziej dla Małopolski charakterystyczne to lasy bukowe, porastające m.in. znaczną część Beskidów, a także świerkowy starodrzew, na przykład charakterystyczne tatrzańskie „smreki”. Cenny kompleks leśny województwa małopolskiego to Puszcza Niepołomicka – jedyny pozostały fragment olbrzymiego kompleksu rozciągającego się przed kilkuset laty na wschód od Krakowa. Tutaj polował niegdyś Władysław Jagiełło, a później Królowa Bona. Do dzisiaj w Puszczy Niepołomickiej żyje stado żubrów.

W województwie małopolskim jest kilka fragmentów lasu o charakterze pierwotnym, położonych w Pieninach, w Babiogórskim Parku Narodowym, Tatrach czy Beskidzie Sądeckim. Te lasy są schronieniem dla zagrożonych gatunków roślin i zwierząt; nie tylko tych, których nazwy znane są tylko fachowcom, ale także najsłynniejszych: szarotki alpejskiej, krokusa, a spośród zwierząt: orła przedniego, świstaka, kozicy. W małopolskich lasach można znaleźć grzyby takie jak rydze i borowiki, a także borówki i inne leśne owoce.

Pustynia[edytuj | edytuj kod]

W województwie małopolskim znajduje się pustynia – położona na zachód od Olkusza, rozciąga się między miejscowościami Klucze, Chechło i Błędów. Chociaż piaski Pustyni Błędowskiej potrafią w lecie nagrzewać się do temperatury 70 °C to w sensie klimatycznym teren ten pustynią nie jest. Dlatego powiodły się podjęte w latach 50. i 60. XX w. próby obsadzania jej roślinnością. W efekcie każdy kto chce odwiedzić pustynię winien się spieszyć: jej obszar zmniejsza się z roku na rok i z niegdysiejszych 80 km² skurczył się do ok. 30 km².

Kalendarium historyczne[edytuj | edytuj kod]

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

  • IV wiek p.n.e. – IV wiek n.e. Okres osadnictwa celtyckiego
  • I-IV wiek n.e. – Okres wpływów rzymskich
  • V wiek – Koniec osadnictwa celtyckiego

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Niedzicy
  • VI-VII wiek – Słowianie w dorzeczu górnej Wisły
  • VIII wiek – Powstanie grodu na wzgórzu wawelskim
  • IX wiek – Powstanie Podegrodzia
  • 890 – Najazd Wielkomorawian, chrystianizacja plemion małopolskich
  • 990 – Podbój Krakowa i ziem dorzecza górnej Wisły przez księcia Polan Mieszka
  • 1072 – Stanisław ze Szczepanowa został biskupem
  • 1088 – Kult św. Stanisława
  • 1138 – Bolesław Krzywousty przed śmiercią nadał ustawę sukcesyjną.
  • 1184 – Florian małopolskim świętym
  • 1222 – Biskup Iwo Odrowąż
  • 1225 – Cystersi pod Krakowem
  • 1237 – Klasztor Franciszkanów w Krakowie
  • 1241 – Najazd na Małopolskę Tatarów
  • 1251 – Kopalnia soli Bochnia
  • 1253 – Kanonizacja św. Stanisława
  • 1257 – Nadanie aktu lokacyjnego Krakowowi
  • 1259 – Małopolskę dotknęło trzęsienie ziemi
  • 1292 – Nadanie aktu lokacyjnego dla miasta Nowy Sącz
  • 1306 – Władysław Łokietek zajął dzielnicę krakowską i rozpoczął dzieło zjednoczenia państwa polskiego
  • 1320 – Koronacja Władysława Łokietka na króla Polski. Kraków stał się miastem koronacyjnym
  • 1330 – Nadanie aktu lokacyjnego dla miasta Tarnów przez W. Łokietka
  • 1333 – Śmierć Władysława Łokietka. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umocnił rolę miasta jako metropolii monarszej
  • 1344 – Kazimierz Wielki opanował ziemię sanocką i przemyską, które stały się częścią dzielnicy Małopolskiej
  • 1346 – W Wiślicy Kazimierz Wielki wydał tzw. Statuty Wiślickie, stanowiące skodyfikowane prawo dzielnicy małopolskiej
  • 1364 – Zjazd Monarchów w Krakowie zakończony, jak podaje legenda, ucztą wydaną na cześć gości przez mieszczanina krakowskiego Mikołaja Wierzynka
  • 1368 – Kazimierz Wielki nadał statuty podkrakowskim żupom solnym, tworząc nowoczesne, największe w Małopolsce i w Polsce przedsiębiorstwo przemysłowe
  • 1376 – Najazd litewski na Małopolskę
  • 17 lipca 1399 – W Krakowie zmarła w opinii świętości Królowa Jadwiga
  • 1423-1465 – Biskupem krakowskim był Zbigniew Oleśnicki
  • 9 stycznia 1433 – W Krakowie został ponowiony przywilej jedlneński (1430 r.), gwarantujący szlachcie wolność osobistą (tzw. Neminem Captivabimus)
  • 19 marca 1454 – Król Polski zhołdował księstwo oświęcimskie

Wczesna nowożytność[edytuj | edytuj kod]

  • 1494 – Włączenie do Korony księstwa zatorskiego przez Jana Olbrachta
  • 10 kwietnia 1525 – hołd pruski na płycie Rynku Głównego w Krakowie
  • 1563-1564 – Ostateczna inkorporacja do Polski księstw – oświęcimskiego i zatorskiego
  • 14 kwietnia 1570 – W Sandomierzu doszło do połączenia wyznań protestanckich – luteran, kalwinów i braci czeskich, którzy tworzą tzw. wyznanie polskie. Akt ten bywa zwany Zgodą Sandomierską
  • 1587 – Najazd na Małopolskę habsburskiego arcyksięcia Maksymiliana III, pretendenta do korony polskiej. Jesienią armia austriacka bezskutecznie oblegała Kraków
  • 26 maja 1584 – Na zamku wawelskim ścięto banitę Samuela Zborowskiego
  • 1591 – Zburzenie zboru protestanckiego w Krakowie w czasie tumultu religijnego
  • 1604 – Do Krakowa przybył rzekomy syn Iwana IV Groźnego, Dymitr zwany samozwańcem. Przy czynnym poparciu magnaterii małopolskiej i mieszczan Krakowa, uzyskał pomoc w swej wyprawie na Moskwę
  • 1611 – Katastrofalny w skutkach pożar Nowego Sącza
  • wrzesień-październik 1655 – Kampania armii szwedzkiej doprowadziła do zajęcia większości Małopolski. Oblężony poddał się Kraków (18 X), padły także inne miasta (Nowy Sącz, Tarnów, Żywiec).
  • 13 grudnia 1655 – Powstanie mieszczan odbija z rąk szwedzkich Nowy Sącz
  • 1668 – Abdykacja Jana Kazimierza. Król wyjeżdżając z Polski zatrzymał się na dłużej w Krakowie gdzie zamieszkał w Pałacu „Krzysztofory”, obecnej siedzibie Muzeum Historycznego m. Krakowa
  • 1700-1716 – W związku z toczącą się tzw. III wojną północną, przez Małopolskę przeciągnęły oddziały szwedzkie, rosyjskie, saskie i polskie, niszcząc katastrofalnie cały region.
  • 1707-1710 – Katastrofalna zaraza, która objęła Kraków i okolicę pochłonęła blisko 20 000 ofiar
  • 1734 – W związku z toczącą się wojną sukcesyjną polską, przez Małopolską przeszły korpusy wojsk saskich oraz polskich wiernych Stanisławowi Leszczyńskiemu
  • 1769 – Pod pretekstem walk konfederacji barskiej wojska austriackie zajęły grody spiskie i okolice Nowego Targu i Nowego Sącza
  • 1770-1771 – W walkach konfederatów barskich szczególną rolę odegrały umocnienia w Tyńcu, Lanckoronie i w mieście Krakowie oraz na zamku wawelskim
  • 1772 – I rozbiór Polski. Południowa część Małopolski (bez Krakowa) przypadła Austrii
  • 1795 – III rozbiór Polski. Północna część Małopolski pomiędzy Bugiem, Wisłą i Pilicą dostała się w ręce austriackie
  • kwiecień-lipiec 1809 – Ofensywa Ks. Józefa Poniatowskiego wyzwoliła z rąk austriackich ziemie III zaboru, w tym m.in. Kraków i przyłączyła je do księstwa warszawskiego
  • 1813 – Ks. Józef Poniatowski wraz z wojskiem polskim opuścił Kraków, który zajmują wojska rosyjskie
  • 1815 – Kongres wiedeński podzielił ostatecznie Małopolskę pomiędzy Rosję i Austrię. Kraków wraz z okolicami tworzy niezależne teoretycznie państewko tzw. Rzeczpospolitą Krakowską
  • 1846 – Powstanie krakowskie oraz powstanie chochołowskie. Likwidacja Rzeczypospolitej Krakowskiej i włączenie Krakowa do austriackiej Galicji jako stolicę Wielkiego Księstwa Krakowskiego

Nowożytność[edytuj | edytuj kod]

  • 26 kwietnia 1848 – Wiosna Ludów w Krakowie zakończona zbombardowaniem miasta przez wojsko austriackie
  • 1864-1865 – Stan oblężenia w Galicji w związku z toczącym się powstaniem styczniowym
  • 1867 – Galicja otrzymała z rąk cesarza Franciszka Józefa I autonomię
  • 1869 – Wprowadzenie języka polskiego jako urzędowego w Galicji
  • 1884 – Otwarcie tzw. podkarpackiej linii kolejowej (Nowy Sącz, Krynica)

Okres wojenny i międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

  • wrzesień 1914 – Przysięga Legionów Polskich na Błoniach krakowskich
  • 3-8 września 1939 – Małopolska została zajęta przez armię hitlerowską.
  • 18 stycznia 1945 – Wojska radzieckie wkroczyły do Krakowa

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W 2009 r. produkt krajowy brutto woj. małopolskiego wynosił 99,5 mld zł, co stanowiło 7,4% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 30,2 tys. zł (85,8% średniej krajowej), co plasowało małopolskie na 8. miejscu względem innych województw[8].

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. małopolskiego w 3. kwartale 2011 r. wynosiło 3464,41 zł, co lokowało je na 5. miejscu względem wszystkich województw[9].

W końcu marca 2012 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 158,2 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 11,3% do aktywnych zawodowo[10].

Według danych z 2011 r. 4,8% mieszkańców w gospodarstwach domowych woj. małopolskiego miało wydatki poniżej granicy ubóstwa skrajnego (tzn. znajdowało się poniżej minimum egzystencji)[11].

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Na terenie województwa znajdują się obszary 4 okręgów przemysłowych:

  1. Krakowski
  2. Jaworznicko-Chrzanowski
  3. Tarnowski
  4. Karpacki

Zasoby surowców mineralnych[edytuj | edytuj kod]

Kryształy soli z kopalni w Wieliczce

Energia[edytuj | edytuj kod]

Największe elektrownie cieplne na węgiel kamienny znajdują się w Krakowie, Skawinie i Trzebini (0,5 tys. – 1 tys. MW) oraz w Tarnowie (100 – 500 MW).

Inwestycje zagraniczne[edytuj | edytuj kod]

Najwięksi inwestorzy zagraniczni na koniec 2005 r.[potrzebne źródło]

lp. inwestor kraj pochodzenia rodzaj działności
1 HVB Group Niemcy bankowość, wynajem nieruchomości
2 Philip Morris USA produkcja papierosów
3 ArcelorMittal Francja/Indie produkcja stali
4 CEZ Czechy Produkcja energii elektrycznej
5 Electricite de France Francja produkcja energii elektrycznej
6 Pliva Chorwacja produkcja farmaceutyków

Transport[edytuj | edytuj kod]

Województwo małopolskie położone jest na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych. Przez jego obszar wiodą szlaki tranzytowe ze wschodu na zachód i z północy na południe: linie kolejowe i drogi krajowe.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Drogi krajowe w województwie małopolskim[12][13]
Droga Trasa Obecna długość w województwie Uwagi
4E40 granica państwa – Jędrzychowice – węzeł „Zgorzelec” – KrzyżowaWrocławPrądyNogawczyceGliwiceKatowiceChrzanówKrakówTarnówRzeszówJarosławRadymnoKorczowa – granica państwa  ?
A4 granica państwa – ZgorzelecLegnicaWrocławOpoleGliwiceKatowiceKrakówTarnówRzeszówKorczowa – granica państwa  ?
7E77 Żukowo 20GdańskElblągOstródaOlsztynekPłońskWarszawaJankiGrójecRadomKielceKrakówRabka-ZdrójChyżne – granica państwa  ?
S1 S1 BrzeszczeOświęcim  ?
S7 S6 (Gdańsk) – ElblągOlsztynekWarszawaKielceKrakówRabka-Zdrój  ?
28 ZatorWadowiceRabka-ZdrójLimanowaNowy SączGorliceJasłoKrosnoSanokKuźminaBirczaPrzemyślMedyka – granica państwa  ?
44 GliwiceMikołówTychyOświęcimZatorSkawinaKraków  ?
47 Rabka-ZdrójNowy TargZakopane  ?
49 Nowy TargCzarna GóraJurgów – granica państwa  ?
52 Bielsko-BiałaKętyWadowiceGłogoczów  ?
73 WiśniówkaKielceMorawicaBusko-ZdrójSzczucinDąbrowa TarnowskaTarnówPilznoJasło  ?
75 Kraków (Branice) 79Niepołomice4BrzeskoNowy SączKrzyżówkaTyliczMuszynka – granica państwa  ?
79 WarszawaKozieniceZwoleńSandomierzPołaniecNowe BrzeskoKrakówTrzebiniaChrzanówJaworznoKatowiceChorzówBytom  ?
87 Nowy SączStary SączPiwniczna-Zdrój – granica państwa  ?
87 Wojkowice KościelneBędzinSosnowiecKatowiceTychy  ?
94 4 (węzeł „Zgorzelec”) – BolesławiecKrzywaChojnówLegnicaProchowiceWrocławBrzegOpoleStrzelce OpolskieToszekPyskowiceBytomBędzinSosnowiecDąbrowa GórniczaOlkuszKraków 7 – ... – Kraków 4Targowisko 4  ?

Trwa budowa autostrady A4 w kierunku wschodnim (odcinek SzarówTarnów). Trasa łączy Niemcy przez Polskę z Ukrainą.

Autobusem można dojechać do większych miejscowości w Małopolsce. Dworce autobusowe znajdują się zazwyczaj w pobliżu dworców kolejowych, co ma znaczenie dla łatwości zmiany środka transportu.[potrzebne źródło]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Województwo małopolskie ma bezpośrednie połączenia kolejowe ze wszystkimi większymi miastami w Polsce oraz połączenia międzynarodowe z: Wiedniem, Pragą, Berlinem, Dreznem, Frankfurtem nad Menem i Frankfurtem nad Odrą, Lipskiem, Bukaresztem, Bratysławą, Koszycami, Kijowem, Lwowem, Odessą i Budapesztem.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowy Port Lotniczy Kraków-Balice posiada regularne połączenia z miastami Europy, Ameryki Północnej i Izraelem. Trwa rozbudowa terminala pasażerskiego, który obecnie obsługuje ponad 8 mln osób rocznie.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W województwie małopolskim odbywają się liczne festiwale o międzynarodowej renomie, m.in. Festiwal Kultury Żydowskiej na krakowskim Kazimierzu, czy Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem, a także Tydzień Kultury Beskidzkiej, Babiogórska Jesień, Łemkowska Watra oraz Święto Borówki w Zubrzycy Górnej.

Województwo małopolskie ma dość dużą liczbę instytucji kultury. Co czwarty zwiedzający polskie muzeum trafia do jednej z placówek na terenie województwa małopolskiego. W zbiorach państwowych, kościelnych i kolekcjach prywatnych znajduje się 20 proc. wszystkich polskich dzieł sztuki. Najważniejsze ekspozycje znajdują się: na Zamku Królewskiego na Wawelu, w oddziałach Muzeum Narodowego, w muzeach okręgowych w Tarnowie i Nowym Sączu, muzeach diecezjalnych w Tarnowie i Krakowie. W Tarnowie znajduje się jedyna w Europie stała wystawa poświęcona pamięci Romów.

Instytucje kulturalne w Małopolsce:

Instytucja kulturalna liczba budynków
Biblioteki i filie bibliotek 766
Domy i ośrodki kultury oraz kluby i świetlice 489
Galerie sztuki 66
Kina 47
Muzea wraz z oddziałami muzealnymi 103
Teatry zawodowe i instytucje muzyczne 19

Media[edytuj | edytuj kod]

W województwie małopolskim działają dwie stacje telewizyjne: Ośrodek Regionalny Telewizji Polskiej S.A. oraz TVN Południe. Ponadto liczni operatorzy sieci kablowych, działający zwłaszcza w miastach i na dużych osiedlach, dostarczają pakiet programów telewizyjnych i radiowych; uruchomili także własne programy o charakterze lokalnym, głównie informacyjno-rozrywkowe. W województwie małopolskim nadają również radia ogólnopolskie takie jak RMF FM, Radio ZET, regionalne Radio Kraków, a także lokalne, np. Radio ESKA, Radio Złote Przeboje, Radio Alex, Radio RDN Małopolska (dawniej Radio Dobra Nowina) czy Radio VOX FM Kraków. W Krakowie znajdują się siedziby oraz serwerownie czołowych portali internetowych Onet.pl oraz Interia.pl. Działają również inne portale regionalne – Nowa Małopolska, Moje Miasto Kraków, Nasze Miasto.

Województwo małopolskie ma drugą pozycją w kraju pod względem liczby zarejestrowanych oficyn wydawniczych, z których większość stanowią wydawnictwa prywatne oraz kościelne i klasztorne.[potrzebne źródło]

Nauka i oświata[edytuj | edytuj kod]

Województwo małopolskie jest trzecim w Polsce pod względem liczby studentów. Znajduje się tu najstarsza w Polsce uczelnia wyższa – Uniwersytet Jagielloński o ponad 600-letniej tradycji. Z kolei wśród prywatnych uczelni ekonomicznych w ogólnopolskich klasyfikacjach najwyżej oceniane są: Wyższa Szkoła Biznesu w Nowym Sączu i krakowska Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości. Wyższe uczelnie koncentrują się głównie w Krakowie. W 34 małopolskich uczelniach kształci się ponad 203 tysięcy studentów.

Ważniejsze z nich to:

Turystyka i wypoczynek[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Nowym Wiśniczu

Małopolska należy do często odwiedzanych polskich regionów. W 2007 r. przyjechało tu ponad 14,5 milionów turystów, w tym 3 miliony z zagranicy (najwięcej z Niemiec, USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch oraz Rosji i Ukrainy).

Atrakcje turystyczne to: Kraków, Kopalnia Soli w Wieliczce, były obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, a także najwyższe polskie góry – Tatry, oraz miasto Zakopane, nazywane zimową stolicą Polski. Region to także cel turystyki pielgrzymkowej (sanktuaria w Kalwarii Zebrzydowskiej i Krakowie-Łagiewnikach, dom narodzin Jana Pawła II w Wadowicach) oraz leczniczej (9 miejscowości uzdrowiskowych w całym województwie). Corocznie od 1999 r. organizowane są Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego, mające na celu promowanie zabytków Małopolski. 5 zespołów zabytkowych wpisanych zostało na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Są to:

Popularnymi obszarami turystyki pieszej i sportów zimowychpasma górskie Beskidów i Tatr.

Utworzono także Karpacki Szlak Rowerowy, który, wraz ze szlakami łącznikowymi, prowadzi przez najbardziej znane i cenne historycznie miejscowości województwa małopolskiego.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział województwa na powiaty

W dniu 1 stycznia 1999 r. weszła w życie reforma administracyjna Polski. Stworzyła ona dwa nowe szczeble samorządu lokalnego, czego efektem była m.in. zmiana liczby województw, ich granic i nazw. w ten sposób powstało samorządowe województwo małopolskie. W jego skład weszły ówczesne województwa krakowskie i nowosądeckie oraz części województw: bielskiego, kieleckiego, katowickiego, krośnieńskiego i tarnowskiego. Województwo małopolskie tworzą 22 powiaty, 182 gminy, 1904 sołectwa. na jego terenie znajduje się 61 miast i 2630 wsi.[potrzebne źródło]

Powiaty województwa małopolskiego
Dane z 31 grudnia 2010
lp. Herb Powiat stolica powierzchnia
(km²)
ludność gęstość zaludnienia
(osób/km²)
1 POL powiat bocheński COA.svg bocheński Bochnia 649,28 102 592 158
2 POL powiat brzeski COA.svg brzeski Brzesko 590 91 643 155,3
3 POL powiat chrzanowski COA.svg chrzanowski Chrzanów 371,49 127 540 343,3
4 POL powiat dąbrowski COA.svg dąbrowski Dąbrowa Tarnowska 530 58 631 110,6
5 POL powiat gorlicki COA.svg gorlicki Gorlice 967,36 107 148 110,8
6 POL powiat krakowski COA.svg krakowski Kraków 1229,62 256 260 208,4
7 POL powiat limanowski COA.svg limanowski Limanowa 951,96 125 108 131,4
8 POL powiat miechowski COA.svg miechowski Miechów 676,73 49 977 73,9
9 POL powiat myślenicki COA.svg myślenicki Myślenice 673,3 120 903 178,8
10 POL powiat nowosądecki COA.svg nowosądecki Nowy Sącz 1550,24 204 092 131,7
11 POL powiat nowotarski COA.svg nowotarski Nowy Targ 1474,66 185 917 126,1
12 POL powiat olkuski COA.svg olkuski Olkusz 622,19 113 814 182,9
13 POL powiat oświęcimski COA.svg oświęcimski Oświęcim 406,03 153 705 378,6
14 POL powiat proszowicki COA.svg proszowicki Proszowice 414,57 43 406 104,7
15 POL powiat suski COA.svg suski Sucha Beskidzka 685,75 83 006 121
16 POL powiat tarnowski COA.svg tarnowski Tarnów 1413,44 196 810 139,2
17 POL powiat tatrzański COA.svg tatrzański Zakopane 471,62 65 542 139
18 POL powiat wadowicki COA.svg wadowicki Wadowice 645,74 156 488 242,3
19 POL powiat wielicki COA.svg wielicki Wieliczka 429,2 112 161 261,3
20 POL Kraków COA.svg Kraków 327 756 183 2312,5
21 POL Nowy Sącz COA.svg Nowy Sącz 58 84 537 1457,5
22 POL Tarnów COA.svg Tarnów 72,4 114 635 1583,4
Razem 22 19 15 182,87 3 310 094 218

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Gmina wiejska Szerzyny z woj. tarnowskiego znalazła się początkowo w powiecie jasielskim w woj. podkarpackim. 1 I 2003 została przeniesiona do powiatu tarnowskiego w woj. małopolskim.
  2. Gmina miejska Sławków znalazła się początkowo w powiecie olkuskim. 1 I 2002 została przeniesiona do powiatu będzińskiego w woj. śląskim.

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-06-11. ISSN 1734-6118.
  2. Województwo Małopolskie.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. ISSN 1505-5507.
  4. geoportal.gov.pl. geoportal.gov.pl. [dostęp 2013-07-27].
  5. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2007 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008. ISSN 1734-6118. (pol.)
  6. (Art. 3.) Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. (Dz. U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603).
  7. (§3. Statut MUW w Krakowie) Zarządzenie Nr 151/09 Wojewody Małopolskiego z dnia 27 maja 2009 r. (Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z 2009 r., Nr 357, poz. 2560).
  8. Rocznik Statystyczny Województw 2011 (wybrane tablice). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2012-01-24, s. 162-163. ISSN 1230-5820.
  9. Obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 28 listopada 2011 r. (M.P. z 2011 r. Nr 108, poz. 1099).
  10. Bezrobotni oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatów (Stan na koniec marca 2012 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2012-04-26. [dostęp 2012-05-20].
  11. Ubóstwo w Polsce w 2011r. Główny Urząd Statystyczny, 2012-05-31. [dostęp 2012-06-08]. s. 15.
  12. Rozporządzenie Rady Ministrów zmieniające rozporządzenie w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych (Dz. U. z 2009 r. Nr 187, poz. 1446).
  13. Zarządzenie Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia 10.12.2009.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikinews-logo.svg
Zobacz portal z wiadomościami w serwisie Wikinews na temat Małopolska