Województwo mazowieckie (I Rzeczpospolita)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy województwa mazowieckiego I Rzeczypospolitej. Zobacz też: województwo mazowieckie.
Województwo mazowieckie
Herb
Herb
Położenie na mapie województwa
Województwo mazowieckie na mapie I Rzeczypospolitej
Nazwa łacińska Palatinatus Masoviensis
Istniało 15291795
Prowincja wielkopolska
Stolica Warszawa
Sejmik Warszawa
Wojewoda zobacz: wojewodowie mazowieccy
Powierzchnia ok. 23 200 km²
Liczba powiatów 23
Liczba senatorów 8
Ludność 402 368 mieszk.
(1790 [1])

Województwo mazowieckiejednostka terytorialna Korony Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniejąca w latach 1529–1795, tworząca prowincję wielkopolską. Obejmowała powierzchnię 23 200 km²[potrzebne źródło]. W jego skład wchodziło 10 ziem, tworzących razem 23 powiaty. Siedzibą wojewody był Warszawa. Sejmik generalny obradował w kościele św. Marcina w Warszawie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Warszawa – stolica woj. mazowieckiego

Województwo mazowieckie zostało utworzone 27 grudnia 1529 r. przez Zygmunta I Starego[potrzebne źródło] po inkorporacji do Korony Polskiej Księstwa Mazowieckiego w 1526.

Urzędy[edytuj | edytuj kod]

Województwo mazowieckie wprowadzało do Senatu Rzeczypospolitej dwóch senatorów większych: wojewodę mazowieckiego i kasztelana czerskiego, a mniejszych aż sześciu: kasztelanów wiskiego, wyszogrodzkiego, zakroczymskiego, warszawskiego, ciechanowskiego i liwskiego.

Symbolika[edytuj | edytuj kod]

Orzeł złocony województwa mazowieckiego (koniec XVIII wieku)

Herbem województwa mazowieckiego był orzeł srebrny bez korony z przepaską na ogonie, w polu czerwonym.

Popis rycerstwo mazowieckie odbywało w każdej ze swoich ziem. Mundurem sejmowym wszystkich ziem województwa mazowieckiego był: kontusz ciemno-szafirowy, wyłogi i żupan barwy słomianej, guzy z literami X. M., na pamiątkę dawnej udzielności Księstwa Mazowieckiego.

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

W XVI w. na terenie województwa mazowieckiego istniało 266 parafii katolickich, 63 miasta i 3957 wsi. Na wsi było 14648 łanów kmiecych i folwarcznych, i aż 12031 gospodarstw szlachty zagrodowej, nie mającej poddanych.[potrzebne źródło]

Podział administracyjny woj. mazowieckiego wg Adolfa Pawińskiego[2]
Ziemia Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km²
ziemia czerska powiat czerski 44,32 2440,25
powiat grojecki 12,67 697,74
powiat warecki 16,42 904,44
Razem Σ 73,41 4042,43
ziemia warszawska powiat warszawski 51,93 2859,69
Razem Σ 51,93 2859,69
ziemia wyszogrodzka powiat wyszogrodzki 11,41 628,78
Razem Σ 11,41 628,78
ziemia zakroczymska powiat zakroczymski 6,07 334,41
powiat nowomiejski 14,91 820,94
Razem Σ 20,98 1155,35
ziemia ciechanowska powiat ciechanowski 12,65 696,82
powiat przasnyski 31,33 1725,33
powiat sąchocki 5,15 283,07
Razem Σ 49,13 2705,22
ziemia wiska (wizka) powiat wiski 10,09 555,86
powiat wąsoski 15,68 863,74
Razem Σ 25,77 1419,60
ziemia łomżyńska powiat łomżyński 13,86 763,48
powiat kolneński 12,39 682,34
powiat zambrowski 15,14 833,98
powiat ostrołęcki 35,97 1980,50
Razem Σ 77,36 4260,30
ziemia makowska powiat różański 10,59 583,51
powiat makowski 5,70 313,85
Razem Σ 16,29 897,36
ziemia nurska powiat nurski 18,49 1001,77
powiat ostrowski 9,30 512,47
powiat kamieniecki 38,87 2141,40
Razem Σ 66,36 3655,64
ziemia liwska powiat liwski 17,20 3655,64
Razem Σ 17,20 3655,64
województwo mazowieckie Σ 409,84 22571,77

Ziemie[edytuj | edytuj kod]

Ziemia ciechanowska[edytuj | edytuj kod]

Sejmiki w Ciechanowie, wysyłała 2 posłów i co piąty rok deputata. Powiaty:

  • ciechanowski
  • przasnyski
  • sąchocki
Podział Księstwa Mazowieckiego na ziemie

Starostwo grodowe znajdowało się w Ciechanowie. Ziemia miała kasztelana drążkowego, który w senacie zajmował miejsce w ostatnim szeregu.

Ziemia czerska[edytuj | edytuj kod]

Sejmiki tej ziemi odbywały się w Czersku, szlachta wybierała 2 posłów na sejm i 1 deputata do Trybunału Koronnego co pięć lat. W ziemi były 3 powiaty:

  • czerski (garwoliński - wydzielony z czerskiego w 1539 r.)
  • grójecki
  • warecki

W Czersku znajdowało się starostwo grodowe. W ziemi istniało 6 starostw niegrodowych: grójeckie, wareckie, garwolińskie, latowickie, osieckie i stromeckie. Kasztelan czerski był drugim co do starszeństwa, po wojewodzie, senatorem w województwie, zajmując miejsce wśród kasztelanów krzesłowych.

Ziemia liwska[edytuj | edytuj kod]

Sejmiki w Liwie, 2 posłów i 1 deputata do Trybunału co piąty rok. Nie podzielona na powiaty. Starostwo grodowe znajdowało się w Liwie. Istniało niegrodowe starostwo korytnickie. Ziemia miała swojego senatora, kasztelana, zasiadającego w senacie na ostatnim "drążku".

Ziemia łomżyńska[edytuj | edytuj kod]

Sejmiki odbywała w Łomży, wybierając 2 posłów i 1 deputata co piąty rok. Była największa w województwie, miała 4 powiaty:

  • łomżyński (łomzieński)
  • kolneński (koleński lub koliński)
  • zambrowski
  • ostrołęcki

Starostwo grodowe znajdowało się w Łomży. Oprócz grodu łomżyńskiego starosta opiekował się również grodami w Ostrołęce, Zambrowie i Kolnie. Istniało również niegrodowe starostwo ostrołęckie obejmujące Puszczę Zieloną.

Księstwo Mazowieckie na mapie z XVII wieku

Ziemia nurska[edytuj | edytuj kod]

Sejmikowała w Nurze, wybierała 2 posłów i 1 deputata do trybunału co piąty rok. Dzieliła się na 3 powiaty:

Do starostwa grodowego w Nurze należały również grody w Ostrowiu i Kamieńczyku.

Ziemia różańska[edytuj | edytuj kod]

Sejmiki w Różanie, 2 posłów i 1 deputat co piąty rok, miała 2 powiaty:

  • różański
  • makowski

Ziemia warszawska[edytuj | edytuj kod]

Szlachta tej ziemi odbywała sejmiki w Warszawie, wybierała 2 posłów i jednego deputata do Trybunału co pięć lat. W ziemi były 3 powiaty:

  • warszawski
  • błoński
  • tarczyński

Starostwo grodowe znajdowało się w Warszawie. Istniały też 3 starostwa niegrodowe: błońskie, stanisławowskie i piaseczyńskie. Ziemia posiadała senatora, kasztelana warszawskiego, będącego tzw. kasztelanem drążkowym zasiadającym w senacie pod koniec, pomiędzy kasztelanem sochaczewskim i gostyńskim.

Ziemia wiska[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkana przeważnie przez liczną szlachtę zagrodową, sejmikowała w Wiźnie, wybierała 2 posłów na sejm i jednego deputata do Trybunału co pięć lat. W ziemi były początkowo 2, później 3 powiaty:

  • wiski
  • wąsoski
  • radziłowski – ze względu na dużą ilość szlachy, wyodrębniony w 1548 r. jako trzeci powiat

Starostwo grodowe miało siedzibę w Wiźnie. Podlegał mu także gród w Wąsoszu. Ziemia miała swojego kasztelana, zajmującego dalekie miejsce wśród kasztelanów drążkowych.

Ziemia wyszogrodzka[edytuj | edytuj kod]

Sejmikowała w Wyszogrodzie, wybierała na sejmy 2 posłów i co piąty rok deputata do Trybunału, niepodzielona ze względu na małą powierzchnię na powiaty. Starostwo grodowe znajdowało się w Wyszogrodzie. Ziemia miała swojego kasztelana, zajmującego miejsce w ostatnim rzędzie kasztelanów drążkowych.

Ziemia zakroczymska[edytuj | edytuj kod]

Sejmikowała w Zakroczymiu, wybierała 2 posłów i 1 deputata co piąty rok. W ziemi były 2 powiaty:

  • zakroczymski
  • nowomiejski

Ziemia posiadała kasztelana, który zajmował miejsce w ostatnim rzędzie kasztelanów drążkowych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Tabela: Summaryusz Generalny wszelkich dochodów Rzeczypospolitey tak w Koronie iako i w Litwie z kalkulacyą mil kwadratowych, tak со do dymów, podatków, iako i ludzi, w: Dziennik rządowo-ekonomiczno handlowy. Zaymuiący różne Wiadomości, Rządowe, Handlowe, Ekonomiczne, Fabryczne, Kontraktowe na Dobra, Summy, i Produkta. Zajmujący 3 miesiące kwiecień may czerwiec 1790. R.5. T. II. Warszawa 1790.
  2. Adolf Pawiński: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 5: Mazowsze. Warszawa: Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1895, s. 50.