Województwo mazowieckie (I Rzeczpospolita)

Województwo mazowieckie
Herb
Województwo mazowieckie na mapie I Rzeczypospolitej
Nazwa łacińska	Palatinatus Masoviensis
Istniało	1529–1795
Prowincja	wielkopolska
Stolica	Warszawa
Sejmik	Warszawa
Wojewoda	zobacz: wojewodowie mazowieccy
Powierzchnia	ok. 23 200 km²
Liczba powiatów	23
Liczba senatorów	8

Województwo mazowieckie – jednostka terytorialna Korony Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniejąca w latach 1529–1795, tworząca prowincję wielkopolską. Obejmowała powierzchnię 23 200 km²^{[potrzebne źródło]}. W jego skład wchodziło 10 ziem, tworzących razem 23 powiaty. Siedzibą wojewody był Warszawa. Sejmik generalny obradował w kościele św. Marcina w Warszawie.

Historia

Warszawa – stolica woj. mazowieckiego

Województwo mazowieckie zostało utworzone 27 grudnia 1529 r. przez Zygmunta I Starego^{[potrzebne źródło]} po inkorporacji do Korony Polskiej Księstwa Mazowieckiego w 1526.

Urzędy

Województwo mazowieckie wprowadzało do Senatu Rzeczypospolitej dwóch senatorów większych: wojewodę mazowieckiego i kasztelana czerskiego, a mniejszych aż sześciu: kasztelanów wiskiego, wyszogrodzkiego, zakroczymskiego, warszawskiego, ciechanowskiego i liwskiego.

Symbolika

Orzeł złocony województwa mazowieckiego (koniec XVIII wieku)

Herbem województwa mazowieckiego był orzeł srebrny bez korony z przepaską na ogonie, w polu czerwonym.

Popis rycerstwo mazowieckie odbywało w każdej ze swoich ziem. Mundurem sejmowym wszystkich ziem województwa mazowieckiego był: kontusz ciemno-szafirowy, wyłogi i żupan barwy słomianej, guzy z literami X. M., na pamiątkę dawnej udzielności Księstwa Mazowieckiego.

Terytorium

W XVI w. na terenie województwa mazowieckiego istniało 266 parafii katolickich, 63 miasta i 3957 wsi. Na wsi było 14648 łanów kmiecych i folwarcznych, i aż 12031 gospodarstw szlachty zagrodowej, nie mającej poddanych.^{[potrzebne źródło]}

Podział administracyjny woj. mazowieckiego wg Adolfa Pawińskiego

Ziemia	Powiat	Powierzchnia w mil²	Powierzchnia w km²
ziemia czerska	powiat czerski	44,32	2440,25
	powiat grojecki	12,67	697,74
	powiat warecki	16,42	904,44
	Razem Σ	73,41	4042,43
ziemia warszawska	powiat warszawski	51,93	2859,69
	Razem Σ	51,93	2859,69
ziemia wyszogrodzka	powiat wyszogrodzki	11,41	628,78
	Razem Σ	11,41	628,78
ziemia zakroczymska	powiat zakroczymski	6,07	334,41
	powiat nowomiejski	14,91	820,94
	Razem Σ	20,98	1155,35
ziemia ciechanowska	powiat ciechanowski	12,65	696,82
	powiat przasnyski	31,33	1725,33
	powiat sąchocki	5,15	283,07
	Razem Σ	49,13	2705,22
ziemia wiska (wizka)	powiat wiski	10,09	555,86
	powiat wąsoski	15,68	863,74
	Razem Σ	25,77	1419,60
ziemia łomżyńska	powiat łomżyński	13,86	763,48
	powiat kolneński	12,39	682,34
	powiat zambrowski	15,14	833,98
	powiat ostrołęcki	35,97	1980,50
	Razem Σ	77,36	4260,30
ziemia makowska	powiat różański	10,59	583,51
	powiat makowski	5,70	313,85
	Razem Σ	16,29	897,36
ziemia nurska	powiat nurski	18,49	1001,77
	powiat ostrowski	9,30	512,47
	powiat kamieniecki	38,87	2141,40
	Razem Σ	66,36	3655,64
ziemia liwska	powiat liwski	17,20	3655,64
	Razem Σ	17,20	3655,64
województwo mazowieckie Σ		409,84	22571,77

Ziemie

Ziemia ciechanowska

Sejmiki w Ciechanowie, wysyłała 2 posłów i co piąty rok deputata. Powiaty:

• ciechanowski
• przasnyski
• sąchocki

Podział Księstwa Mazowieckiego na ziemie

Starostwo grodowe znajdowało się w Ciechanowie. Ziemia miała kasztelana drążkowego, który w senacie zajmował miejsce w ostatnim szeregu.

Ziemia czerska

Sejmiki tej ziemi odbywały się w Czersku, szlachta wybierała 2 posłów na sejm i 1 deputata do Trybunału Koronnego co pięć lat. W ziemi były 3 powiaty:

• czerski (garwoliński - wydzielony z czerskiego w 1539 r.)
• grójecki
• warecki

W Czersku znajdowało się starostwo grodowe. W ziemi istniało 6 starostw niegrodowych: grójeckie, wareckie, garwolińskie, latowickie, osieckie i stromeckie. Kasztelan czerski był drugim co do starszeństwa, po wojewodzie, senatorem w województwie, zajmując miejsce wśród kasztelanów krzesłowych.

Ziemia liwska

Sejmiki w Liwie, 2 posłów i 1 deputata do Trybunału co piąty rok. Nie podzielona na powiaty. Starostwo grodowe znajdowało się w Liwie. Istniało niegrodowe starostwo korytnickie. Ziemia miała swojego senatora, kasztelana, zasiadającego w senacie na ostatnim "drążku".

Ziemia łomżyńska

Sejmiki odbywała w Łomży, wybierając 2 posłów i 1 deputata co piąty rok. Była największa w województwie, miała 4 powiaty:

• łomżyński (łomzieński)
• kolneński
• zambrowski
• ostrołęcki

Starostwo grodowe znajdowało się w Łomży. Oprócz grodu łomżyńskiego starosta opiekował się również grodami w Ostrołęce, Zambrowie i Kolnie. Istniało również niegrodowe starostwo ostrołęckie obejmujące Puszczę Zieloną.

Księstwo Mazowieckie na mapie z XVII wieku

Ziemia nurska

Sejmikowała w Nurze, wybierała 2 posłów i 1 deputata do trybunału co piąty rok. Dzieliła się na 3 powiaty:

• nurski
• ostrowski
• kamieńczykowski

Do starostwa grodowego w Nurze należały również grody w Ostrowiu i Kamieńczyku.

Ziemia różańska

Sejmiki w Różanie, 2 posłów i 1 deputat co piąty rok, miała 2 powiaty:

• różański
• makowski

Ziemia warszawska

Szlachta tej ziemi odbywała sejmiki w Warszawie, wybierała 2 posłów i jednego deputata do Trybunału co pięć lat. W ziemi były 3 powiaty:

• warszawski
• błoński
• tarczyński

Starostwo grodowe znajdowało się w Warszawie. Istniały też 3 starostwa niegrodowe: błońskie, stanisławowskie i piaseczyńskie. Ziemia posiadała senatora, kasztelana warszawskiego, będącego tzw. kasztelanem drążkowym zasiadającym w senacie pod koniec, pomiędzy kasztelanem sochaczewskim i gostyńskim.

Ziemia wiska

Zamieszkana przeważnie przez liczną szlachtę zagrodową, sejmikowała w Wiźnie, wybierała 2 posłów na sejm i jednego deputata do Trybunału co pięć lat. W ziemi były początkowo 2, później 3 powiaty:

• wiski
• wąsoski
• radziłowski – ze względu na dużą ilość szlachy, wyodrębniony w 1548 r. jako trzeci powiat

Starostwo grodowe miało siedzibę w Wiźnie. Podlegał mu także gród w Wąsoszu. Ziemia miała swojego kasztelana, zajmującego dalekie miejsce wśród kasztelanów drążkowych.

Ziemia wyszogrodzka

Sejmikowała w Wyszogrodzie, wybierała na sejmy 2 posłów i co piąty rok deputata do Trybunału, niepodzielona ze względu na małą powierzchnię na powiaty. Starostwo grodowe znajdowało się w Wyszogrodzie. Ziemia miała swojego kasztelana, zajmującego miejsce w ostatnim rzędzie kasztelanów drążkowych.

Ziemia zakroczymska

Sejmikowała w Zakroczymiu, wybierała 2 posłów i 1 deputata co piąty rok. W ziemi były 2 powiaty:

• zakroczymski
• nowomiejski

Ziemia posiadała kasztelana, który zajmował miejsce w ostatnim rzędzie kasztelanów drążkowych.

Zobacz też

• Województwo mazowieckie (1793)
• Województwo warszawskie (1793)
• ziemia (jednostka administracyjna w dawnej Polsce)