Wojna (cykl)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy cyklu rysunków. Zobacz też: inne znaczenia.
Autoportret Artura Grottgera

Wojna – cykl jedenastu czarno-białych rysunków autorstwa polskiego malarza Artura Grottgera poświęconych wojnie. Znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu[1].

Okoliczności powstania cyklu[edytuj | edytuj kod]

W 1866 roku artysta przybył z Wiednia do Polski i pracował nad tym cyklem rysunków w Krakowie, Lwowie, Grybowie oraz wsi Poręba koło Oświęcimia[2][3]. W Krakowie spotkał się ze swoimi kolegami ze szkoły oraz odwiedził Jana Matejkę, z którym konsultował swój cykl litewski, nanosząc za jego radą w kilku miejscach nowe poprawki.

Cykl „Wojna” powstawał w latach 1866–1867 i artysta zamierzał pokazać go na Wystawie światowej w Paryżu wraz z drugim ukończonym już cyklem pt. „Lithuania[4]. W przeciwieństwie do dwóch cykli poświęconych powstaniu styczniowemu z roku 1863 pt. „Polonia” oraz „Lithuania” autor postanowił nadać „Wojnie” bardziej uniwersalny charakter i pozbawić go bezpośrednich odniesień do wydarzeń współczesnych. W tym celu postanowił nadać mu antyczną stylistykę zasięgając konsultacji u historyka sztuki profesora Józefa Kremera.

... Byłem dziś już u Kremera na konferencji dotyczącej mojej Wojny. Zasięgałem u niego rady, jakie dzieła przygotować sobie, aby w ciągu roboty nie przerywać dla braku źródeł, z których mi ciągle zaczerpywać wypada. Chodzi mi o antyki, których głęboka znajomość w każdym obrazie jest niezbędna...Artur Grottger[5].

Literackimi źródłami inspiracji Grottgera podczas pracy nad cyklem były Boska Komedia włoskiego poety Dantego Alighieri oraz poemat Przedświt jednego z trzech polskich wieszczów Zygmunta Krasińskiego. Założony cel, jakim było przedstawienie tematu wojny w stylistyce klasycznej, nie zostało przez Grottgera do końca utrzymane i na kartonach sąsiadują obok siebie elementy antyczne oraz elementy współczesne artyście. Obrazy ukazane w cyklu „Wojna” są wypadkową tych dwóch światów i wzajemnie się przenikają. Ten brak konsekwencji oraz dysonans pomiędzy scenami przedstawionymi w kolejnych kartonach cyklu został negatywnie oceniony przez ówczesnych krytyków sztuki, a cały cykl uznano za artystyczną klęskę artysty[6].

Grottger dwie główne postacie w cyklu „Wojna” potraktował bardzo osobiście, przedstawiając siebie jako artystę, oraz prowadzącą go muzę jako swoją narzeczoną Wandę Młodnicką. W 1866 roku Paryżu pomysł ten spotkał się z ostrą krytyką francuskich artystów m.in. Jeana Gérômea oraz Félixa Giacomottiego w wyniku czego Grottger częściowo zmienił wygląd postaci, starając się nadać im klasyczny wygląd. Ubolewał nad tym w liście do swojej narzeczonej:

... nie ma już ani Ciebie, ani mnie na obrazach jest tylko geniusz, jak posąg klasyczny ożywiony, i młodzieńczy artysta z głową do rafaelowej podobnąArtur Grottger[7].

Cykl „Wojna” Artura Grottgera stał się inspiracją dla Marii Konopnickiej, która poświęciła mu poemat Z teki Artura Grottgera: Wojna.[8]

Opis[edytuj | edytuj kod]

Cykl rysunków Artura Grottgera zatytułowany Wojna jest wykonany czarną i białą kredką na ciemnożółtych kartonach. Składa się on z 11 ułożonych chronologicznie prac zatytułowanych: Pójdź ze mną przez padół płaczu (karta tytułowa), Kometa, Losowanie rekrutów, Pożegnanie, Pożoga, Głód, Zdrada i kara, Ludzie czy szakale, Już tylko nędza, Świętokradztwo, Ludzkości, rodzie Kaina. Nie zachowały się do czasów obecnych trzy kolejne kartony, nad którymi artysta pracował w ramach cyklu. Były to Bitwa, Walka królów-szkieletów oraz Alegoria Wojny. Kartony I oraz XI są wielkości 48 cm x 30 cm, natomiast pozostałe 48 cm x 61,5 cm[9]. Po ukończeniu cyklu Grottger planował również narysowanie jego drugiej części, w której zamierzał przedstawić wojnę jako demoralizację i utratę człowieczeństwa.

Numer Tytuł Ilustracja Opis
I Pójdź ze mną przez padół płaczu Wojna01.jpg

Aż ona, widząc, że tak przed nią stoję,

Dłoń, jak mgła, lekką podniosła i białą,
A obróciwszy się na zmierzchy sine:
– Idź za mną – rzekła – pójdziem w łez dolinę.

Maria KonopnickaZ teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia artystę oraz mitologicznego geniusza, muzę – Junonę, którą Grottger wzorem Dantego oraz Krasińskiego nazywał Beatrycze. Postać męska nosiła rysy Grottgera, żeńska kobiety, którą artysta kochał: Wandy Młodnickiej z domu Monné. Muza zabiera artystę na wędrówkę ukazaną w dalszej części cyklu. Obie postaci pojawiają się w tle każdej sceny i są niemymi świadkami dramatycznych wydarzeń jakie uwidoczniono na kartonach.

II Kometa Wojna02.jpg

Tam, na północy, jak złota głowica

Wyrzuconego w błękity sztyleta
I jako żagiew, co śmierć ją podsyca,
Trupią jasnością gorzała – kometa.

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia upadek komety, który w klasycznej tradycji literackiej był zapowiedzią nieszczęścia w tym przypadku wojny.

III Losowanie rekrutów Wojna03.jpg

Że ta, co niegdyś po synów pogrzebie

W dom powracała z garścią białych prochów,
Była mniej trupią niż ty i mniej chmurną,
Ty, serc pękniętych pełna, krwawa urno!

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia rekrutację do wojska odbywającą się na zasadzie ciągnięcia losów. W zaborze rosyjskim służba wojskowa trwała 25 lat i powoływano do niej dorosłych mężczyzn w drodze losowania. Ci, których było na to stać mogli się wykupić z tego obowiązku.

IV Pożegnanie Wojna04.jpg

Kurzawa spadła i tylko zostało

Drżenie w zbóż młodych chwiejącej się fali
I droga, w słońcu lekkim pyłem wzdęta,
I jakaś straszna pustka, i przeklęta...

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia scenę, w której małżonek żegna swoją żonę z dzieckiem i wraz konnym oddziałem wyrusza na wojnę.

V Pożoga Wojna05.jpg

Więc rzekłem: – Otom wywiedzion jest w ziemię

Widzeń okropnych i piekła obrazów,
A znieść nie mogę i padam, jak brzemię,
U nóg twych i na piersiach leżę głazów,

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia geniusza oraz artystę przyglądających się ucieczce ludności z płonącego miasta.

VI Głód Wojna06.jpg

A gdyśmy weszli w las, uderzył we mnie

Płacz bardzo rzewny i kwilenie ciche.
Więc idąc na ten głos w najgęstsze ciemnie,
Ujrzałem w trawie dzieciąteczka liche,

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia klęskę głodu spowodowaną przez działania wojenne.

VII Zdrada i kara Wojna07.jpg

A gdy mówiła jeszcze, ono wzgórze,

Kędyśmy stali, tłum wielki otoczył,
Ciągnąc człowieka jednego na sznurze.
A człowiek miotał się i pianą broczył,

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia aresztowanie zdrajcy.

VIII Ludzie czy szakale? Wojna08.jpg

Czuję, że żyję i dycham w tym brudzie...

Nie! To nie były szakale... To – ludzie!
Cisi i szybcy, z worami zgrzebnemi,
Zdzierali trupy z odzieży do naga,
Piersi im gniotąc i szarpiąc po ziemi...

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia ludzi ograbiających rannych oraz zabitych na pobojowisku.

IX Już tylko nędza Wojna09.jpg

O wojno!

Nie przeleciałaś ty nad ziemią cwałem,
Nie przeleciałaś ty nad polem zbrojno,
Ale wężowym i ohydnym ciałem
Do cichych wpełzłaś gniazd, aby je skalać
I oczy piskląt krwią matczyną zalać!

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia wnętrze splądrowanego i zrujnowanego wojną domostwa.

X Świętokradztwo Wojna10.jpg

A to, co oczy moje tam widziały,

Nigdy nie będzie nikomu wiadomem.
To tylko powiem, że Chrystus sczerniały
Głowę na krzyżu odwrócił ze sromem
Od onej zgrozy i na pierś ją skłonił,
I wielkie, krwawe łzy po licu ronił.

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia ekwipunek wojskowy zawieszony przez stacjonujących w kościele żołnierzy na figurze cierpiącego Chrystusa.

XI Ludzkości, rodzie Kaina Wojna11.jpg

A ty, któremum prawił te powieści,

Wstań a pójdź, niech cię uścisnę jak brata.
Boś uczestnikiem był mojej boleści
Nad wielką nędzą i nad zbrodnią świata.
A zaś jak pielgrzym idź, a wytrwaj w znoju,
A przepowiadaj wieść dobrą pokoju.

Z teki Artura Grottgera: Wojna

Przedstawia artystę w swojej pracowni podczas pracy nad personifikacją Boga Ojca.

Przypisy

  1. Piotr Łukaszewicz, ARTUR GROTTGER (1837–1867). Informator do wystawy zorganizowanej w stupięćdziesięciolecie urodzin i studwudziestą rocznicę śmierci artysty, Muzeum Narodowe we Wrocławiu Wrocław 1987
  2. Janusz Michalak, Grybów i okolice, 1998, str. 145 Artur Grottger w Grybowie
  3. Mariusz Bryl, Cykle Artura Grottgera, poetyka i recepcja, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1994.
  4. Wiesław Juszczak: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1957, s. 19. ISBN 9788321344959.
  5. Wiesław Juszczak: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1957, s. 19. ISBN 9788321344959.
  6. Wiesław Juszczak: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1957, s. 23. ISBN 9788321344959.
  7. Wiesław Juszczak: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1957, s. 20. ISBN 9788321344959.
  8. Maria Konopnicka, "Z teki Artura Grottgera: Wojna. Wybór tekstów, ilustracji, wstęp i nota edytorska Justyna Leo 48 ilustracji w sepi na papierze kredowym", Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1992.
  9. Wiesław Juszczak: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1957, s. 24. ISBN 9788321344959.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Artur Grottger, z serii: „Wielka kolekcja sławnych malarzy” nr 44, Oxford Educational, Poznań 2008. ISBN 978-83-252-0123-4
  • Mariusz Bryl, Cykle Artura Grottgera, poetyka i recepcja, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1994.
  • Maria Konopnicka, "Z teki Artura Grottgera: Wojna. Wybór tekstów, ilustracji, wstęp i nota edytorska Justyna Leo 48 ilustracji w sepi na papierze kredowym", Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1992.
  • Magdalena Czapska-Michalik, Artur Grottger, z serii: „Kolekcja czasy, ludzie, dzieła” nr 30, Edipresse Polska S.A., Warszawa 2007.
  • Wiesław Juszczak: Artur Grottger. Pięć cyklów. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1957. ISBN 9788321344959. Reprint wydało w 2007 roku Wydawnictwo Arkady.
  • Ludwik Świeżawski, Dobry geniusz, Łódź: Wyd. Łódzkie, 1975.
  • Jerzy Wolf, Wybrańcy sztuki. Szkice, wybrał i posłowiem opatrzył Stanisław Cichowicz, Warszawa 1982.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons