Wojna boshin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wojna boshin
戊辰戦争
Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg
Samurajowie z klanu Satsuma walczący po stronie cesarskiej. Fotografia autorstwa Felice'a Beata.
Czas 1868–1869
Terytorium Japonia
Przyczyna niezadowolenie z rządów siogunatu
Wynik Zwycięstwo stronnictwa cesarskiego
Koniec siogunatu
Restauracja Meiji
Strony konfliktu
Cesarze Japonii Dwór cesarski
Cesarska Armia Japońska Satsuma
Cesarska Armia Japońska Chōshū
Cesarska Armia Japońska Tosa
Cesarska Armia Japońska Hiroshima
Cesarska Armia Japońska Saga
 Wielka Brytania
 Siogunat Tokugawów
Flag of the Republic of Ezo.svg Republika Ezo
Flag of Ouetsu Reppan Domei or the Northen Alliance in Japan.svg Związek Północny
 Francja
Dowódcy
Cesarze Japonii Mutsuhito
Cesarska Armia Japońska Takamori Saigō
Nippon Kaigun Kiyotaka Kuroda
Siogunat Tokugawów Yoshinobu Tokugawa
Siogunat Tokugawów Katsu Kaishū
Siogunat TokugawówFlag of the Republic of Ezo.svg Takeaki Enomoto
Flag of the Republic of Ezo.svg Keisuke Ōtori
Flag of the Republic of Ezo.svg Ikunosuke Arai
Siły
~30 000 ~80 000
Straty
~1000 zabitych[1] ~3000 zabitych[1]
Wojna boshin (1868-1869)

Toba-FushimiAwaZamek ŌsakaKōshū-KatsunumaUtsunomiyaUenoEdoHokuetsuBonariAizuMiyakoHakodate

Mapa kampanii. Zachodnie domeny, Satsuma, Chōshū i Tosa (na czerwono) połączyły siły i pokonały wojska siogunatu pod Toba-Fushimi, by progresywnie przejąć kontrolę nad resztą Japonii i ostatecznie pognębić sprzymierzeńców Tokugawy na Hokkaido

Wojna boshin (jap. 戊辰戦争 boshin sensō?, „wojna roku smoka”)[a]wojna domowa w Japonii trwająca w latach 1868–1869 pomiędzy siłami panującego siogunatu Tokugawów a zwolennikami przywrócenia realnej władzy cesarza.

Przyczyn należy upatrywać w niezadowoleniu wśród szlachty oraz młodych samurajów z powodu sposobu w jaki siogunat Tokugawów traktował cudzoziemców po otwarciu Japonii, dekadę wcześniej. Klany samurajów z zachodu (głównie z domen Satsuma, Chōshū i Tosa), w sojuszu z oficjelami dworskimi i cesarzem Mutsuhito, zdobyły władzę. Siogun Yoshinobu Tokugawa, zdawszy sobie sprawę ze swojej sytuacji abdykował na rzecz cesarza, mając nadzieję, że rodzina Tokugawów przetrwa i wejdzie do przyszłego rządu.

Jednakże militarne posunięcia wojsk cesarskich, działania partyzantów w Edo oraz dekret wydany przez klany Satsuma i Choshu, rozwiązujący ród Tokugawów, zmusił Yoshinobu do rozpoczęcia wojny mającej na celu przejęcie cesarskiego dworu w Kioto. Mniejsza, lecz nowocześniej wyposażona frakcja cesarska po serii bitew, zakończonych poddaniem Edo zmusiła Yoshinobu do poddania się. Lojalni rodowi Tokugawów uciekli na Honsiu a następnie Hokkaido, zakładając republikę Ezo. Porażka w zatoce Hakodate złamała ostatnie siły zwolenników siogunatu i zaprowadziła niepodzielną władzę cesarza.

Podczas konfliktu zmobilizowano około 120 000 ludzi, z których zginęło około 3500[1]. Ostatecznie zwycięska frakcja cesarska zaniechała planu wyrzucenia obcokrajowców z Japonii przyjmując politykę modernizacji z zamiarem renegocjacji traktatów nierównoprawnych z zachodnimi potęgami. Dzięki zabiegom Takamoriego Saigō, jednego z przywódców cesarskich, lojaliści Tokugawów zostali ułaskawieni, zaś wielu przywódców siogunatu uzyskało stanowiska w nowym rządzie.

Tło polityczne[edytuj | edytuj kod]

Niezadowolenie z rządów siogunatu[edytuj | edytuj kod]

Do 1854 roku, przez dwa wieki Japonia drastycznie ograniczyła kontakty z obcymi krajami, z wyjątkiem Korei (przez wyspę Cuszimę), państwa Qingów (przez Wyspy Nansei) oraz Holenderskiego imperium kolonialnego (przez Dejimę)[b]. W 1854 roku komandor Matthew Perry siłą otworzył japoński rynek na świat, rozpoczynając okres gwałtownej westernizacji oraz napływu zachodnich towarów. Za sprawą upokarzających „traktatów nierównoprawnych” podpisanych przez Perry'ego siogunat szybko stanął w obliczu wewnętrznych sporów i ruchów ksenofobicznych („sonnō jōi” – „szanuj cesarza, wydal barbarzyńców”)[2].

Zwodowana w 1855 roku siogunacka korwetaKanrin Maru”, pierwszy okręt o napędzie śrubowym. Siogunat aktywnie zabiegał o modernizację, co przynosiło wzburzenie ludności obawiającej się o niezależność narodową

Cesarz Kōmei sympatyzował z takimi postawami i, zrywając ze stuleciami cesarskich tradycji, przyjął aktywną rolę w sprawach państwowych – gdy nadarzyła się okazja ostro skrytykował traktaty i próbował interweniować w sprawach sukcesji siogunów. Kulminacją był jego edykt z 1863 roku w myśl którego należało „wypędzić barbarzyńców”. Choć siogunat nie miał najmniejszych intencji jego wdrażania, doprowadziło to do licznych wystąpień przeciw siogunom oraz obcokrajowcom; najsłynniejszym był przypadek Charlesa Lennoxa Richardsona, za którego śmierć siogunat musiał zapłacić odszkodowanie wysokości 100 000 funtów szterlingów[3]. Do innych incydentów należało ostrzelanie zachodnich okrętów w Shimonoseki[4].

Podczas 1864 roku tego typu akcje był szybko kontrowane przez obce mocarstwa (brytyjskie zbombardowanie fortów w Zatoce Kagoshima oraz atak na Fort Shimonoseki). W tym samym czasie siły domeny Chōshū wspierane przez ksenofobicznych rōninów rozpętały rebelię Hamaguri, próbując przejąć władzę nad Kioto, gdzie znajdował się dwór cesarski, jednak zostali odparci przez siły przyszłego sioguna Yoshinobu Tokugawę. Siogunat zorganizował ekspedycję karną przeciw Chōshū, dwór ustąpił, jednak Tokugawom nie udało się przywrócić porządku i pełnej kontroli nad państwem, jako że wielu daimyō zaczęło ignorować rozkazy płynące z Edo[5].

Wsparcie obcych mocarstw[edytuj | edytuj kod]

Oddziały bakufu w pobliżu Fudżi w 1867 roku. Obraz francuskiego oficera Jules'a Bruneta pokazuje eklektyczne połączenie sprzętu japońskiego i zachodniego

Pomimo zbombardowania Kagoshimy, przywódcy Satsumy weszli w kontakt z Brytyjczykami, modernizując armię i marynarkę pod ich kierunkiem[6]. Szkocki kupiec Thomas Blake Glover sprzedawał ogromne ilości broni i okrętów zachodnim domenom[c]. Amerykańscy i brytyjscy eksperci wojskowi, zwykle byli oficerowie, byli najprawdopodobniej bezpośrednio odpowiedzialni za ów wojenny nakład prac[d]. Brytyjski ambasador, Harry Smith-Parkes wspierał anty-siogunackie siły w próbach utworzenia legalnej, zunifikowanej władzy cesarskiej nad Japonią, oraz starał się przeciwdziałać wpływowi Francuzów. W tym czasie przywódcy z zachodnich klanów, jak: Takamori Saigō z Satsumy, czy Hirobumi Itō i Kaoru Inoue z Chōshū pielęgnowali kontakty z brytyjskimi dyplomatami, szczególnie Ernestem Mason-Satowem[e].

Siogunat przygotowywał się do konfliktu, modernizując swoje siły. Jednak, w zgodzie z planami Parkesa, Brytyjczycy odmówili pomocy w tym względzie[f]. Tokugawa polegał zatem głównie na Francuzach, kojony militarnym prestiżem Napoleona III, uzyskanym podczas wojny krymskiej oraz wojny francusko-austriackiej[g].

Siogunat podjął dalekosiężne kroki w kierunku pełnej modernizacji sił zbrojnych: w ciągu paru lat wybudowano osiem parowych okrętów wojennych, co czyniło siogunacką marynarkę najpotężniejszą w Azji[h]. W 1865 roku francuski inżynier Léonce Verny zbudował w Yokosuce pierwszy nowoczesny, morski arsenał. W styczniu 1867 roku przybyła francuska misja wojskowa mająca na celu reorganizację armii sioguna i utworzenie elitarnych sił Denshūtai. Wystosowano także prośbę do Stanów Zjednoczonych o możliwość zakupienia zbudowanego przez Francuzów, a wycofanego ze służby taranowcaCSS Stonewall[7], relikt amerykańskiej wojny secesyjnej. Z powodu deklarowanej przez zachodnie mocarstwa neutralności Amerykanie musieli odmówić, jednak kiedy umowa o neutralności wygasła, jednostkę przejęły siły cesarskie, pod banderą których brała udział w bitwie w zatoce Hakodate jako „Kōtetsu”[8].

Zamachy stanu[edytuj | edytuj kod]

Samurajowie w zachodnich ubraniach (1866)

Po zamachu stanu w domenie Chōshū władza powróciła do rąk przeciwnej siogunatowi frakcji ekstremistów, co zmusiło Tokugawów do przeprowadzenia drugiej ekpedycji do zbuntowanej domeny. To z kolei przyczyniło się do zawarcia sekretnego sojuszu Chōshū z Satsumą. W lecie 1866 roku siogunat został pokonany przez Chōshū, tracąc, prócz żołnierzy, autorytet. Pod koniec tego samego roku siogun Iemochi oraz cesarz Kōmei zmarli i zostali zastąpieni przez Yoshinobu oraz Mutsuhito. Wydarzenia te „uczyniły zawieszenie broni nieuniknionym”[9] .

9 listopada 1867 roku Satsuma i Chōshū, w imieniu nowego cesarza, stworzyły tajną dyrektywę rozkazującą „zamordowanie zdradzieckiego poddanego Yoshinobu”[i]. Na krótko przed tym wydarzeniem Yoshinobu, przystawszy na propozycję daimyō Tosy, zrezygnował ze swej funkcji, przekazując władzę cesarzowi i godząc się na „bycie instrumentem do wypełniania” cesarskich rozkazów[10]. Był to koniec siogunatu Tokugawów[11].

Choć rezygnacja Yoshinobu stworzyła nominalną pustkę na najwyższych szczeblach władzy, nadal funkcjonował jego aparat państwowy. Co więcej, siogunacki rząd, a zwłaszcza ród Tokugawów, pozostawał prominentną siłą zmieniającej się sceny politycznej, zachowując wiele mocy wykonawczych[12], co samurajowie z Satsumy i Chōshū uznali za niedopuszczalne[13]. 3 stycznia 1868 roku siły procesarskie opanowały pałac w Kioto oraz nakłoniły piętnastoletniego cesarza do deklaracji o powrocie do władzy. Choć większość cesarskiego zgromadzenia doradczego była zadowolona z takiego obrotu spraw i zamierzała współpracować z Tokugawą (zgodnie z konceptem „tylko rząd” (jap. 公議政体 kōgi-seitai?), Takamori Saigō chciał zmusić zgromadzenie do zniesienia tytułu „sioguna” oraz konfiskaty wszelkich ziem Yoshinobu[j].

Choć początkowo zgadzał się na żądania strony cesarskiej, 17 stycznia 1868 roku Yoshinobu zadeklarował „że proklamacja restauracji nie jest dla niego wiążąca i odwołał się do dworu, aby ją cofnęła”[14]. 24 stycznia zadecydował o przygotowaniu ataku na Kioto, zajętego przez wojska Satsumy i Chōshū. Na decyzję wpłynął fakt licznych podpaleń w Edo, które rozpoczęły się od spalenia zewnętrznych umocnień zamku Edo, głównej rezydencji Tokugawów. Winą obarczono rōnina z Satsumy, który tego dnia zaatakował gabinet rządu. Następnego dnia siły siogunatu odpowiedziały, atakując rezydencję daimyō Satsumy, znajdującą się w Edo, gdzie wedle wskazówek Saigō ukryło się wielu przeciwników siogunatu. Pałac został spalony, zaś wielu przeciwników zabitych lub później straconych[15].

Starcia wstępne[edytuj | edytuj kod]

Scena z pod Toba-Fushimi. Siogunackie siły po lewej, w tym bataliony z Aizu. Po prawej siły z Chōshū i Tosy. Choć obie strony konfliktu starały się wystawiać nowoczesne jednostki często pojawiały się i tradycyjne, „samurajskie” oddziały (zwłaszcza po stronie siogunatu)

27 stycznia 1868 roku wojska siogunatu zaatakowały siły Chōshū i Satsumy, ścierając się w pobliżu Toby i Fushimi, będącymi południowym wjazdem do Kioto. Część liczącej 15 tysięcy ludzi armii sioguna była ćwiczona przez francuskich doradców wojskowych, jednak przeważali średniowieczni samurajowie. Wojsk Chōshū i Satsumy było trzy razy mniej, jednak wyposażone były w nowoczesne haubice Armstronga, karabiny ładowane pociskami Minié oraz kilka kartaczownic Gatlinga. Po nierozstrzygniętym początku[k], drugiego dnia cesarski proporzec został przekazany oddziałom broniącym, a krewnego cesarza księcia Komatsu Akihita mianowano naczelnym dowódcą sił zbrojnych, czyniąc oficjalnie zebrane wojska siłami cesarskimi (jap. 官軍 kangun?)[l]. Przekonani przez dworzan lokalni daimyō, do tej pory lojalni siogunowi, zaczęli przechodzić na stronę cesarza. Wśród nich był daimyō Yody (5 lutego) oraz daimyō Tsu (6 lutego), co przyczyniło się do przechylenia szal wagi na stronę cesarską.

7 lutego Yoshinobu Tokugawa, strapiony cesarskim poparciem dla czynów Satsumy i Chōshū, zbiegł z Osaki do Edo na pokładzie „Kaiyō Maru”. Zdemoralizowane jego ucieczką oraz zdradą Yodo i Tsu siły siogunatu zrejterowały, czyniąc potyczkę pod Toba-Fushimi zwycięstwem cesarskich, mimo przekonania, iż to siogunat powinien był wygrać[m].

Zabicie francuskich żołnierzy podczas incydentu w Sakai 8 marca 1868 roku. „Le Monde illustré

W tym samym czasie, 28 stycznia 1868 roku, miała miejsce bitwa w zatoce Awa pomiędzy marynarkami siogunatu, a Satsumy. Było to pierwsze w historii Japonii starcie nowoczesnych sił morskich. Bitwa, choć zaangażowanych okrętów było niewiele, zakończyła się zwycięstwem wojsk sioguna.

Na froncie dyplomatycznym, ministrowie obcych mocarstw, zebrali się w otwartej zatoce miasta Hyōgo (dzisiejsze Kobe) na początku lutego, wystosowując deklarację wedle której siogunat był nadal uważany za jedyną prawowitą władzę w Japonii, dając Tokugawie nadzieję na interwencję po jego stronie (zwłaszcza Francuzów). Parę dni później ministrów odwiedził delegat cesarski informując, iż siogunat został rozwiązany, przystanie zostaną otwarte zgodnie z międzynarodowymi postanowieniami, a obywatele zagraniczni będą chronieni. Posunięcie to przekonało ministrów do zaakceptowania nowo utworzonego rządu[16].

Sentymenty ksenofobiczne mimo wszystko doprowadziły do kilku ataków na obcokrajowców podczas następnych miesięcy. Jedenastu francuskich marynarzy z korwetyDupleix” zostało zamordowanych przez samurajów z prowincji Tosa podczas tak zwanego „Incydentu w Sakai” 8 marca 1868 roku. Piętnaście dni później sir Harry Smith-Parkes, brytyjski ambasador, został zaatakowany przez grupkę samurajów na ulicach Kioto[17].

Poddanie Edo[edytuj | edytuj kod]

Isami Kondō, przywódca Shinsengumi stawia czoło żołnierzom z prowincji Tosa („czerwonym niedźwiedziom”) podczas bitwy pod Kōshū-Katsunumą

Od lutego 1868 roku, przy pomocy francuskiego ambasadora Léona Rochesa, formowano plan zatrzymania cesarskiego natarcia pod Odawarą, ostatnim strategicznym punktem wejścia do Edo, jednak Yoshinobu zrezygnował z niego. Zszokowany, Roches, porzucił stanowisko doradcy. Na początku marca, pod wpływem brytyjskiego ministra Smith-Parkesa, obce mocarstwa podpisały umowę o ścisłej neutralności, wedle której nie miały prawa interweniować lub zapewniać pomocy wojskowej żadnej ze stron do czasu rozstrzygnięcia konfliktu[18].

Takamori Saigō, po wygraniu pod Kōshū-Katsunumą, wiódł zwycięskie wojska cesarza na północ i wschód Japonii. Ostatecznie zmusił obrońców Edo do bezwarunkowej kapitulacji w maju 1868 roku, po tym jak minister armii sioguna, Kaishū Katsu wynegocjował poddanie się[19]. Niektóre grupy nadal stawiały czynny opór, jednak zostały pokonane pod Ueno 4 lipca 1868 roku.

W międzyczasie, dowódca siogunackiej marynarki, Takeaki Enomoto odmówił poddania wszystkich swoich okrętów. Urlopował cztery, wśród których znajdował się „Fujisan”. Następnie uciekł na północ z pozostałymi ośmioma jednostkami − „Kaitenem”, „Banryū”, „Chiyodagatą”, „Chōgei”, „Kaiyō Maru”, „Kanrin Maru”, „Mikaho” i „Shinsoku” oraz 2000 żołnierzy i marynarzy, zamierzając dokonać kontrataku po sprzymierzeniu się z daimyō z północy. Miał przy sobie także kilku francuskich doradców wojskowych; wśród nich był Jules Brunet, który zrezygnował ze służby w armii francuskiej na rzecz rebeliantów[20].

Opór Związku Północnego[edytuj | edytuj kod]

Oddziały z Sendai po mobilizacji w kwietniu, dołączyły do sojuszu północnego w maju 1868 roku, aby walczyć przeciw siłom cesarskim

Po poddaniu się Yoshinobu[n], większość Japonii zaakceptowała władzę cesarza, jednak rdzeń północnych domen, popierających klan Aizu, kontynuował opór[21]. W maju kilku północnych daimyō stworzyło Związek Północny, składający się z wojsk domen Sendai, Yonezawy, Aizu, Shōnai oraz Nagaoki i liczący 50 000 żołnierzy[22]. Książę Yoshihisa Kitashirakawa uciekł na północ z partyzantami siogunatu i został mianowany nominalną głową północnej koalicji, z intencją późniejszego koronowania jako „cesarza Tobu”.

Flota Enomoty dotarła do przystani w Sendai 26 sierpnia. Choć Sojusz Północny był liczny, był także słabo wyekwipowany i polegał na tradycyjnych metodach walki. Nowoczesne uzbrojenie było ograniczone – w geście rozpaczy pobudowano działa z drewna, umocnione linami, które strzelały kamiennymi kulami. Nietrwałe, mogły wystrzelić zaledwie 4–5 kul przed rozpadnięciem się[o]. Z drugiej strony daimyō Nagaoki był w stanie wystawić dwie z trzech kartaczownic Gatlinga w Japonii oraz 2000 nowoczesnych, francuskich karabinów zakupionych od niemieckiego kupca Henry'ego Schnella.

Drewniane działa używane przez domenę Sendai podczas wojny. Muzeum Miejskie w Sendai

W maju 1868 roku daimyō Nagaoki zadał siłom cesarskim wysokie straty pod Hokuetsu, jednak jego zamek padł 19 maja. Wojska cesarskie kontynuowały marsz na północ, pokonując shinsengumich na Przełęczy Bonari, co otworzyło im drogę ataku na zamek Aizu-Wakamatsu. Jego zdobycie w październiku 1868 uczyniło pozycje w Sendai nie do utrzymania.

Związek rozpadał się – 12 października flota opuściła Sendai, udając się na Hokkaidō, wcześniej uzyskawszy jeszcze dwa statki – „Oe” oraz „Hōō Maru”, pożyczone wcześniej przez Sendai od siogunatu – oraz około 1000 żołnierzy. W tyle pozostała reszta wojsk siogunatu pod dowództwem Keisukego Ōtoriego, shinsengumi pod Toshizō Hijikatą, partyzanci (yugekitai) pod Katsutarem Hitomim, jak również kilku francuskich doradców (Fortant, Garde, Marlin, Bouffier)[20].

26 października Edo zostało przemianowane na Tokio i oficjalnie rozpoczęła się Epoka Meiji. Aizu zostało oblężone na początku miesiąca, co doprowadziło do masowych samobójstw wśród byakkotai (Korpusu Białych Tygrysów). Po przewlekłej, trwającej miesiąc bitwie Aizu poddało się ostatecznie 6 listopada.

Kampania na Hokkaido[edytuj | edytuj kod]

Utworzenie Republiki Ezo[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Republika Ezo.
Japończycy i ich francuscy doradcy wojskowi na Hokkaido – (od l.) Hosoya Yasutaro, André Cazeneuve, Jules Brunet, Jean Marlin, Matsudaira Taro (siedzi), Tokinosuke Fukushima, Arthur Fortant, Kinotaro Tajima
Zbudowany przez Francuzów japoński taranowiec „Kotetsu”

Po przegranej na Honsiu, Takeaki Enomoto zbiegł na Hokkaido z pozostałościami floty oraz garstką francuskich doradców. Razem zorganizowali rząd, którego celem było ustanowienie niezależnego państwa na wyspie. 25 grudnia założyli Republikę Ezo, zorganizowaną na wzór amerykański, zaś Enomoto został przez większość wybrany prezydentem. Nowe państwo starało się zyskać uznanie delegacji amerykańskiej, francuskiej i rosyjskiej obecnych w Hakodate, jednak plany te spełzły na niczym. Enomoto zoferował nadanie terytorium obalonemu siogunowi jako lenno cesarskie, ale i ta propozycja została odrzucona przez cesarską radę[p].

Podczas zimy ufortyfikowany został południowy półwysep Hakodate, w którego centrum znalazła się nowo wybudowana forteca Goryōkaku. Oddziały zorganizowano pod francusko-japońskim dowództwem – głównodowodzący Keisuke Ōtori miał bezpośrednio pod sobą kapitana Jules'a Bruneta – i podzielono na cztery brygady. Każda z nich była dowodzona przez francuskiego podoficera (Fortanta, Marlina, Cazeneuve'a, Bouffiera) i dzieliła się dalej na półbrygady dowodzone przez Japończyków[23].

Ostateczne straty i porażka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa w zatoce Hakodate.

Cesarska marynarka dotarła do przystani w Miyako 20 marca, ale spodziewając się takiego obrotu wydarzeń, rebelianci z Ezo opracowali śmiały plan przejęcia taranowca „Kotetsu”. Dowodzone przez dowódcę shinsengumich, Toshizō Hijikatę, trzy okręty wojenne zostały wysłane, aby zaatakować taranowiec z zaskoczenia; starcie to przeszło do historii jako bitwa w Zatoce Miyako. Zakończyła się przegraną stronników siogunatu, do czego przyczyniła się zła pogoda, problemy z maszynami oraz użycie kartaczownicy Gatlinga przeciwko samurajskim grupom abordażowym[q].

Siły Cesarstwa umocniły swe panowanie nad głównymi wyspami Japonii i w kwietniu 1869 roku wysłały do Ezo flotę oraz piechotę w sile 7000 ludzi, rozpoczynając bitwę o Hakodate. Cesarski atak postępował szybko – wygrawszy pierwszą, nowoczesną bitwę morską na dużą skalę w historii Japonii w Zatoce Hakodate oblegli fortecę Goryokaku, która mieściła 800 obrońców. Zdając sobie sprawę, iż sytuacja przybrała bardzo niekorzystny obraz, francuscy doradcy uciekli na pokładzie zacumowanego w zatoce okrętu „Coëtlogon”, dowodzonego przez kapitana Dupetit-Thouarsa, do Yokohamy i wreszcie do Francji. Opuszczeni Japończycy domagali się, aby uciekinierzy zostali osądzeni w ojczyźnie, jednak z powodu ich popularności strona francuska odstąpiła od kar.

Enomoto zamierzał walczyć do końca – wszelkie kosztowności przekazał swojemu przeciwnikowi. Wśród nich był „Kodeks Morski” przywieziony z Holandii, który powierzył generałowi cesarskich wojsk, Kiyotace Kurodzie. Enomoto zrezygnował z planu heroicznej śmierci przekonany przez Ōtoriego do poddania się; Ōtori miał powiedzieć „Jeśli chcesz umrzeć, możesz to uczynić kiedykolwiek”[24] dodając, że życie po porażce jest bardziej bohaterskim wyjściem. Enomoto poddał się 18 maja 1869 roku i zaakceptował rządy cesarza. Republika Ezo przestała istnieć 27 czerwca.

Pokłosie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Epoka Meiji.
Szesnastoletni cesarz Mutsuhito przenosi się z Kioto do Tokio w 1868 roku

Po zwycięstwie nowy rząd kontynuował unifikację kraju pod zjednoczoną, prawowitą i silną władzą cesarskiego dworu. Cesarska rezydencja została przeniesiona z Kioto do Tokio pod koniec 1868 roku. Militarna i polityczna siła domen została zniesiona, a one zostały zmienione w prefektury, których zarządy były wybierane przez cesarza. Powyższa, progresywna reforma była możliwa dzięki wywłaszczeniu i zniesieniu klasy samurajów, pozwalając im jednocześnie na przedzierzgnięcie w szaty kupieckie, administracyjne lub inne; skutkiem ubocznym było także ich zubożenie[r]. Członkowie południowych domen – Satsumy, Chōshū i Tosy – odegrawszy znaczące role w zwycięstwie, obsadzili kluczowe stanowiska w rządzie na następne parę dekad; sytuacja ta była nazywana „oligarchią Meiji” i została sformalizowana przez instytucję genrō. W 1869 roku zbudowano w Tokio Yasukuni Jinja na cześć ofiar wojny boshin[25].

Niektórzy przodujący partyzanci byłego sioguna zostali uwięzieni, lecz uniknęli egzekucji. Łaska była, po części, wynikiem starań Takamoriego Saigi oraz Tomomiego Iwakury, choć i znaczącą rolę odegrał brytyjski poseł Harry Smith-Parkes. Nakłaniał on Saigę, słowami Ernesta Satowa, „iż srogość wobec Keikiego [Yoshinobu] lub jego popleczników, zwłaszcza poprzez karę główną, uszkodziłaby reputację nowego rządu w opinii mocarstw europejskich”[26]. Po dwóch, trzech latach więzienia większość z nich została zwolniona; niektórzy rozpoczęli błyskotliwe kariery. Enomoto służył później jako poseł do Rosji i Chin oraz minister edukacji[27].

Nastoletni Mutsuhito z zagranicznymi przedstawicielami, 1868–1870

Strona cesarska nie trzymała się postanowienia o wypędzeniu obcokrajowców z Japonii, a wręcz przerzuciła się na politykę progresywnej modernizacji kraju oraz renegocjacji „traktatów nierównoprawnych” wedle idei „wzbogacaj kraj, wzmacniaj armię” (jap. 富国強兵 Fukoku kyōhei?). Zmiana postawy wobec cudzoziemców nastąpiła podczas pierwszych dni wojny – 8 kwietnia 1868 roku w Kioto, a następnie innych częściach kraju, pojawiły się tablice mające odżegnywać od brutalnych czynów wobec przyjezdnych[28]. Podczas trwania konfliktu cesarz osobiście przyjmował europejskich posłów, najpierw w Kioto, a następnie w Osace i Tokio[29]. Precedensem było także przyjęcie przez niego w Tokio Alfreda, księcia Edynburga, jako „równego pod względem krwi”[30].

Przyjęcie drugiej francuskiej misji wojskowej przez cesarza Mutsuhito, 1872

Choć początek epoki Meiji zwiastował ocieplenie kontaktów między dworem, a Europejczykami, relacje z Francją przez pewien czas pogorszyły się z racji jej poparcia dla sioguna. Niebawem jednak, w 1874 roku, zaproszono do Japonii drugą misję wojskową, a dziesięć lat później trzecią. Stosunki powróciły ostatecznie do przedwojennej kondycji około 1886 roku, kiedy pod kierownictwem Louisa-Émile'a Bertina Francuzi pomogli w budowie pierwszej, wielkoskalowej floty dla cesarskiej marynarki[31]. Modernizacja kraju rozpoczęła się właściwie podczas ostatnich lat siogunatu, zaś rząd cesarski przyjął podobną orientację – jego przewagą był fakt bardziej scentralizowanej biurokracji, której działania miały lepszą siłę przebicia.

Po koronacji Mutsuhito wydał „Przysięgę Statutową”, nawołując do debat, przyrzekając więcej możliwości dla prostego ludu, znosząc „złe zwyczaje z przeszłości” i szukając wiedzy na całym świecie, aby „wzmocnić fundamenty cesarskiej władzy”[32]. Do doniosłych reform rządu należało zniesienie systemu dziedzicznych domen w 1871 roku, które został zastąpione prefekturami, rządzonymi przez cesarskich gubernatorów[s]. Innymi ważnymi reformami było wprowadzenie obowiązku szkolnego, czy zniesienie konfucjańskich wyróżników klasowych. Kulminacją była wydana w 1889 roku konstytucja. Jednak mimo poparcia samurajów wiele wprowadzonych reform było szkodliwych dla ich interesów – utworzenie armii poborowej złożonej z plebsu, jak również utrata dziedzicznego prestiżu i poborów zantagonizowały wielu[33]. Największe napięcia pojawiły się na południu doprowadzając w 1874 roku do rebelii Sagi oraz Chōshū w 1876 roku. Byli samurajowie z Satsumy, wiedzeni przez Takamoriego Saigę, porzuciwszy rząd za sprawą niesnasek dotyczących polityki zagranicznej, rozpoczęli rebelię w 1877 roku. Walcząc o zachowanie klasy samurajskiej oraz cnotliwszy rząd ich hasłem było „nowy rząd, wysoka moralność” (jap. 新政厚徳 shinsei kōtoku?). Bunt zakończył się heroiczną porażką pod Shiroyamą[34][t].

Późniejsze przedstawienia wojny[edytuj | edytuj kod]

Romantyczna japońska wizja bitwy pod Hakodate (jap. 函館戦争の図) namalowana ok. 1880 roku. Szarża kawaleryjska z tonącymi okrętami w tle, jest prowadzona przez przywódców w anachronicznym ubiorze samurajskim[35]. Francuscy żołnierze za szarżującymi są ubrani w białe spodnie. Z nowoczesnymi parowcami w tle, oddziały cesarskie po prawej ubrane są w nowoczesne uniformy; charakterystyczne, „niedźwiedzie” nakrycia głów

We współczesnych pracach restauracja Meiji jest często opisywana jako „bezkrwawa rewolucja” prowadząca do gwałtownej modernizacji Japonii. Liczby i fakty jasno pokazują, że była to dość brutalna wojna – zmobilizowano około 120 000 żołnierzy, z których zginęło około 3500[36]. Późniejsze japońskie przedstawienia były dość romantyczne, pokazując siły siogunatu walczące w tradycyjny sposób przeciw w pełni zmodernizowanej armii cesarskiej. Choć tradycyjne metody i broń były używane, obie strony używały zaawansowanego technicznie uzbrojenia oraz technik walki.

Takie przedstawienie wojny doczekało się wielu dramatyzacji. Jirō Asada napisał czterotomową powieść zatytułowaną Mibu Gishi-den. Na jej podstawie powstał film Yōjira TakityKiedy obnażony zostanie ostatni miecz” oraz dziesięciogodzinny jidai-geki z Kenem Watanabem w roli głównej. Film „Goryokaku” z 2001 roku jest kolejnym jidai-geki przedstawiającym walki na Hokkaidō. Istnieje także kilka tytułów z gatunku anime.

Wśród zachodnich adaptacji znaleźć można hollywoodzki film Edwarda Zwicka z 2003 roku „Ostatni samuraj”, który łączy w sobie wydarzenia z wojny boshin, rebelii Satsumy oraz innych buntów samurajskich z początku okresu Meiji.

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Siły Chōshū i Satsumy były w pełni zmodernizowane i posiadały haubice Armstronga, jak również karabiny na pociski Minié czy kartaczownice Gatlinga. Wojska siogunatu, opóźnione rozwojowo, posiadały jednostki elitarne szkolone przez Francuzów. Siogun polegał również na oddziałach dostarczanych przez sprzymierzone domeny, przesyłające formacje przestarzałe zarówno w uzbrojeniu jak metodach walki, czyniąc armię siogunatu mieszanką elementów nowoczesnych i anachronicznych.

Uzbrojenie indywidualne[edytuj | edytuj kod]

Karabiny wojny boshin. Od góry: Snider, Starr wz. 1865 oraz Dreyse wz. 1849

Wiele typów mniej lub bardziej nowoczesnej broni gładkolufowej oraz karabinów zostało zaimportowanych z Francji, Niemiec, Niderlandów, Wielkiej Brytanii oraz Stanów Zjednoczonych; nie przeszkadzało im to wcale współegzystować z tradycyjnym uzbrojeniem palnym w rodzaju tanegashim z zamkiem lontowym.

Wiele jednostek używało gładkolufowych arkebuzów, sprowadzanych do Japonii od 1840 roku z Niderlandów przez Akiha Takashimę. Broń ta była dość wiekowa i miała ograniczone możliwości – jej skuteczny zasięg wynosił do 50 metrów, a szybkostrzelność 2 strzały na minutę. Daimyō Nagaoki, sprzymierzeniec sioguna, posiadał w arsenale dwie kartaczownice Gatlinga oraz kilka tysięcy nowoczesnych karabinów. Siogunat złożył także zamówienie na 30 000 nowoczesnych karabinów Dreysego w 1866 roku. Napoleon III zaopatrzył Yoshinobu Tokugawę w 2000 nowoczesnych karabinów Chassepot wz. 1866, które ten spożytkował na uzbrojenie przybocznej gwardii. Przestarzałe tanegashimy były używane przez bakufu[37].

Wojska cesarskie używały głównie karabinów na pociski typu Minié, nadal ładowane od lufy, lecz celniejsze, bardziej zabójcze i pozwalające prowadzić skuteczny ogień na dalsze odległości niż broń gładkolufowa, zachowując szybkostrzelność 2 na minutę. Nowocześniejsze, ładowane od zamka mechanizmy, jak w Sniderach, pozwalające na oddawanie 10 strzałów na minutę były używane przez żołnierzy z Tosy przeciw siogunackim shōgitai pod Ueno w lipcu 1868 roku. W drugiej połowie konfliktu, na północno-wschodnim teatrze walk żołnierze z Tosy używali amerykańskich, powtarzalnych karabinów Spencera[37]. Popularne były także amerykańskie rewolwery i pistolety, jak armijna wersja rewolweru Smith & Wesson model 2, sprowadzane przez szkockiego kupca Thomasa Blake'a Glovera i używane przez żołnierzy Satsumy[37].

Artyleria[edytuj | edytuj kod]

Moździerz z pustą łuską z wojny boshin

Wraz z drewnianymi działami, zdolnymi wystrzelić 3 do 4 kul przed rozpadnięciem się, używano nowoczesnych haubic Armstronga, strzelających pociskami wybuchowymi. Takie haubice były używane przez wojska Satsumy oraz Sagi.

Okręty wojenne[edytuj | edytuj kod]

W kategorii okrętów wojennych obie strony były wyposażone zarówno w najnowocześniejsze wówczas pancerniki i korwety („Kotetsu” lub „Kanrin Maru”), parowce (w tym pierwszą wybudowaną w Japonii parową kanonierkę "Chiyoda"), jak również w kutry, czy tradycyjne okręty żaglowe. Siogunat posiadał początkowo sporą przewagę w tej materii, którą jego oficjele mieli zamiar powiększyć zamawiając francuski taranowiec „Kotetsu” – nie dotarł on jednak na czas z powodu przyrzeczonej przez mocarstwa zachodnie neutralności i ostatecznie, po bitwie pod Toba-Fushimi, trafił do marynarki cesarskiej.

Mundury[edytuj | edytuj kod]

Zmodernizowane oddziały nosiły mundury w stylu zachodnim (zwykle ciemne), z pewnymi wariacjami co do kształtu hełmu – żołnierze z Satsumy i Chōshū nosili stożkowe, odpowiednio niskie i wysokie, zaś siogunaccy okrągłe.

Oficerowie siogunatu często nosili francuskie mundury. Tradycyjne oddziały zachowywały stroje samurajskie.

Niektóre oddziały cesarskie nosiły nietypowe, „niedźwiedzie” nakrycia głowy – „czerwone niedźwiedzie” (jap. 赤熊 shaguma?) charakteryzowały oficerów z Tosy, „białe” (jap. 白熊 haguma?) tych z Chōshū, zaś „czarne” (jap. 黒熊 koguma?) z Satsumy.

Uwagi

  1. Boshin (戊辰) jest desygnatem piątego roku sześćdziesięcioczęściowego cyklu tradycyjnych wschodnioazjatyckich kalendarzy. 戊辰 może być w języku japońskim odczytywane jako tsuchinoe-tatsu, co dosłownie oznacza „starszy brat ziemnego smoka”. W chińskiej terminologii tłumaczy się jako „ziemny smok yang”, co łączy się z konkretnym rokiem cyklu. Etymologicznie 戊戊 oraz 辰辰 nie mają nic wspólnego ze „smokiem”, ani „starszym bratem ziemi”. Z punktu widzenia er, konflikt rozpoczął się w czwartym roku Keiō, będącym także pierwszym rokiem Meiji, zaś skończył się w drugim roku Meiji.
  2. Dzięki kontaktom z Holendrami trwał proces poznawania nauki Zachodu, zwanej „rangaku”, pozwalając Japonii czerpać z rewolucji naukowej oraz przemysłowej. (Jansen, ss. 210–215)
  3. Już w 1865 roku Glover sprzedał 7500 karabinów ładowanych pociskami typu Minié klanowi Chōshū, co zapewniło mu pełną modernizację armii. Shintaro Nakaoka kilka miesięcy później zanotował: „w każdym aspekcie siły hanów zostały odnowione; istnieją tylko kompanie strzeleckie i działowe, karabiny Minie, a działa ładowane są odtylcowo.” (Brown)
  4. Świadectwo tych wydarzeń znajduje się w liście Jules'a Bruneta do Napoleona III: „Muszę zasygnalizować cesarzowi obecność licznych amerykańskich i brytyjskich oficerów, emerytowanych lub urlopowanych, wśród stron [daimyō z południa] wrogich interesom Francji. Obecność zachodnich przywódców wśród naszych nieprzyjaciół może zagrozić mojemu sukcesowi z politycznego punktu widzenia, lecz nikt nie może mnie powstrzymać przed przekazaniem z tej kampanii informacji, które Wasza Wysokość z pewnością uzna za interesujące”. (Polak, s. 81). Dla przykładu – angielski porucznik Horse był instruktorem artyleryjskim w domenie Saga podczas okresu Bakumatsu („Togo Heihachiro”, s. 17)
  5. Spotkania te zostały opisane przez Satowa w dziele z 1869 roku „Dyplomata w Japonii”, w którym znajduje się słynny opis Saigō jako człowieka „z okiem, które błyszczy jak wielki, czarny diament”.
  6. Prośba z 1864 roku przesłana na ręce sir Rutherforda Alcocka, aby zapewnić pomoc w postaci 1500 ekspertów wojskowych z garnizonu w Jokohamie pozostała bez odpowiedzi. Kiedy zaś Shibata Takenaka odwiedził Wielką Brytanię i Francję we wrześniu 1865 roku prosząc o pomoc, tylko ci drudzy byli ku niej skłonni.
  7. Po zawarciu umowy z Francją, francuski ambasador w Japonii Léon Roches, nie chcąc wyobcowywać Brytyjczyków, zorganizował brytyjską pomoc w postaci kontyngentu marynarki wojennej, który dotarł do Japonii w 1867 roku (Polak, s. 53–5)
  8. Pełną prezentację siogunackiej marynarki można obejrzeć na tej stronie
  9. Autentyczność dyrektywy jest podawana w wątpliwość z powodu użycia brutalnego języka oraz braku podpisu cesarza mimo zastosowania cesarskiego przyimka chin. (Keene, ss. 115–6)
  10. W trakcie przerwy Saigō, którego oddziały stacjonowały niedaleko, „stwierdził, iż do osiągnięcia zgody wystarczyłby jeden, krótki miecz” (Keene, s. 122).
  11. Saigō był przygotowany na ewentualność ewakuacji cesarza z Kioto. (Keene, ss. 125–6)
  12. Czerwono-biały proporzec został zaprojektowany i wykonany, między innymi, przez Toshimichiego Ōkubę oraz Tomomiego Iwakurę. Książę otrzymał także specjalny miecz oraz mianowano go „wielkim generałem, zdobywcą wschodu”, zaś siły siogunatu okrzyknięto „wrogami dworu”. (Keene, ss. 126–7)
  13. „Militarnie Tokugawowie byli zdecydowanie potężniejsi. Stosunek sił wynosił 3 do 5 na ich korzyść, prócz tego w ich rękach znajdował się zamek w Osace; mogli także liczyć na zmodernizowane przez Francuzów siły z Edo a na Zatoce Osackiej znajdowała się należąca do nich najpotężniejsza flota w Azji Wschodniej. W regularnym boju strona cesarska musiała przegrać. Takamori Saigō, przewidując porażkę zaplanował ewakuację cesarza w góry Chūgoku i szykował się do podjęcia wojny partyzanckiej.” (Hagiwara, s. 43)
  14. Yoshinobu Tokugawa znalazł się pod aresztem domowym, pozbawiony wszelkich tytułów, ziem i władzy. Później został wypuszczony, kiedy zademonstrował brak zainteresowania i ambicji względem spraw państwowych. Trafił do Shizuoki, gdzie, podobnie jak sławny przodek Ieyasu Tokugawa, dożył swych dni.
  15. Dokładną prezentację na temat tego typu uzbrojenia można znaleźć w Muzeum Miejskim w Sendai
  16. List Enomoty do Rady: „Modlimy się, aby ta część cesarstwa została nadana naszemu zmarłemu panu, Kamenosukemu Tokugawie; i w takim wypadku odpłacimy waszą dobroczynność poprzez wierną opiekę nad północną bramą” (Black, ss. 240–241)
  17. Collache był na pokładzie jednego z okrętów atakujących. Aby się uratować musiał rozbić swój statek i uciekać na piechotę, jednak został pochwycony wraz z kolegą i przetransportowany do więzienia w Tokio. Ostatecznie powrócił do Francji, gdzie opisał całą wyprawę w dziele Une aventure au Japon („Przygoda w Japonii”).
  18. Większość prawnych wyróżników samurajów w stosunku do zwykłych poddanych została zniesiona, a tradycyjne pobory ryżu zostały zamienione najpierw na gotówkowe, a następnie, po niekorzystnym kursie, na obligacje rządowe. (Gordon ss. 64–65)
  19. Wielu daimyō zostało wybranych pierwszymi gubernatorami a w konsekwencji „uszlachconymi” z przyznaniem dużych diet. Przez kolejne lata trzysta domen zostało zamienionych na 50 prefektur. (Jansen, ss. 348–9)
  20. Saigō deklarował niesłabnącą lojalność wobec cesarza; przez czas trwania konfliktu nosił cesarski mundur. Popełnił samobójstwo tuż przed ostatnią szarżą rebeliantów; został pośmiertnie ułaskawiony przez cesarza w następnych latach. (Jansen, s. 369–70)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Za Hagiwarą, s. 50.
  2. Hagiwara, s. 34.
  3. Jansen, ss. 314–5
  4. Hagiwara, s. 35
  5. Jansen, ss. 303–5.
  6. Hagiwara, ss. 34–5
  7. Naval Historical Center
  8. Keene, s. 165–6.
  9. Jansen, s. 307.
  10. Satow, s. 282.
  11. Keene, s. 116. Jansen, ss. 310–1.
  12. Keene, ss. 120–1, i Satow, s. 283. Prócz tego Satow (s. 285) spekuluje jakoby Yoshinobu zgodził się na zwołanie zgromadzenia daimyō licząc, że takie ciało przywróci go do władzy.
  13. Satow, s. 286.
  14. Keene, s. 124.
  15. Keene, s. 125.
  16. Polak, s. 75.
  17. Le Monde Illustré, nr 583, 13 czerwca 1868.
  18. Polak, s. 77.
  19. Hagiwara, s. 46
  20. 20,0 20,1 Polak, s. 81
  21. Bolitho, s. 246; Black, s. 214.
  22. Polak, ss. 79–91. Prócz wymienionych wyżej większość domen północnych dołączyła do związku.
  23. Polak, ss. 85–9.
  24. Polak et al.
  25. Artykuł z BBC, wtorek, 15 sierpnia 2006
  26. Keene, s. 143.
  27. Polak et al.; patrz też Keene.
  28. Keene, s. 142
  29. Keene, ss. 143–4, 165
  30. Parkes, cytowany u Keene'a, ss. 183-7
  31. Patrz Evans i Peattie
  32. Jansen, s. 338
  33. Jansen ,ss. 367–8
  34. Hagiwara, ss. 94–120
  35. Przywódcy siogunatu od lewej: Takeaki Enomoto, Keisuke Ōtori, Taro Matsudaira. Samurajem ubranym na żółto jest Toshizō Hijikata.
  36. Hagiwara, s. 50
  37. 37,0 37,1 37,2 Wystawa w Ryozen Museum of History

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia uzupełniająca[edytuj | edytuj kod]

  • 5, ”The Meiji Restoration”. W: Marius B. Jansen: The Cambridge History of Japan. T. 5: The Nineteenth Century. Cambridge, 1999. ISBN 0-521-65728-8.
  • Mark Ravina: The Last Samurai: The Life and Battles of Saigō Takamori. Wiley, 2005. ISBN 0-471-70537-3.