Wojna iracko-irańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wojna iracko-irańska
Iran-Iraq War Montage.png
Irański żołnierz w masce przeciwgazowej w okopach, irańska platforma wiertnicza płonie po amerykańskim ataku, spotkanie Donalda Rumsfelda i Saddama Husseina, irańscy żołnierze świętują wyzwolenie Chorramszahr
Czas 22 września 1980 - 20 sierpnia 1988
Miejsce Zatoka Perska, granica Irańsko-Iracka
Terytorium Bliski Wschód
Wynik status quo ante bellum; strategiczna porażka Iraku; taktyczna porażka Iranu
Strony konfliktu
 Iran  Irak
Dowódcy
Iran Ajatollah Chomeini
Iran Abol Hassan Bani-Sadr
Iran Ali Shamkhani
Iran Mostafa Chamran
Irak Saddam Husajn
Irak Ali Hassan al-Madżid
Irak Taha Yassin Ramadan
Irak Izzat Ibrahim al-Douri
Siły
1980: 240 000 żołnierzy, 1800 czołgów, 1000 pojazdów opancerzonych, 1000 dział, 747 samolotów, 750 śmigłowców
1986:[1] 355 000 żołnierzy, 700 000 ochotników, 1000 czołgów, 1500 pojazdów opancerzonych, 1000 dział, 150 samolotów, 300 śmigłowców
1980: 212 000 żołnierzy, 2000 czołgów, 1000 pojazdów opancerzonych, 1000 dział, 370 samolotów, 230 śmigłowców
1987:[2] 520 000 żołnierzy, 4500 czołgów, 4000 pojazdów opancerzonych, 4000 dział, 1000 samolotów, 500 śmigłowców
Straty
ok. 750 000 - 1 000 000 zabitych i rannych (żołnierze i ludność cywilna) ok. 375 000 - 400 000 zabitych i rannych (żołnierze i ludność cywilna)
Multimedia w Wikimedia Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Wojna iracko-irańska – zwana również Narzuconą wojną i Świętą obroną (w Iranie), Al-Kadisijją Saddama (w Iraku) oraz Pierwszą wojną w zatoce, wojna między Irakiem i Iranem w okresie od 22 września 1980 do 20 sierpnia 1988[3].

Wojnę rozpoczął Irak atakiem w rejonie podzielonego w 1975 Szatt al-Arab – wspólnego ujścia Tygrysu i Eufratu. Wojska irackie wdarły się w głąb Iranu, ale szybko zostały wyparte, gdy Irańczycy przeszli do kontrataku. W wyniku równowagi sił ustaliła się 480-kilometrowa linia frontu, a działania miały charakter wojny pozycyjnej. Korzystając z zaangażowania Iraku w wojnę z Iranem i otrzymując wsparcie od Teheranu, Kurdowie irakijscy (w większości sunnicci) wywołali w połowie lat 80. kolejne powstanie. Jednak wobec zawarcia rozejmu z Iranem, Saddam Husajn skierował znaczne siły przeciwko Kurdom (operacja Anfal). Irakijczycy stosowali na masową skalę broń chemiczną (głównie iperyt siarkowy i tabun), również przeciwko buntującym się Kurdom. W 1988 wojnę przerwano, podpisując w sierpniu zawieszenie broni w oparciu o zasadę status quo ante bellum.

Wojna przyniosła ogromne straty. W jej czasie zginęło ponad milion ludzi, a straty materialne ocenia się na ponad 400 mld dolarów. Wojna ta spowodowała gwałtowne wzmocnienie Iraku popieranego przez państwa zachodnie (w tym Stany Zjednoczone, które pomagały Irakowi poprzez pomoc w uzyskiwaniu broni oraz wsparcie specjalistów wojskowych)[4], Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i kraje arabskie, które obawiały się rozprzestrzenienia się irańskiej rewolucji islamskiej. Wojna skończyła się bez rewolucji islamskiej w Iraku.

Przebieg działań wojennych był w większości taki sam jak na froncie zachodnim w trakcie I wojny światowej, z udziałem wojny pozycyjnej, gniazd karabinów maszynowych, natarć na bagnety, użyciem drutu kolczastego, zmasowanych ataków piechoty poprzez ziemię niczyją i rozległe użycie broni chemicznej.

Przyczyny konfliktu[edytuj | edytuj kod]

Między oboma krajami istniał długoletni konflikt graniczny.

Zachodnia granica irańskiego ostanu (prowincji) Chuzestan była miejscem styku świata perskiego (na wschodzie) i arabskiego (na zachodzie). Od pierwszej połowy VII wieku Chuzestan był terenem podbojów arabskich, a następnie osadnictwa arabskiego. Aż do 1925 był autonomiczną częścią Iranu, kiedy to rząd Rezy Szaha Pahlawiego zniósł autonomię różnych części Iranu, w celu scalenia kraju. W XX wieku był to jeden z najbogatszych i najlepiej rozwiniętych regionów Iranu, dzięki położeniu geograficznemu, a przede wszystkim dzięki bogatym złożom ropy naftowej. W mieście Abadan znajdowała się największa irańska rafineria ropy naftowej. Prowincja była zamieszkana przez dużą liczbę ludności arabskojęzycznej.

Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku Irak zaczął popierać ruchy secesyjne w Chuzestanie, uznając tę prowincję za część odebranego mu terytorium. Po przedwczesnej śmierci Gamala Abdela Nasera (w 1970), prezydenta Egiptu, najludniejszego kraju arabskiego i najważniejszego przywódcy świata arabskiego oraz po zdobyciu władzy w Iraku przez marksistowską partię Baas, przywódcy Iraku postanowili przejąć rolę lidera krajów arabskich. W odpowiedzi na wspieranie przez Irak mniejszości w Iranie, Iran zaczął wspierać irakijskich Kurdów.

Po irańskiej rewolucji islamskiej w 1979 władzę w kraju przejęli szyici, nawołujący ludy sąsiednich krajów (w tym Iraku) do obalenia władz i utworzenia również w nich republik islamskich. Wyznawcy szyizmu stanowili w ówczesnym Iraku ponad połowę ludności, mniejszością byli sunnicci. W 1979 przywódcą Iraku został Saddam Husajn, który nie chciał dopuścić do radykalizacji irackich szyitów. Husajn zamierzał wykorzystać porewolucyjny chaos w Iranie. Przed rewolucją irańska armia była jedną z najliczniejszych w świecie, po rewolucji została faktycznie osłabiona.

Irak zaczął otrzymywać znaczące wsparcie od mocarstw zachodnich (Francja, Wielka Brytania, USA, a także RFN) oraz Związku Radzieckiego i państw arabskich. Saddam Husajn stał się "obrońcą świata arabskiego" przed rewolucją irańską. Wybuch wojny spowodował zbliżenie między Zachodem i Irakiem (w 1982 USA usunęły Irak z listy krajów wspierających terroryzm i nawiązały stosunki dyplomatyczne). Kraje te obawiały się rozprzestrzenienia irańskiej rewolucji islamskiej i w jej efekcie destabilizacji ważnego gospodarczo rejonu. Mniej lub bardziej jawnie zachęcały Saddama do wojny z Iranem, wspierały go politycznie, a także militarnie[5]. W zakres dostaw wchodziły najnowsze technologie oraz broń.

Stany Zjednoczone wspierały jednak także potajemnie Iran, czego wynikiem była ujawniona w drugiej połowie lat 80. afera Iran-Contras.

Dodatkowo władze Iraku chciały uzyskać swobodny dostęp do zatoki Perskiej, zamiast tylko bardzo wąskiego dostępu skrawkiem lądu[6].

Przebieg działań wojennych[edytuj | edytuj kod]

Iracka inwazja[edytuj | edytuj kod]

Położenie Chuzestanu w Iranie

Irak rozpoczął bez uprzedzenia inwazję na Iran 22 września 1980, z zamiarem przeprowadzenia wojny "błyskawicznej", pod pretekstem konfliktu granicznego o Shatt al-Arab – połączone ujście do Zatoki Perskiej rzek Tygrys i Eufrat. Irakijczycy chcąc powtórzyć izraelski sukces z 1967 (wojna sześciodniowa) przeprowadzili szereg nalotów na irańskie bazy lotnicze, niszcząc jedynie kilka z kilkuset irańskich samolotów. Następnego dnia po inwazji Iran wysłał w kontrataku 120 samolotów F-4, atakując bazy i instalacje naftowe na terenie Iraku[7]. Jednocześnie na całej granicy (poza zrewoltowanym Kurdystanem) do akcji przystąpiły irackie wojska lądowe, na całym froncie napotykając jedynie jedną dywizję zmechanizowaną oraz sporadyczny ostrzał artyleryjski.

Głównym celem natarcia była bogata w ropę irańska prowincja Chuzestan. Iracka armia pomimo, posiadanej przewagi, nacierała bardzo powoli i ostrożnie. Już 5 dnia wojny zamarło irackie natarcie w północnym Chuzestanie, powstrzymane przez Irańczyków nad brzegiem rzeki Kharekh. W południowym Chuzestanie wojska irackie poczyniły większe postępy. Udało im się zbliżyć na odległość kilkunastu kilometrów do stolicy prowincji, Ahwazu. Jednak w tym rejonie działania irackie paraliżowała skuteczna obrona Susansgredu.

Bardziej na południe celem irackiego natarcia stały się położone nad brzegiem Szatt al-Arab miasta Chorramszahr i Abadan. Po pierwszym nieskutecznym ataku na Chorramszahr wojska irackie przystąpiły do ostrzału miasta. Ostatecznie dopiero po miesiącu krwawych walk ulicznych armia iracka zdobyła to miasto. Położony dalej na południowy wschód Abadan został odcięty od reszty Iranu po tym, jak Irakijczycy przeprawili się na początku października na prawy brzeg rzeki Karun. Położone na wyspie miasto było oblężone, zaopatrzenie dostarczano śmigłowcami i łodziami po zmroku. Jednak Irakijczycy, ze względu na spodziewane ciężkie walki uliczne, nie zdecydowali się na szturm miasta.

Na innych odcinkach frontu Irakijczykom udało się dotrzeć jedynie do podnóża masywu gór Zagros, które zaczynały się tuż za granicą iracko-irańską. Ostatnie irackie próby ataku podjęte w listopadzie zakończyły się fiaskiem. Armia iracka weszła maksymalnie 80 kilometrów w głąb irańskiego terytorium. 7 grudnia 1980 Saddam Husajn ogłosił wstrzymanie wszelkich działań ofensywnych wojsk irackich[8].

Wyparcie wojsk irackich z terytorium Iranu[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1981 irańska armia podjęła pierwszą, nieudaną próbę kontrataku (operacja Nasr). We wrześniu Irańczycy przeprowadzili pierwszą udaną operację (kryptonim Samen), wypierając Irakijczyków z prawego brzegu rzeki Karun, i tym samym znosząc oblężenie Abadanu. Następnie pod koniec 1981 w kolejnej udanej operacji Tariq ol-Quds odbili miasto Bostan, zajmując ważną drogę łączącą północny i południowy Chuzestan. W 1982 wojska irańskie przeprowadziły dwie wielkie operacje zakończone sukcesem. Najpierw w marcu, w wyniku operacji Fath, odrzucili Irakijczyków znad rzeki Kharekh, wyzwalając tym samym północny Chuzestan. W miesiąc później rozpoczęła się operacja Bait-al-Mugaddas (Quds), której celem było wyparcie Irakijczyków z Chorramszahru. Było to największe zwycięstwo Irańczyków w tej wojnie, w samym Chorramszahr do niewoli dostało się 12 tysięcy irackich żołnierzy, 30% irackich sił w Chuzestanie zostało rozbitych. W obliczu klęski na froncie 20 września 1982 Saddam Husajn ogłosił wycofanie swojej armii na granicę międzynarodową i wyraził gotowość rozmów pokojowych[9].

W 1984, w związku z przedłużającą się wojną i wyczerpaniem obu stron, Irak rozpoczął tzw. wojnę tankowców, polegającą na atakach na tankowce i instalacje naftowe przeciwnika. Działania te miały na celu uderzenie w główne źródło dochodów drugiego państwa, jakim był eksport ropy i tym samym odebranie środków na kontynuowanie wojny.

W lutym 1986 miała miejsce udana irańska operacja Wal-Fajr 8.

W marcu 1986 miała miejsce nieudana irańska operacja Badr.

Siły z obu stron[edytuj | edytuj kod]

[10][11]

 Irak (1980)  Iran (1980)
żołnierze 190 000 (armia), 18 000 (lotnictwo), 10 000 (obrona przeciwlotnicza), 4000 (marynarka) 150 000 (armia), 70 000 (lotnictwo), 20 000 (marynarka)
czołgi 1400 T-62, 300 T-55, 300 T-54, 50 T-72, 45 PT-76 894 Chieftain Mk3/5, 460 M60A1 Patton, 240 M48A5 Patton, 160 M47M Patton, 130 FV101 Scorpion
pojazdy opancerzone 100 BMP-1, 250 BTR-50, 100 OT-62A TOPAS, 100 EE-9 Cascavel, 100 EE-11 Urutu, 85 Panhard M3 400 M113A1, 300 BTR-60P, 270 BTR-50
działa artyleryjskie 250 D-1 152 mm, 250 M-30 122 mm, 100 M-46 130 mm, 100 T-12 100 mm, 50 D-20 152 mm, 50 2S1 Goździk 122 mm, 50 2S3 Akacja 152 mm, 200 wwr BM-21 Grad 390 M109A1 155 mm, 250 M101A1 105 mm, 100 M114A1 155 mm, 100 M-46 130 mm, 50 M115 203 mm, 40 M107 175 mm, 38 M110 203 mm
samoloty bojowe 65 MiG-23BN, 15 MiG-23MS, 50 MiG-21MF, 40 MiG-21PFM, 60 Su-20, 40 Su-7B, 15 Hawker Hunter, 10 Ił-28, 12 Tu-22 160 F-4E, 25 F-4D, 150 F-5E/F, 77 F-14A
śmigłowce bojowe 40 SA 342L Gazelle, 6 Mi-25, 10 SA-321H Super Frelon 190 AH-1J
obrona przeciwlotnicza 20 baterii S-75 (400 pocisków), 30 S-125 (1000 pocisków), 20 2K12 Kub (1100 pocisków), 200 ZSU-23-4 Szyłka 39 baterii MIM-23B Hawk (1900 pocisków), 81 Rapier (2000 pocisków), 200 ZSU-23-4 Szyłka
Dostawy w czasie wojny
ZSRR: 30 MiG-25PD/PDS, 61 MiG-21bis, 111 Su-22M/M3/M4/UM, 50 MiG-23BN, 84 Su-25, 24 MiG-29, 46 Mi-25 (Mi-24D), 2150 T-62, 500 T-72M (z Polski i Czechosłowacji), 200 PT-76, 750 BMP-1 (z Czechosłowacji), 100 BMP-2, 576 dział M-46 130 mm, 576 dział D-30 122 mm, 180 dział 2A36 152 mm, 100 2S1 Goździk 122 mm, 100 2S3 Akacja 152 mm, 200 wwr BM-21 Grad 122 mm, 10 moździerzy 2S4 Tulipan 240 mm, 800 pocisków R-17 Scud-B, 1500 pplot 9K33 Osa (50 zestawów), 2000 pplot 9K31 Strieła-1 (160 zestawów), 1500 pplot 9K35 Strieła-10 (60 zestawów), 6500 9K32 Strieła 2, 500 pplot 9K34 Strieła 3, 10 000 ppk 9M14 Malutka, 3000 ppk 9K111 Fagot

Chiny: 40 Shenyang F-6, 4 B-6D (Tu-16), 1500 Typ 69-I/II, 1000 Typ 59, 650 YW 531, 100 dział Typ 83 152 mm, 100 wwr Typ 63

Francja: 108 Mirage F1EQ/BQ, 5 Super Étendard, 352 AM-39 Exocet, 20 SA 342 Gazelle, 6 SA-321H Super Frelon, 200 ERC-90, 115 Panhard M3, 85 dział AMX GCT 155 mm, 2260 pplot Roland 2 (113 zestawów), 1000 ppk HOT

Egipt: 90 Chengdu F-7B, 18 SA 342 Gazelle, 250 T-55, 300 wwr RL-21 (Grad) 122 mm, 210 dział D-30 122 mm, 96 dział M-46 130 mm

Polska: 400 T-55, 750 MT-LB

Czechosłowacja: 400 T-55, 200 OT-64C SKOT

Brazylia: 300 EE-9 Cascavel, 280 EE-3 Jararaca, 100 EE-11 Urutu, 67 wwr Astros II

Austria: 300 dział GC 45 155 mm

RPA: 200 dział Denel G5 155 mm

Rumunia: 150 TR-580 (T-55)

NRD: 50 T-55

Chiny: 18 F-6, 5 F-7A, 600 Typ 69-II, 300 Typ 59, 520 dział Typ 59-1 130 mm (M-46), 400 wwr Typ 63 107 mm, 6 baterii plot HQ-2 (S-75, 150 pocisków), 500 pplot HN-5A (Strzała-2)

Korea Północna: 150 Ch'ŏnma-ho (T-62), 480 dział Typ 59-1 130 mm (M-46), 20 dział M-1978 Koksan, 200 wwr Typ 63 107 mm, 100 wwr BM-11 Grad 122 mm, 100 wwr M1985 240 mm (Fajr-3), 100 R-17 Scud-B, 4000 ppk 9M14 Malutka

Syria: 200 BMP-1, 120 T-55, 100 T-62, 2000 ppk 9M14 Malutka

ZSRR: 400 BMP-1 (z Czechosłowacji), 200 BTR-60PB, 4000 ppk 9M14 Malutka, 400 pplot Strzała-2

Libia: 65 T-55, 65 T-62, 40 R-17 Scud-B

USA/Izrael: (pociski i części) 2500 ppk BGM-71 TOW, 18 pplot MIM-23 Hawk

Austria: 200 dział GC 45 155 mm

Szwecja: 200 pplot RBS 70

Etiopia: (samoloty i części) 5 F-5A, 3 F-5E, 2 F-5B

Działania pokojowe[edytuj | edytuj kod]

W październiku 2008 strony konfliktu podpisały porozumienie o współpracy przy ustalaniu losów ludzi zaginionych podczas wojny. W listopadzie 2008 doszło do wymiany szczątków żołnierzy poległych podczas wojny. Do wymiany doszło w Basrze; wymianę nadzorowali przedstawiciele Międzynarodowego Czerwonego Krzyża[12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Iran: Organization, Size, and Equipment
  2. Iraq: THE REGULAR ARMED FORCES.
  3. Hassan Ali Jamsheer, Współczesna historia Iraku, Wydawnictwo Akademickie "Dialog", Warszawa 2007, str. 117
  4. Salam Pax: Blog z Badgadu - zapiski tajemniczego Irakijczyka. Warszawa: G+J Gruner + Jahr Polska, 2003, s. 63. ISBN 83-89221-74-8.
  5. Iran Chamber Society, John King, "Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement", marzec 2003
  6. Film dokumentalny Modern Warfare Iran/Iraq 1980-1988, w kooprodukcji ITN i PROvideo
  7. Iranian F-4 phantoms in action
  8. E. Karsh, The Iran-Iraq war 1980-1988, Oxford 2002, s. 30
  9. B. Iwasiów-Pardus, Problemy Bliskiego i Środkowego Wschodu w polityce zagranicznej republikańskiego Iraku : (1958-1980), Warszawa 1990, s. 140
  10. I Persian Gulf War: Iraqi Invasion of Iran, September 1980, acig.org
  11. SIPRI Arms Transfers Database
  12. Irak z Iranem wymieniły się szczątkami żołnierzy (pol.). [dostęp 3 grudnia 2008].