Wróżki z Cottingley

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pierwsza z pięciu fotografii wykonanych przez Elsie Wright, lipiec 1917 roku.

Wróżki z Cottingley pojawiają się na serii pięciu fotografii wykonanych przez Elsie Wright i Frances Griffiths, dwóch młodych kuzynek, które mieszkały w Cottingley koło Bradford w Anglii. W 1917 roku, kiedy zostały zrobione dwa pierwsze zdjęcia, Elsie miała 16 lat, a Frances 9. Fotografie zwróciły uwagę pisarza sir Arthura Conan Doyle'a, który wykorzystał je do zilustrowania swojego artykułu o wróżkach, który został mu zlecony do bożonarodzeniowego wydania magazynu The Strand Magazine w 1920. Conan Doyle, jako spirytualista, był entuzjastą fotografii i interpretował je jako wyraźne i widoczne dowody istnienia istot paranormalnych. Reakcja społeczeństwa była mieszana, niektórzy zaakceptowali fotografie jako prawdziwe, ale inni wierzyli, że zostały one sfałszowane.

Zainteresowanie wróżkami z Cottingley stopniowo zmniejszyło się po 1921 roku. Obie dziewczyny, po tym jak dorosły, wyszły za mąż i zamieszkały za granicą, ale fotografie nadal podtrzymywały publiczną wyobraźnię; w 1966 roku reporter z gazety Daily Express odnalazł Elsie, która wówczas wróciła do Wielkiej Brytanii. Elsie pozostawiła otwartą możliwość, że w jej przekonaniu sfotografowała swoje myśli, a media znów zainteresowały się tą historią.

Na początku 1980 roku Elsie i Frances przyznały, że fotografie zostały sfałszowane przy użyciu wyciętych kartonowych wróżek skopiowanych z popularnej swojego czasu książki dla dzieci, ale Frances utrzymywała, że piąta i ostatnia fotografia była prawdziwa. Fotografie i dwa aparaty użyte przez dziewczynki znajdują się na wystawie w National Media Museum w Bradford[1].

Fotografie z 1917 roku[edytuj | edytuj kod]

Photo
Cottingley Beck – miejsce, gdzie Frances i Elsie twierdziły, że widziały wróżki.

W połowie roku 1917 dziewięcioletnia Frances Griffiths i jej matka – obie nowo przybyłe do Wielkiej Brytanii z Republiki Południowej Afryki – zamieszkały z ciotką Frances, matką Elsie Wright, w miejscowości Cottingley w West Yorkshire; Elsie miała wtedy 16 lat. Obie dziewczynki często bawiły się razem przy Cottingley Beck (pl. potok Cottingley) w dolnej części ogrodu, ku irytacji matki, gdyż często wracały z mokrymi nogami i ubraniami. Frances i Elsie powiedziały, że poszły nad potok, żeby zobaczyć wróżki, i aby to udowodnić, Elsie pożyczyła aparat ojca typu Midg. Dziewczyny "triumfujące" wróciły około 30 minut później[2].

Ojciec Elsie, Arthur, był zapalonym fotografem-amatorem i stworzył w swoim domu własną ciemnię. Obraz z płytki fotograficznej, który wywołał, ukazał na pierwszym planie Frances za krzakiem, na którym tańczyły cztery wróżki. Znając zdolności artystyczne swojej córki i wiedząc, że spędziła trochę czasu pracując w studiu fotograficznym, odrzucił prawdziwość tych postaci, uważając je za kartonowe wycinanki. Dwa miesiące później dziewczynki pożyczyły ponownie jego aparat i tym razem wróciły z fotografią Elsie siedzącej na trawniku podającej rękę 30-centymetrowemu gnomowi. Zirytowany tym, co uważał za „jedynie dowcip”[3] i przekonany, że dziewczyny musiały manipulować aparatem w jakiś sposób, Arthur Wright odmówił pożyczania go im ponownie[4]. Jednakże jego żona Polly wierzyła, że fotografie są autentyczne[3].

Pod koniec 1918 roku Frances wysłała list do Johanny Parvin, przyjaciółki mieszkającej w Kapsztadzie, w Republice Południowej Afryki, gdzie Frances mieszkała przez większość swojego życia, załączając zdjęcie ze sobą i z wróżkami. Na odwrocie pisała "To zabawne, nigdy nie widziałam ich w Afryce. Musi tam być dla nich zbyt gorąco."[5].

Fotografie zostały upublicznione w połowie roku 1919, po tym jak matka Elsie uczestniczyła w spotkaniu Towarzystwa Teozoficznego w Bradford. Tamtego wieczoru wykład dotyczył "życia wróżek", a pod koniec spotkania Polly Wright pokazała prowadzącemu dwa zdjęcia wróżek zrobione przez jej córkę i siostrzenicę. W rezultacie fotografie zostały wystawione na corocznej konferencji Towarzystwa w Harrogate, która odbyła się kilka miesięcy później. Tam zwróciły na siebie uwagę jednego z czołowych członków Towarzystwa, Edwarda Gardnera[6]. Jednym z głównych wierzeń teozofii jest założenie, że ludzkość przechodzi cykl ewolucji w kierunku zwiększenia "doskonałości", a Gardner dostrzegł potencjalne wagę fotografii dla ruchu:

Quote-alpha.png
(...) Fakt, że dwie młode dziewczyny nie tylko były w stanie zobaczyć wróżki, czego dokonywali inni, ale rzeczywiście po raz pierwszy były w stanie zmaterializować je do gęstości wystarczającej dla ich zdjęć, aby zostały zarejestrowane na płycie fotograficznej, oznaczało, że możliwe jest, że rozpoczął się następny cykl ewolucji[7][a].

Wstępne badania[edytuj | edytuj kod]

Gardner wysłał odbitki wraz z oryginalnymi negatywami do Harolda Snellinga, eksperta fotografii. Według opinii Snellinga "dwa negatywy są całkowicie autentyczni, nie sfałszowanymi fotografiami (...) bez śladu jakiejkolwiek pracy studyjnej z udziałem karty lub modeli papierowych"[8]. Nie posunął się tak daleko, aby powiedzieć, że fotografie pokazywały wróżki, stwierdzając tylko, że "to są wierne fotografie tego, co znajdowało się przed obiektywem w tamtym momencie"[9][b] Gardner po otrzymaniu opinii Snellinga i z nowymi negatywami "bardziej sprzyjającymi drukowaniu"[6][7] wykorzystał je w ilustrowanych wykładach, które prowadził w całej Wielkiej Brytanii[7]. Snelling dostarczał odbitki fotograficzne, które były dostępne do sprzedaży podczas wykładów Gardnera[10].

Pisarz i wybitny spirytualista Sir Arthur Conan Doyle dowiedział się o zdjęciach od edytora spirytystycznej publikacji Light[11]. Zostało mu zlecone przez magazyn The Strand Magazine napisanie artykułu na temat wróżek, który miał ukazać się w bożonarodzeniowym wydaniu pisma, a fotografie wróżek "musiały wydawać się darem niebios" według prezentera i historyka Magnúsa Magnússona. Conan Doyle skontaktował się z Gardnerem w czerwcu 1920 roku w celu ustalenia tła do zdjęć, i napisał do Elsie i jej ojca o pozwolenie na użycie zdjęć w swoim artykule. Arthur Wright był "oczywiście pod wrażeniem", że Conan Doyle był zaangażowany, i wyraził zgodę na publikację, ale odmówił zapłaty ze względu na to, ze jeśli zdjęcia są prawdziwe nie powinny być "zanieczyszczone" pieniędzmi[12].

Gardner i Conan Doyle starali się pozyskać drugą opinię biegłego z fotograficznej firmy Kodak. Kilku techników firmy zbadało lepszej jakości odbitki zdjęć i chociaż zgodzili się z Snellingiem, że zdjęcia "nie wykazywały oznak fałszerstwa", stwierdzili, że "to nie może być traktowane jako rozstrzygający dowód (...) że były to autentyczne zdjęcia wróżek"[13]. Kodak odmówił wydania certyfikatu autentyczności[14]. Gardner uważał, że technicy Kodaka mogli zbadać fotografie nie całkowicie obiektywnie, zwracając uwagę na komentarz jednego z nich: "ostatecznie, jako że wróżki nie mogą być prawdziwe, fotografie muszą być sfałszowane w jakiś sposób"[15]. Odbitki zostały zbadane również przez inną firmę, fotograficzną, Ilford, która stwierdziła jednoznacznie, że nie były "pewne dowody fałszowania"[15]. Gardner i Conan Doyle, możliwe że raczej optymistycznie, zinterpretowali wyniki trzech ekspertyz jako dwóch na korzyść autentyczności fotografii i jeden przeciw[15].

Conan Doyle pokazał również fotografie fizykowi Sir Oliverowi Lodge, który wierzył, że fotografie były fałszywe. Zasugerował, że trupa tancerzy był udawał wróżek i wyraził wątpliwość co do ich "wyraźnie 'Paryskich' " fryzur[14].

Fotografie z 1920 roku[edytuj | edytuj kod]

Conan Doyle był zajęty organizacją bliskiej serii wykładów z Australii. W lipcu 1920 roku wysłał Gardnera, aby spotkał rodzinę Wright. Frances mieszkała wówczas z rodzicami w Scarborough[15]. Ojciec Elsie powiedział Gardnerowi, że był tak pewny, że fotografie były podróbkami, że podczas nieobecności dziewczynek przeszukał ich sypialnie i obszar wokół potoku szukając skrawków zdjęć lub wyciętych sylwetek, ale nie znalazł nic "obciążającego"[16].

Gardner uważał rodzinę Wright za uczciwą i poważaną. Aby stwierdzić autentyczność fotografii ponad wszelką wątpliwość, wrócił do Cottingley pod koniec lipca z dwoma aparatami Kodak Cameo i 24 płytami fotograficznymi. Frances została zaproszona na pobyt u rodziny Wright podczas letnich wakacji szkolnych, aby ona i Elsie mogły zrobić nowe zdjęcia z wróżek[16]. Gardner opisał swój briefing w jego książce wydaną w 1945 Fairies: A Book of Real Fairies.

Do 19 sierpnia pogoda była nieodpowiednia do robienia zdjęć. Ponieważ Frances i Elsie twierdziły, że wróżki nie pokazują się, jeśli będą obserwowane przez innych, matka Elsie została przekonana, aby odwiedzić siostrę na podwieczorek zostawiając dziewczęta w same. Pod jej nieobecność dziewczyny zrobiły kilka zdjęć, z których dwie ukazywały wróżki. Pierwsza fotografia przedstawia Frances z profilu ze skrzydlatą wróżką znajdującą się przed jej twarzą. Druga pokazuje wróżkę stojącą na gałęzi i wręczającą Elsie kwiaty dzwonki. Dwa dni później dziewczęta zrobiły ostatnie zdjęcie Fairies and Their Sun-Bath[17].

Płytki zostały zapakowane w watę i powróciły do Gardnera przebywającego w Londynie, który wysłał telegram do Conan Doyle'a, do Melbourne[18].

Publikacja i reakcja[edytuj | edytuj kod]

Artykuł Conan Doyle'a opublikowany w 1920 roku w grudniowym numerze The Strand zawierał dwa wysokiej rozdzielczości wydruki zdjęć z 1917, został wyprzedany w ciągu kilku dni od swoje publikacji. Aby chronić anonimowość dziewcząt, Frances i Elsie nazywano odpowiednio Alice i Iris, a nazwisko rodziny Wright zostało zmienione na Carpenters[19]. Conan Doyle miał nadzieję, że jeśli fotografie przekonają społeczeństwo o istnieniu z wróżek, to mogą oni łatwiej przyjąć inne paranormalne zjawiska[20].

Wczesne artykuły prasowe przedstawiały "mieszane" opinie[21], będące zwykle kombinacją "wstydu i zakłopotania"[22]. Pisarz historyczny i poeta Maurice Hewlett opublikował serię artykułów w tygodniku literackim John O' London's Weekly, w którym stwierdził, że dziewczynkom udało się nabrać sir Athura Conana Doyle'a[21][c]. Gazeta Sydnejska Truth z dnia 5 stycznia 1921 r. wyraziła podobny pogląd[23][d]. Niektóre osoby publiczne okazały więcej życzliwości. Margaret McMillan, reformatorka edukacyjna i społeczna, pisała: "Jak cudownie, że taki wspaniały dar zaszczycił te drogie dzieci"[21][e]. Pisarz Henry De Vere Stacpoole postanowił założyć prawdziwość fotografii wróżek i dziewcząt[23]. W liście do Gardnera napisał: "Spójrz na twarz Alice [Frances]. Spójrz na twarz Iris [Elsie]. Istnieje nadzwyczajna rzecz zwana prawdą, która ma 10 milionów obliczy i postaci – to waluta Boga i najmądrzejszy fałszerz nie może jej naśladować".

John Hall-Edwards, zapalony fotograf i pionier medycznych zabiegów rentgenowskich w Wielkiej Brytanii, był szczególnie energicznym krytykiem[23].

Conan Doyle wykorzystał później fotografie w 1921 roku w celu zilustrowania drugiego artykułu w The Strand, w którym opisał inne wyjaśnienia widzenia wróżek. Artykuł stworzył podstawę dla jego książki z 1922 roku The Coming of Fairies[9]. Jak poprzednie, nowe fotografie zostały przyjęte z mieszanymi uczuciami. Sceptycy zauważyli, że wróżki "wyglądały podejrzanie, jak tradycyjne wróżki z bajek dla dzieci" i że miały "bardzo modne fryzury"[23].

Ostatnia wizyta Gardnera[edytuj | edytuj kod]

Gardner po raz ostatni odwiedził Cottingley w sierpniu 1921 roku. Ponownie przyniósł aparaty i płytki fotograficzne dla Frances i Elsie, ale przybył w towarzystwie jasnowidza Geoffreya Hodsona. Choć żadna z dziewczyn twierdziła, że widzi wróżki i nie było więcej zdjęć, "wręcz przeciwnie on [Hodson] widział je [wróżki] wszędzie" i napisał obszerne notatki na temat swoich obserwacji[21].

Do tej chwili Elsie i Frances zmęczyły się całą sprawą dotyczącą zdjęć. Lata później Elsie spojrzała na fotografię siebie i Frances wykonane z Hodsonem i powiedziała: "Spójrz na to, dość już wróżek!". Zarówno Elsie i Frances później przyznały, że "przytakiwały" Hodsonowi "dla żartu"[24] oraz, że uważały go za "oszusta"[21].

Późniejsze dochodzenia[edytuj | edytuj kod]

Zainteresowanie publiczne wróżkami z Cottingley stopniowo ustąpiło po 1921 roku. Elsie i Frances w końcu wyszły za mąż i mieszkały za granicą przez wiele lat[25]. W 1966 roku reporter z gazety Daily Express odnalazł Elsie, która przebywała wtedy w Anglii. Przyznała w wywiadzie udzielonym tego roku, że wróżki mogły być „wytworem jej wyobraźni”, ale pozostawiła otwartą możliwość, że w jakiś sposób udało jej się sfotografować swoje myśli[26]. Media następnie ponownie zainteresowały się zdjęciami Frances i Elsie[23]. Program Nationwide emitowany przez telewizję BBC zbadał tę sprawę w 1971 roku, ale Elsie trzymała się swojej wersji (historii): „powiedziałam wam, że są one zdjęciami wytworów naszej wyobraźni i tego się trzymam”[26].

We wrześniu 1976 roku dziennikarz Austin Mitchell przeprowadził wywiad z Elsie i Frances do programu transmitowanego w Yorkshire Television. Naciskane, obie kobiety zgodziły się z tym, że "racjonalny człowiek nie widzi wróżek", ale zaprzeczały sfabrykowania fotografii[24]. W 1978 roku magik i sceptyk naukowy James Randi oraz grupa Committee for Skeptical Inquiry zbadał zdjęcia, używając "proces wzbogacania komputerowego". Doszli do wniosku, że zdjęcia były fałszywe, i że widać było struny wspierające wróżki[27]. Geoffrey Crawley, edytor British Journal of Photography, rozpoczął "poważne badania naukowe dotyczące fotografii i wydarzeń z nimi związanych”. On również stwierdził, że zdjęcia były fałszywe[28].

Wyznanie[edytuj | edytuj kod]

W 1983 roku kuzynki wyznały w artykule opublikowanym w czasopiśmie The Unexplained, że fotografie zostały sfałszowane, choć obie utrzymywały, że naprawdę widziały wróżki. Elsie skopiowała ilustracje wróżek z swego czasu popularnej książki dla dzieci, Princess Mary's Gift Book, opublikowanej w 1914 roku. Powiedziały, że następnie wycięły kartonowe figurki i wsparły je szpilkami do kapeluszy, pozbywając się swoich rekwizytów w potoku, po tym jak fotografia została zrobiona[24]. Ale kuzynki nie zgodziły się co do piątej i ostatniej fotografii.

Elsie utrzymywała, że była fałszywa, ale Frances uparcie twierdziła, że to była prawdziwa. W wywiadzie udzielonym w 1980 roku Frances powiedziała:

Quote-alpha.png
To było wilgotne sobotnie popołudnie, a my po prostu wałęsałyśmy się z naszymi aparatami, a Elsie nie miała nic przygotowane. Zauważyłam wróżki gromadzące się w trawie i po prostu skierowałam aparat i zrobiłam zdjęcie[23][f].

Zarówno Frances i Elsie twierdziły, że wykonały piątą fotografię[29]. W liście opublikowanym w gazecie The Times 9 kwietnia 1983 roku, Geoffrey Crawley wyjaśnił rozbieżność, sugerując, że zdjęcie było „niezamierzonym podwójnym ujawnieniem wycinanek wróżek w trawie”, a zatem „obie panie mogą być głęboko przekonane, że każda z nich je zrobiła”.

W wywiadzie udzielonym w 1985 roku Arthur C. Clarke's World of Strange Powers Yorkshire Television, Elsie powiedziała, że ona i Frances były zbyt zakłopotane, aby przyznać się do prawdy po oszukaniu Conan Doyle'a, autora Sherlocka Holmesa. W tym samym wywiadzie Frances powiedziała: „Nigdy nawet nie myślałam o tym jak o oszustwie – to tylko Elsie i ja miałyśmy trochę dobrej zabawy i do tej pory nie mogę zrozumieć, dlaczego dali się oszukać – chcieli być oszukani”[30].

Późniejsze wydarzenia[edytuj | edytuj kod]

Frances Griffiths i Elsie Wright, czerwiec 1917

Frances zmarła w roku 1986, a Elsie w 1988 roku[24]. Wydruki ich fotografii wróżek, wraz z kilkoma innymi przedmiotami, w tym pierwszym wydaniem książki Conan Doyle'a The Coming of the Fairies, zostały sprzedane na aukcji w Londynie za £21 620 w 1998 roku[31]. W tym samym roku Geoffrey Crawley sprzedał swój materiał o wróżkach z Cottingley do Narodowe Muzeum Fotografii, Filmu i Telewizji (obecnie National Media Museum), gdzie zostały wystawione. Kolekcja zawiera wydruki fotografii, dwa aparaty używane przez dziewczyny, obraz wróżek namalowany akwarelami przez Elsie i dziewięciostronicowy list Elsie przyznającej się do tej mistyfikacji[32]. Szklane płyty fotograficzne zostały zakupione za 6000 funtów przez bezimiennego nabywcę na aukcji, która odbyła się w Londynie w 2001 roku[33].

Córka Frances, Christine Lynch, pojawiła się w odcinku program telewizyjnego Antiques Roadshow w Belfaście, emitowanego na BBC One w styczniu 2009 roku, ze zdjęciami i jedną z kamer podarowanych dziewczynom przez Conan Doyle'a. Christine powiedziała ekspertowi Paulowi Atterbury'emu, że tak jak jej matka wierzyła w prawdziwość wróżek na piątej fotografii. Atterbury oszacował wartość przedmiotów w między 25 a 30 tysiącami funtów[34]. Pierwsze wydanie wspomnień Frances zostało opublikowane kilka miesięcy później, pod tytułem Reflections on the Cottingley Fairies[35].

Filmy z 1997 roku FairyTale: A True Story i Photographing Fairies były inspirowane wydarzeniami związanymi z wróżkami z Cottingley[36]. Fotografie zostały sparodiowane w książce z 1994 roku autorstwa Terry'ego Jonesa i Briana FroudaLady Cottington's Pressed Fairy Book[37].

Uwagi

  1. Oryginalny tekst: (...) the fact that two young girls had not only been able to see fairies, which others had done, but had actually for the first time ever been able to materialise them at a density sufficient for their images to be recorded on a photographic plate, meant that it was possible that the next cycle of evolution was underway.
  2. Oryginalny tekst: these are straight forward photographs of whatever was in front of the camera at the time
  3. Oryginalny tekst: (...) and knowing children, and knowing that Sir Arthur Conan Doyle has legs, I decide that the Miss Carpenters have pulled one of them.
  4. Oryginalny tekst: For the true explanation of these fairy photographs what is wanted is not a knowledge of occult phenomena but a knowledge of children.
  5. Oryginalny tekst: How wonderful that to these dear children such a wonderful gift has been vouchsafed.
  6. Oryginalny tekst: It was a wet Saturday afternoon and we were just mooching about with our cameras and Elsie had nothing prepared. I saw these fairies building up in the grasses and just aimed the camera and took a photograph.

Przypisy

  1. The Mystery of the Cottingley Fairies (ang.). National Media Museum. [dostęp 2014-02-12].
  2. Magnusson 2006 ↓, s. 97–98.
  3. 3,0 3,1 Magnusson 2006 ↓, s. 97.
  4. Prashad 2008 ↓, s. 42.
  5. Prashad 2008 ↓, s. 40.
  6. 6,0 6,1 Magnusson 2006 ↓, s. 98–99.
  7. 7,0 7,1 7,2 Smith 1997 ↓, s. 382.
  8. Magnusson 2006 ↓, s. 99.
  9. 9,0 9,1 Smith 1997 ↓, s. 389.
  10. Smith 1997 ↓, s. 401.
  11. Smith 1997 ↓, s. 383.
  12. Magnusson 2006 ↓, s. 99–100.
  13. Smith 1997 ↓, s. 384.
  14. 14,0 14,1 Magnusson 2006 ↓, s. 101.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 Smith 1997 ↓, s. 385.
  16. 16,0 16,1 Magnusson 2006 ↓, s. 102.
  17. Magnusson 2006 ↓, s. 102–103.
  18. Magnusson 2006 ↓, s. 103.
  19. Smith 1997 ↓, s. 388.
  20. Barbara Roden. The Coming of the Fairies: An Alternative View of the Episode of the Cottingley Fairies. . The Arthur Conan Doyle Society (ang.). [dostęp 2014-02-12]. Cytat: The recognition of their existence will jolt the material twentieth century mind out of its heavy ruts in the mud, and will make it admit that there is a glamour and mystery to life. Having discovered this, the world will not find it so difficult to accept that spiritual message supported by physical facts which has already been put before it. 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Smith 1997 ↓, s. 390.
  22. Smith 1997 ↓, s. 391.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 Joe Cooper. Cottingley: At Last the Truth. „The Unexplained”. s. 2, 338–40 (ang.). 
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 Magnusson 2006 ↓, s. 105.
  25. Smith 1997 ↓, s. 393.
  26. 26,0 26,1 Magnusson 2006 ↓, s. 104.
  27. Smith 1997 ↓, s. 394–395.
  28. Smith 1997 ↓, s. 395.
  29. David Hewson. Secrets of Two Famous Hoaxers. „The Time”, 4 kwietnia 1983 (ang.). 
  30. „Fairies, Phantoms, and Fantastic Photographs”. Prezenter: Arthur C. Clarke. Narrator: Anna Ford. Arthur C. Clarke's World of Strange Powers. ITV. 22 maja 1985 r. No. 6, sezon 1. 8:25 min.
  31. 'Fairy' fakes sell for fortune (ang.). BBC News. [dostęp 2014-02-12].
  32. Sorry, Mel – they're ours!. „Bradford Telegraph & Argus” (ang.). [dostęp 2014-02-12]. 
  33. 'Fairy' pictures fetch £6,000 (ang.). BBC News. [dostęp 2014-02-12].
  34. Antiques Roadshow. Prezenter: Fiona Bruce. BBC One. 4 stycznia 2009 r. No. 17, seria 31
  35. Cursed by the Fairies (ang.). express.co.uk. [dostęp 2014-02-12].
  36. Andy Klein. Fairy, Fairy, Quite Contrary. „Phoenix New Times” (ang.). [dostęp 2014-02-12]. 
  37. Ansley 2003 ↓, s. 174.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • William H. Ansley: Snakes-Hands: The Fiction of John Crowley (Little, Big Girl: The Influence of the Alice Books and Other Works of Lewis Carroll on John Crowley's Novel Little Big, or The Fairies' Parliament). Cosmos Book, 2003, s. 165–203. ISBN 978-1-59224-051-7.
  • Magnus Magnusson: Fakers, Forgers & Phoneys. Mainstream Publishing, 2006. ISBN 1-84596-190-0.
  • Arthur Conan Doyle: The Coming of the Fairies. University of Nebraska Press, 2006. ISBN 978-0-8032-6655-1.
  • Sukhadev Prashad: World Famous Supernatural Mysteries. Pustak Mahal, 2008. ISBN 978-81-223-0559-3.
  • Paul Smith: The Good People: New Fairylore Essays (The Cottingley Fairies: The End of a Legend). The University Press of Kentucky, 1997, s. 371–405. ISBN 978-0-8131-0939-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons