Wyścig kosmiczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Wyścig kosmiczny – współzawodnictwo Stanów Zjednoczonych i ZSRR w eksploracji kosmosu, w przybliżeniu obejmujące okres 1957- 1975. Obejmował wysiłki zmierzające do eksploracji przestrzeni kosmicznej przez sztuczne satelity, umieszczenia w niej człowieka oraz jego lądowania na powierzchni Księżyca.

Pomimo, że jego korzenie leżą we wczesnej technologii rakietowej i międzynarodowych napięciach powstałych po II wojnie światowej, wyścig kosmiczny faktycznie rozpoczął się po sowieckim wystrzeleniu Sputnika 1 w dniu 4 października 1957 roku. Określenie to jest analogiczne do wyścigu zbrojeń. Ze względu na potencjalną możliwość zastosowania militarnego oraz wzrost morale społecznych wyścig kosmiczny stał się ważnym aspektem kulturowej, technologicznej i ideologicznej rywalizacji pomiędzy oboma mocarstwami w czasie zimnej wojny.

Podłoże wyścigu kosmicznego[edytuj | edytuj kod]

Rakiety były przedmiotem zainteresowania naukowców i amatorów od wieków. Chińczycy używali ich jako broni w czasie Dynastii Song, a proste (choć niecelne) rakiety żelazne były w XIX wieku wykorzystywane zarówno w walce lądowej jak i morskiej. W latach 80. XIX wieku rosyjski uczony Konstanty Ciołkowski teoretyzował nad wielostopniowymi rakietami na paliwo płynne zdolnymi do osiągnięcia przestrzeni kosmicznej, tworząc tym samym podstawy astronautyki. Jego wzór określający idealną prędkość rakiety[styl do poprawy] jest wykorzystywany przy projektowaniu współczesnych rakiet kosmicznych. Ciołkowski podał również pierwszy teoretyczny opis sztucznego satelity.

W 1926 roku Robert Goddard zaprojektował praktyczną rakietę na paliwo płynne. Jego praca nad rakietami była jednak niedoceniana w środowisku naukowym oraz społeczeństwie, co miało przejaw m.in. w wykpieniu go przez gazetę The New York Times[potrzebne źródło].

Niemiecki udział[edytuj | edytuj kod]

W połowie lat 20. XX wieku niemieccy naukowcy prowadzili eksperymenty z rakietami na paliwo ciekłe, zdolnymi osiągać relatywnie duże wysokości i odległości. W 1932 Reichswehra, poprzednik Wehrmachtu, zainteresowała się możliwością użycia pocisków rakietowych do dalekosiężnego ostrzału artyleryjskiego. W okresie II wojny światowej broń ta była w posiadaniu i użyciu przez III Rzeszę. Dużą rolę[styl do poprawy] w tych pracach odegrał Wernher von Braun, który w swoich konstrukcjach zapożyczył wiele rozwiązań z badań przeprowadzonych przez Roberta Goddarda, wnikliwie analizując i usprawniając jego rakiety.

Niemiecka rakieta pionowego startu A-4, wystrzelona w 1942 roku była pierwszym pociskiem zdolnym osiągnąć przestrzeń kosmiczną. W 1943 roku Niemcy rozpoczęły masową produkcję następcy, rakiety V2 o zasięgu 300 kilometrów, zdolnej do przenoszenia głowicy bojowej o masie 1000 kg. Wehrmacht wystrzelił 3225 rakiet V2 na tereny aliantów powodując śmierć 12685 osób i zniszczenie 33700 budynków[1]. Produkcja ich okazała się jednak bardziej zabójcza niż same ataki przeprowadzone z ich użyciem - liczba zgonów wśród robotników przymusowych z obozu Mittelbau-Dora zajmujących się ich wytwarzaniem była większa niż w wyniku ostrzału miast wroga.

Wraz ze zbliżaniem się końca II wojny światowej, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania oraz Związek Radziecki dążyły do przejęcia technologii i personelu przebywającego w Peenemünde. Największy sukces odniosło USA, przerzucając wielu niemieckich specjalistów rakietowych — ci, którzy należeli do NSDAP przedostali się w ramach operacji Paperclip. Amerykańscy naukowcy przede wszystkim zaadaptowali niemieckie rakiety przeciwko wrogim nacjom. Powojenni naukowcy, włączając w to Von Brauna, skupili się na badaniu warunków na dużych wysokościach m.in. temperatury, ciśnienia atmosferycznego czy promieniowania kosmicznego.

Korzenie w zimnej wojnie[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej, Stany Zjednoczone i Związek Radziecki zostały wciągnięte w szpiegostwo i propagandę zimnej wojny. Eksploracja kosmosu i technologia satelitarna mogła zasilić obie strony konfliktu. Odpowiednio wyposażone satelity mogły prowadzić nasłuch nad dowolnym terytorium i być symbolem propagandowym potencjału naukowego i militarnego państwa.

Te same rakiety które były w stanie wynieść człowieka w kosmos albo trafić w określony punkt na powierzchni Księżyca mogły również posłużyć do ataku nuklearnego na wybrane miasto wroga.

Wiele technologii opracowanych do podróży w kosmos mogło mieć zastosowanie w konstrukcji m.in. międzykontynentalnych pociskach balistycznych. Wraz z innymi aspektami wyścigu zbrojeń, postęp w technologii kosmicznej stał się wskaźnikiem potencjału technicznego i ekonomicznego, demonstrującego wyższość ideologii danego państwa. Badania kosmiczne miały więc podwójną przyczynę: mogły być zarówno wykorzystywane w celach pokojowych, jak również do osiągnięcia określonych celów militarnych.

Sztuczne satelity[edytuj | edytuj kod]

Sputnik[edytuj | edytuj kod]

Sputnik 1 o masie 80 kg miał wymiary dużej piłki plażowej. Pozostawał na orbicie okołoziemskiej przez ponad dwa miesiące.
Model Explorera 1 na konferencji NASA.

4 października 1957 Związek Radziecki wystrzelił Sputnika, pierwszego sztucznego satelitę Ziemi, rozpoczynając tym samym wyścig kosmiczny. W wyniku konsekwencji militarnych i ekonomicznych tego wydarzenia, wywołał on strach i wzmożoną debatę polityczną w Stanach Zjednoczonych, rezultatem której było uchwalenie przez administrację Eisenhowera szeregu nowych inicjatyw, w tym powołanie NASA. W ZSRR natomiast wystrzelenie Sputnika było postrzegane jako ważny znak potencjału naukowego i inżynieryjnego narodu radzieckiego.

W ZSRR, kraju podnoszącym się po wyniszczającej wojnie, wyniesienie Sputnika na orbitę oraz program eksploracji kosmosu spotkał się z szerokim zainteresowaniem ze strony opinii publicznej. Dla mieszkańców Związku Radzieckiego wydarzenie to było dowodem na potęgę techniczną kraju w nowej powojennej erze.

Przed wystrzeleniem Sputnika w świadomości przeciętnego Amerykanina pokutowało przekonanie o dominacji USA we wszystkich dziedzinach technicznych. Odpowiedzią na wyniesienie radzieckiego satelity na orbitę było przedłożenie ogromnych środków przez Stany Zjednoczone na odzyskanie dawnego statusu, włączając w to m.in. reformy programów nauczania. W przeciągu niecałego roku Kongres Stanów Zjednoczonych zatwierdził National Defense Education Act - najbardziej dalekosiężną, finansowaną ze środków federalnych inicjatywę edukacyjną w historii narodu amerykańskiego. Koszty tego projektu wynosiły przeszło 1 mld dolarów i były przeznaczone na reformy w szkolnictwie włączając w to tworzenie nowych szkół, uruchomienie systemu stypendiów i pożyczek dla studentów tak aby zachęcić zdolnych uczniów do podejmowania nauki na wyższych uczelniach oraz finansowanie innych programów.

Niemal cztery miesiące po Sputniku Stany Zjednoczone wystrzeliły swojego pierwszego satelitę o nazwie Explorer 1. Zanim to jednak nastąpiło, miało miejsce kilka kłopotliwych porażek na Przylądku Canaveral.

Pierwsze satelity zostały użyte w celach naukowych. Sputnik pomógł w ustaleniu gęstości wyższych warstw atmosfery[potrzebne źródło], a dane zgromadzone przez Explorera 1 doprowadziły do odkrycia pasów Van Allena przez Jamesa Van Allena.

Komunikacja satelitarna[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy amerykański satelita telekomunikacyjny, projekt SCORE, wystrzelony 18 grudnia 1958 roku, dokonał transmisji życzeń noworocznych prezydenta Dwight D. Eisenhowera dla świata. Wśród innych znaczących przykładów komunikacji satelitarnej zainicjowanej przez wyścig kosmiczny znajdują się:

1962: Telstar 1: pierwszy "aktywny" satelita telekomunikacyjny
1972: Anik A1: pierwszy rodzimy satelita telekomunikacyjny (Kanada)
1974: Westar: pierwszy amerykański satelita telekomunikacyjny
1976: Marisat: pierwszy mobilny satelita telekomunikacyjny

Pierwszy satelita geosynchroniczny, Syncom 2 został wystrzelony przez Stany Zjednoczone 26 lipca 1963 roku. Sukces tej klasy satelitów sprawił, że antena satelitarna nie musiała już dłużej śledzić orbity satelity nadawczego ponieważ była ona geostacjonarna. Od tego momentu zwykli mieszkańcy mogli po jednorazowym ustawieniu używać zmodyfikowanych anten do odbioru programów telewizyjnych.

Istoty żywe w przestrzeni kosmicznej[edytuj | edytuj kod]

Zwierzęta[edytuj | edytuj kod]

Muszki owocówki wystrzelone przez USA w przejętych w 1946 roku niemieckich rakietach V2 były pierwszymi udokumentowanymi przypadkami wysłania zwierząt w kosmos w celach badawczych.

Pierwszym zwierzęciem wyniesionym na orbitę była suczka o imieniu Łajka, podróżująca w 1957 roku na pokładzie radzieckiego Sputnika 2. W wyniku stresu i przegrzania poniosła śmierć niedługo po osiągnięciu przez pojazd przestrzeni kosmicznej. W roku 1960 radzieckie psy Biełka i Striełka po udanym pobycie na orbicie bezpiecznie powróciły na ziemię.

Przed wystrzeleniem pierwszego człowieka w kosmos amerykański program kosmiczny sprowadził z Afryki szympansy i wysłał przynajmniej dwa (Enos i Ham) w kosmos. Związek Radziecki wysłał w 1968 roku w ramach programu Zond żółwie, tym samym zostały one pierwszymi zwierzętami, które wykonały lot dookoła Księżyca.

 Osobny artykuł: Zwierzęta w kosmosie.

Człowiek[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym załogowym lotem kosmicznym była misja Wostok 1, w czasie której 27-letni kosmonauta Jurij Gagarin 12 kwietnia 1961 r. dokonał jednego kompletnego okrążenia Ziemi w czasie ok. 1 godziny 48 minut. Obecnie rocznica pierwszego załogowego lotu w kosmos jest obchodzona jako Dzień Kosmonautyki, a także Noc Jurija.

Dwadzieścia trzy dni później, w trakcie misji Freedom 7 w locie suborbitalnym wysokość 187 km osiągnął pierwszy amerykański kosmonauta Alan Shepard, a John Glenn 20 lutego 1962 roku w trakcie misji Friendship 7 dokonał trzech kompletnych okrążeń Ziemi.

Walentina Tierieszkowa została pierwszą kobietą w kosmosie biorąc udział w misji Wostok 6 16 czerwca 1963 roku. Pierwszy lot z więcej niż jednym członkiem załogi odbył się 12 października 1964 roku statkiem Woschod 1 , zmodyfikowanej wersji pojazdu Wostok, w składzie: Władimir Komarow, Konstantin Fieoktistow oraz Boris Jegorow. Lot ten zaznaczył się w historii jako pierwszy podczas którego załoga nie była ubrana w skafandry.

Pierwszą osobą która odbyła spacer kosmiczny był Aleksiej Leonow z radzieckiego statku Woschod 2 wystrzelonego 18 marca 1965 roku. Misja omal nie skończyła się katastrofą, kiedy pod wpływem panującej w kosmosie próżni kombinezon Leonowa spuchł do rozmiarów uniemożliwiających mu ponowne wejście do śluzy powietrznej statku oraz w wyniku zbyt małej mocy silnika hamującego kapsuła wylądowała 1600 km od celu.

Inne sukcesy[edytuj | edytuj kod]

Misje planetarne[edytuj | edytuj kod]

Wenus była pierwszą planetą miniętą przez statek kosmiczny 14 grudnia 1962 roku.

Związek Radziecki jako pierwszy wysłał sondy planetarne na Wenus oraz Marsa w 1960 roku. Pierwszym statkiem kosmicznym, który minął Wenus był Mariner 2 wysłany 14 grudnia 1962 roku przez Stany Zjednoczone. Przesłał on zaskakujące dane o wysokiej temperaturze powierzchni oraz dużej gęstości atmosfery planety. Z powodu braku przyrządów fotograficznych odkrycia te nie skupiły uwagi opinii publicznej tak jak dokonały tego zdjęcia pochodzące od sond kosmicznych, rozszerzających możliwości teleskopów na powierzchni Ziemi.

Pierwszym pojazdem, który osiągnął powierzchnię Wenus i przesłał stamtąd dane, była wystrzelona w 1970 roku radziecka Wenera 7. Pierwsze zdjęcia z powierzchni innej planety zostały przesłane przez Wenerę 9. Obydwie sondy były częścią programu Wenera mającego na celu zbadanie drugiej planety Układu Słonecznego.

Amerykański Mariner 10, który przeleciał w 1974 roku obok Wenus podczas swojej podróży na Merkurego, do marca 2011 roku był jedynym statkiem, który zbliżył się do pierwszej planety naszego Układu Słonecznego.

Mariner 4, wystrzelony przez USA w 1965 roku, był natomiast pierwszą sondą, która minęła Marsa; podczas swojej misji przesłała zaskakujące zdjęcia. Pierwszym pojazdem, który osiągnął jego powierzchnię, był Mars 3, radziecki lądownik wysłany w 1971 roku przez ZSRR. Z niewyjaśnionych dotąd przyczyn transmisja sygnału na Ziemię została przerwana zaledwie po 15 sekundach, w wyniku czego pierwsze zdjęcia powierzchni czerwonej planety zostały przesłane w 1976 roku przez próbniki amerykańskiego programu Viking.

Wystrzelenia i dokowanie[edytuj | edytuj kod]

Amerykańskie loty kosmiczne Gemini 7 oraz Gemini 6 zakończyły się pierwszym w historii spotkaniem na orbicie pomiędzy dwoma załogowymi statkami kosmicznymi 15 grudnia 1965 roku. Pojazdy zbliżyły się na odległość około metra i utrzymywały ten dystans przez następne kilka orbit.

Amerykański statek Gemini 8 wykonał pierwsze dokowanie orbitalne 16 marca 1966 roku. Pierwszy automatyczny tego typu manewr połączył radzieckie satelity Kosmos 186 i Kosmos 188 (dwa bezzałogowe statki Sojuz) 30 października 1967 roku.

Pierwsze wystrzelenie z powierzchni morza zostało wykonane przez USA 26 kwietnia 1967 roku. Pierwsza stacja kosmiczna, radziecka Salut 1 rozpoczęła działanie 7 czerwca 1971 roku.

Chronologia wyścigu kosmicznego (1957-1975)[edytuj | edytuj kod]

Data Znaczenie Państwo Nazwa misji
1957-08-2121 sierpnia 1957 Międzykontynentalny pocisk balistyczny Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR R-7 Semyorka SS-6 Sapwood
1957-10-044 października 1957 Sztuczny satelita (orbita Ziemi) Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Sputnik 1
1957-11-033 listopada 1957 Zwierzę na orbicie (pies) Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Sputnik 2
1958-01-3131 stycznia 1958 Wykrycie pasów Van Allena Stany Zjednoczone USA-ABMA Explorer 1
1958-12-1818 grudnia 1958 Satelita telekomunikacyjny Stany Zjednoczone USA-ABMA Projekt SCORE
1959-01-044 stycznia 1959 Sztuczny satelita (orbita Słońca) Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Łuna 1
1959-02-1717 lutego 1959 Satelita meteorologiczny Stany Zjednoczone USA-NASA (NRL)[2] Vanguard 2
1959-06-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator <czerwca 1959 Satelita rozpoznawczy Stany Zjednoczone USA-Air Force Discoverer 4
1959-08-077 sierpnia 1959 Zdjęcie Ziemi z przestrzeni kosmicznej Stany Zjednoczone USA-NASA Explorer 6
1959-09-1414 września 1959 Sonda księżycowa Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Łuna 2
1959-10-077 października 1959 Zdjęcie ciemnej strony Księżyca Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Łuna 3
1961-04-1212 kwietnia 1961 Człowiek w przestrzeni kosmicznej Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Wostok 1
1962-07-1010 lipca 1962 Aktywny satelita telekomunikacyjny Stany Zjednoczone USA-AT&T Telstar 1
1962-09-2929 września 1962 Sztuczny satelita (bez udziału mocarstw światowych) Kanada Kanada Alouette 1
1963-06-1616 czerwca 1963 Kobieta na orbicie Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Wostok 6
1963-07-2626 lipca 1963 Satelita geosynchroniczny Stany Zjednoczone USA-NASA Syncom 2
1965-03-1818 marca 1965 Spacer kosmiczny Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Woschod 2
1965-12-1515 grudnia 1965 Spotkanie na orbicie[3] Stany Zjednoczone USA-NASA Gemini 6A/Gemini 7
1966-03-011 marca 1966 Lądowanie sondy na innej planecie - Wenus Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Wenera 3
1966-03-1616 marca 1966 Spotkanie na orbicie i dokowanie Stany Zjednoczone USA-NASA Gemini 8
1968-12-1414 grudnia 1968 Załogowy lot okołoksiężycowy Stany Zjednoczone USA-NASA Apollo 8
1969-07-2020 lipca 1969 Człowiek na Księżycu Stany Zjednoczone USA-NASA Apollo 11
1971-04-2323 kwietnia 1971 Stacja orbitalna Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Salut 1
1971-11-1414 listopada 1971 Satelita na orbicie innej planety - Mars Stany Zjednoczone USA-NASA Mariner 9
1972-11-099 listopada 1972 Geostacjonarny satelita telekomunikacyjny Kanada Kanada Anik A1
1975-07-1515 lipca 1975 Pierwsza wspólna misja USA-ZSRR Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR Stany Zjednoczone USA-NASA Sojuz-Apollo

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Niedawne wydarzenia[edytuj | edytuj kod]

Prom kosmiczny Columbia kilka sekund po zapłonie silników, 1981 (NASA)

Pomimo, że tempo wyścigu zmalało, eksploracja kosmosu trwała. W dwudziestą rocznicę lotu Gagarina 12 kwietnia 1981 roku Stany Zjednoczone wystrzeliły pierwszy prom kosmiczny wielokrotnego użytku. 15 listopada 1988 roku Związek Radziecki odpowiedział uruchomieniem programu wahadłowców Buran. Te oraz pozostałe narody kontynuowały wysyłanie sond, satelitów różnorakiego przeznaczenia oraz dużych teleskopów kosmicznych.

Możliwość zaistnienia drugiego międzynarodowego wyścigu kosmicznego pojawiła się pod koniec XX wieku, wraz z przejęciem przez Europejską Agencję Kosmiczną (ESA) inicjatywy w komercyjnych lotach wykorzystujących rakiety Ariane 4, a także rywalizując z NASA w bezzałogowej eksploracji kosmosu. Wysiłki zostały skoncentrowane na realizacji tak ambitnych planów, jak program Aurora, którego celem jest wysłanie załogowej misji na Marsa przed rokiem 2030 oraz wysłanie flagowych misji do osiągnięcia tego celu. Od momentu ogłoszenia przez prezydenta George Busha planów skonstruowania i wysłania załogowego pojazdu badawczego, Orion (zaplanowano kolejno: wznowienie lotów na Księżyc, a następnie lot na Marsa przed 2030 rokiem), priorytety dwóch głównych agencji kosmicznych pokrywają się. W realizacji programu ESA połączyła swoje siły wraz z Rosją, a termin startu ich wspólnego projektu Kliper, będącego odpowiednikiem amerykańskiego ZPB ma nastąpić w roku 2011 - na wiele lat przed startem amerykańskiego konkurenta.

Inne kraje są również w stanie dołączyć do rywalizacji w eksploracji kosmosu - w największym stopniu Japonia, Chiny oraz Indie. Pomimo tego że środki finansowe chińskiego programu kosmicznego nie są porównywalne do funduszy agencji ESA czy NASA, to zakończone pełnym sukcesem loty załogowe chińskiego kosmonauty w misjach Shenzhou 5 i Shenzhou 6 ujawniły wielki potencjał Chińskiej Republiki Ludowej w tej dziedzinie.

Komercyjny wyścig kosmiczny[edytuj | edytuj kod]

Na początku XXI stulecia pojawiła się możliwość zaistnienia nowego wyścigu kosmicznego - między firmami z sektora prywatnego. Wysiłki podejmowane w kwestii uruchomienia komercyjnych wycieczek na orbitę osiągnęły moment kulminacyjny 28 kwietnia 2001 roku wraz z lotem Dennisa Tito, pierwszej osoby opłacającej swój pobyt w przestrzeni kosmicznej, na pokładzie rosyjskiego Sojuza TM-32 do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Ufundowanie Nagrody X Ansari znacząco wpłynęło na tempo wprowadzenia prywatnych firm do przemysłu kosmicznego, co przełożyło się w 2004 roku na informację od Brytyjczyka Richard Bransona o założeniu firmy Virgin Galactic, korzystającej z technologii SpaceShipOne do wyniesienia kosmicznych turystów na orbitę po roku 2008.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. F.I. III Ordway, M.R. Sharpe, The Rocket Team, Thomas Y. Crowell, Nowy Jork 1979, s. 251-251
  2. Bezpośrednio po wystrzeleniu kierownictwo nad projektem Vanguard zostało przekazane przez NRL agencji NASA.
  3. Związek Radziecki podjął wcześniejsze próby spotkania na orbicie 12 sierpnia 1962 roku. Jednak Wostok 3 i Wostok 4 zbliżyły się jedynie na odległość 5 km od siebie, znajdując się ponadto na różnych płaszczyznach orbitalnych.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • An Unfinished Life: John F. Kennedy, 1917-1963, Robert Dallek (2003). ISBN 0-316-17238-3
  • Arrows to the Moon: Avro's Engineers and the Space Race , Chris Gainor (2001). ISBN 1-896522-83-1
  • Fallen Astronauts: Heroes Who Died Reaching for the Moon, Colin Burgess, Kate Doolan, Bert Vis (2003). ISBN 0-8032-6212-4
  • Light This Candle : The Life & Times of Alan Shepard--America's First Spaceman, Neal Thompson (2004). ISBN 0-609-61001-5
  • The New Columbia Encyclopedia, Col. Univ.Press (1975).
  • The Right Stuff, Tom Wolfe (2001). ISBN 0-553-38135-0 ISBN 0-613-91667-0
  • Russia in Space: The Failed Frontier?, Brian Harvey (2001). ISBN 1-85233-203-4
  • The Soviet Space Race With Apollo, Asif A. Siddiqi (2003). ISBN 0-8130-2628-8
  • Soyuz: A Universal Spacecraft, Rex Hall, David J. Shayler (2003). ISBN 1-85233-657-9
  • Space for Women: A History of Women With the Right Stuff, Pamela Freni (2002). ISBN 1-931643-12-1
  • Space Exploration, Carole Scott, Eyewitness Books, 1997
  • Sputnik and the Soviet Space Challenge, Asif A. Siddiqi (2003). ISBN 0-8130-2627-X
  • Stages to Saturn: A Technological History of the Apollo/Saturn Launch Vehicles, Roger E. Bilstein (2003). ISBN 0-8130-2691-1
  • Yeager: An Autobiography, Chuck Yeager (1986). ISBN 0-553-25674-2

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

NASA[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe[edytuj | edytuj kod]