Wyżyna Tybetańska
Wyżyna Tybetańska (chin.: 青藏高原; pinyin: Qīngzàng Gāoyuán; tyb.: བོད་ས་མཐོ།, Wylie: bod sa mtho, ZWPY: Boi Gangto) – wyżyna w Azji Środkowej, w południowo-zachodnich Chinach (Tybetański Region Autonomiczny, Qinghai, częściowo Sinciang i Syczuan) i w niewielkiej części na zachodzie na spornym terytorium chińsko-indyjskim. Od północy otaczają ją góry Kunlun, Ałtyn-Tag i Qilian Shan, a od południa Himalaje. Od zachodu wyżynę ograniczają Pamir i Karakorum, od wschodu zaś pasma Hengduan Shan. Wyżyna zajmuje ok. 2,5 mln km² i wznosi się średnio na wysokość 4000–5000 m n.p.m.[1], co czyni ją najwyżej położoną wyżyną na Ziemi[2].
Wyżyna zbudowana jest z silnie pofałdowanych w orogenezie hercyńskiej skał różnego wieku (prekambryjskich kwarcytów, gnejsów i łupków krystalicznych oraz mezozoicznych skał węglanowych i okruchowych – głównie piaskowców i łupków ilastych), które zostały wypiętrzone, a następnie, w trzeciorzędzie, w czasie orogenezy alpejskiej porozcinane licznymi intruzjami skał magmowych, głównie granitoidów. Silne ruchy wypiętrzające wyżynę zainicjowane w kenozoiku i trwające do dziś wiążą się z subdukcją płyty indyjskiej pod płytę eurazjatycką[3].
Wyżyna Tybetańska ma rzeźbę wysokogórską z licznymi pasmami (m.in. Transhimalaje, Nienczen Tangla, Tangla, Nganglong Kangri) i pojedynczymi górami, które sięgają 5000–7000 m n.p.m. Są one porozdzielane wąskimi i głębokimi dolinami oraz szerokimi obniżeniami i kotlinami, często bezodpływowymi, o cechach rowów tektonicznych i zapadlisk. Strome zbocza gór Wyżyny Tybetańskiej okryte są przez masy zwietrzeliny tworzące u ich podstaw duże stożki usypiskowe. Obniżenia są wypełnione przez pokrywy żwirowe oraz drobniejsze osady rzeczne i jeziorne[4].
Na wyżynie panuje klimat podzwrotnikowy kontynentalny, wybitnie suchy. Na przeważającym obszarze roczna suma opadów wynosi ok. 100–200 mm, jedynie w części południowej i południowo-wschodniej, gdzie zaznaczają się wpływy letniego monsunu znad Oceanu Indyjskiego opady sięgają odpowiednio 500 i 1000–1500 mm rocznie[4]. Na przeważającym obszarze wyżyny panują surowe zimy ze średnią temperaturą stycznia poniżej -10 °C i chłodne lata ze średnimi temperaturami lipca na poziomie 12 °C i poniżej[5].
Wyżyna Tybetańska posiada gęstą sieć hydrologiczną i jest obszarem źródliskowym wielkich rzek Azji Wschodniej i Azji Południowo-Wschodniej, m.in. Jangcy, Huang He, Mekongu, Saluinu, Brahmaputry, Indusu. Wnętrze wyżyny jest bezodpływowe. Znajdują się tam liczne słone i słodkowodne jeziora, m.in. Nam Co, Siling Co. Lodowce zajmują stosunkowo niedużą powierzchnię ok. 4000 km², co spowodowane jest wysokim położeniem linii wiecznego śniegu (5800 m n.p.m.)[4].
Przeważa krajobraz pustyń i stepów wysokogórskich. Lasy występują sporadycznie w dolinach rzek, głównie na południu[6]. Obszary uprawne skupione są głównie w dolinie Brahmpatury i szerokich dolinach jej dopływów[7]. Łąki wykorzystywane są do koczowniczej hodowli owiec, jaków i koni[8]. Do fauny Wyżyny Tybetańskiej należą też m.in. niedźwiedź himalajski, antylopa orongo, lis tybetański, argali oraz jaki występujące na północy i zachodzie stadami w stanie dzikim[9].
Głównym ośrodkiem miejskim na wyżynie jest Lhasa[6].
Na mapach: 33°N 90°E / 33, 90
Przypisy
- ↑ Kenneth Pletcher: The geography of China: sacred and historic places. New York: Britannica Educational Pub. in association with Rosen Educational Services, 2011, s. 133. ISBN 978-1-61530-134-8.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 129. ISBN 978-83-01-14218-6.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 129–130. ISBN 978-83-01-14218-6.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 130. ISBN 978-83-01-14218-6.
- ↑ Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. red. Hanna Krzysztofik. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 70. ISBN 83-01-00952-7.
- ↑ 6,0 6,1 Plateau of Tibet (ang.). Britannica Online Encyclopedia. [dostęp 2013-05-11].
- ↑ Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. red. Hanna Krzysztofik. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 289. ISBN 83-01-00952-7.
- ↑ Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. red. Hanna Krzysztofik. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 140–141. ISBN 83-01-00952-7.
- ↑ Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. red. Hanna Krzysztofik. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 84. ISBN 83-01-00952-7.
