Wybe Adam

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Wybe Adam, także Wiebe Adams lub Adam Wijbe[1] albo Wÿbe [2] (ur. około 1590 w Harlingen, Fryzja, zm. 1653 w Gdańsku), inżynier i wynalazca pochodzenia holenderskiego, działający głównie w Gdańsku. Jego dziełem była m.in. pierwsza na świecie kolejka linowa o wielu podporach.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Poza miejscowością pochodzenia — Harlingen we Fryzji — nie są znane szczegóły jego młodości, brak jest także danych na temat rodziców czy daty urodzenia. Być może był mennonitą[3]. Z Gdańskiem związany był od około 1616, kiedy to otrzymał z miejscowego Urzędu Budowlanego wynagrodzenie za zbudowanie wiatraka. Miał już wówczas za sobą pewną praktykę w budowie wiatraków, wyniesioną jeszcze z kraju rodzinnego. W kolejnych latach akta Kasy Miejskiej (Kamlarii) określają go jako budowniczego młynów, kunsztmistrza (budowniczego wodociągów), wynalazcę, budowniczego dzieł wodnych, budowniczego wodnego, inżyniera.

Adam rzadko opuszczał Gdańsk, w tym mieście wykonując większość swoich prac. Przez pewien czas, na przełomie 1624 i 1625, przebywał w Warszawie, być może uczestnicząc w końcowych fazach budowy Wału Zygmuntowskiego względnie kierując budową wieży ciśnień. Z Warszawy powrócił z tytułem "inżyniera królewskiego" (przypuszczalnie przebywał tam jeszcze krótko w 1629). Udzielał się jako doradca (możliwe, że był również projektantem) przy budowie mostu na Wiśle w Toruniu na początku lat 30. XVII wieku. Otrzymywał propozycję stałej pracy w innych miastach — Toruniu, Elblągu, Rydze — ale pozostał w Gdańsku do końca życia, otrzymując wysoką pensję 1500 grzywien rocznie.

Wiatrak, powstały około 1616 jako pierwsza gdańska praca Adama, działał w Olszynce do 1642; został wówczas rozebrany, a władze Gdańska nie przyjęły propozycji inżyniera odbudowania go w "miejscu nieszkodliwym do miasta". Inna praca Adama z początkowego okresu jego działalności w Gdańsku to kierat, służący do osuszania gruntów przy wysokim stanie wody na Wiśle, który był próbowany w 1623. Już po powrocie ze służby królewskiej w Warszawie Adam podjął się przerobienia układu zasilania wodą Fontanny Neptuna. W następnych latach dokonał rozbudowy i remontu gdańskiej sieci wodociągowej, a także podjął się czyszczenia rowów powstającego Dolnego Miasta. Od 1630 na zlecenie rady miasta budował bastiony Królik i Św. Jakuba, ku oburzeniu pominiętego przy tych pracach budowniczego miejskiego Jana Strakowskiego.

Kolejne dzieła Adama to m.in. wiatrak do osuszania terenów na terenie Dolnego Miasta (opłacany przez mieszkańców), dźwig na Ołowiance, olejarnia o zwiększonej wydajności, pogłębiarka z napędem konnym, most przy Śluzie Kamiennej, akwedukt w okolicy późniejszego Huciska. Od 1634, wspólnie z holenderskim fortyfikatorem Janssenem, prowadził prace regulacyjne ujścia Wisły, które jednak zostały wstrzymane wobec niewywiązywania się Rady Miasta z dostaw sprzętu i funduszy.

W 1638 Adam zrealizował nieznany bliżej od strony technicznej wynalazek, będący podstawą jego utrzymania w kolejnych latach — maszynę do cięcia lodu na Wiśle. Rok później, ze świeżo otrzymanym tytułem miejskiego kunsztmistrza, przystąpił do umacniania bastionu Przedmiejskiego (Bastionu Berg) w okolicy kościoła Św. Trójcy poprzez usypywanie nadszańca. Prace wymagały transportu wielkich mas ziemi; odległość od najbliższej piaskowni (na zboczu niwelowanej Biskupiej Górki) wynosiła w prostej linii około 200 metrów, ale do pokonania pozostawały i fosa, i kanał Raduni, i wreszcie znaczne różnice wzniesień. W celu uniknięcia nadkładania drogi Adam opracował specjalną kolejkę linową (a precyzyjniej: linowy przenośnik kubełkowy), napędzaną czterokonnym kieratem, z około 120 kubłami do transportu ziemi. Lina z kubłami pełnymi opierała się na siedmiu podporach, lina z kubłami pustymi — na jednej. Ponad podporami kubełki przenosili robotnicy. Kolejka linowa Adama była największą konstrukcją tego typu do XIX wieku, a zarazem pierwszą kolejką linową o wielu podporach. Wynalazek został przedstawiony na rysunku[4][5] Wilhelma Hondiusa, a ratyzboński poeta Georg Greflinger poświęcił mu okolicznościowy wiersz. Bastion ten przez okres swojego istnienia nazywany był "Bastionem Wijbego", a po jego splantowaniu wytyczono ulicę nazywaną Wał Wijbego (Wiebenwall), po II wojnie światowej konstruktor nie przeszedł pomyślnie weryfikacji pod względem polityczno-narodowym i przestał być patronem ulicy, która odtąd nazywa się Okopowa.[6]

W 1646 Wybe Adam brał udział w pracach inżynierskich przy dekoracjach na uroczyste powitanie w Gdańsku królowej Ludwiki Marii; przygotował mechanizm napędzający ruchome figury Atlasa i Herkulesa na bramie triumfalnej. W późniejszych latach wykonał małe koło wodne na potrzeby wieży ciśnień, a także m.in. maszynę do wbijania pali, sikawkę do wody, urządzenia do prac podwodnych. Przygotował też przyrządy na zamówienie F. Kesslera, który obiecał dostarczyć Radzie Miejskiej Gdańska perpetuum mobile. Wiele z pomysłów Adama, zgłaszanych władzom miasta, nie doczekało się za jego życia realizacji, ale np. przekopanie Łachy Bosmańskiej, które proponował w celu umożliwienia przejścia pełnych statków, znalazło swoje wykonanie na początku XX wieku w postaci Kanału Kaszubskiego.

Do początku lat 30. Adam dzierżawił ziemię w okolicy karczmy Św. Ducha na Polskim Haku, z czego musiał zrezygnować w związku z budową grobli na tym terenie. Potem otrzymał służbowe mieszkanie przy wieży ciśnień, a pod koniec życia mieszkał w tzw. Domu Nadzorcy obok młyna przy Kamiennej Śluzie. Wiadomo, że był żonaty i miał dzieci, a jego syn Abraham wykonywał obowiązki inżynierskie przez kilka lat po śmierci ojca (po raz ostatni wymieniony w 1657). Dokładna data śmierci Wybego Adama nie jest znana; nastąpiła ona w 1653, jako że w marcu tegoż roku pobrał jeszcze z Kasy Miejskiej wynagrodzenie za cięcie lodu na Wiśle, ale ratę grudniową wypłacono innej osobie. Z 1653 pochodzi również zgłoszono Radzie Miejskiej suplika Abrahama Adama, w której wspomina o swoim ojcu jako o niedawno zmarłym.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Januszajtis, Wybe Adam (około 1590?—1653), inżynier i wynalazca gdański, w: Zasłużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego XVII wieku. Szkice biograficzne (przewodniczący Komitetu Redakcyjnego Serii Popularnonaukowej "Pomorze Gdańskie" Józef Borzyszkowski), Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1982, s. 7-12


Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy