Wybory parlamentarne w Polsce w 1991 roku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polska
Godło RP
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Polski
Portal Portal Polska
Zwycięzcy w poszczególnych województwach
Wyniki listy Unii Demokratycznej w wyborach do Sejmu w 1991
Wyniki listy Porozumienia Obywatelskiego Centrum w wyborach do Sejmu w 1991

Wybory parlamentarne w Polsce w 1991 odbyły się 27 października 1991 i były to pierwsze w Polsce po II wojnie światowej całkowicie wolne wybory parlamentarne, gdyż wybory w 1989 były tylko częściowo wolne. Walka o wszystkie mandaty poselskie (460) i senatorskie (100) miała charakter otwarty i demokratyczny. Wybory te zakończyły się zwycięstwem Unii Demokratycznej. Polska stała się jednym z ostatnich państw tzw. bloku wschodniego, w którym przeprowadzono wolne wybory. W wyniku wyborów do sejmu weszło 29 komitetów z czego 11 posiadało zaledwie jednego posła. Fragmentacja sceny politycznej spowodowała destabilizacje, która spowodowała zmiany w ordynacji wyborczej w następnych wyborach parlamentarnych.

Tło wyborów[edytuj | edytuj kod]

W latach 1938-1989 w Polsce nie było wolnych wyborów. System partyjny po II wojnie światowej był nierywalizacyjny – zmonopolizowany przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą i stronnictwa sojusznicze. Stan ten utrzymywał się do 1989, kiedy na skutek obrad okrągłego stołu doszło do częściowo wolnych wyborów w 1989. System bipolarny szybko się rozpadał na skutek wewnętrznych sporów w obu stronnictwach. W styczniu 1990 została rozwiązana PZPR[1]. Na przełomie lat 80. i 90. doszło do gwałtownego wzrostu liczby partii politycznych i znacznego rozdrobnienia szczególnie prawej strony sceny politycznej[2]. Na przełomie 1990 i 1991 było ich ponad 100[1]. W 1990 odbyły się wybory prezydenckie. Kampania przedwyborcza i rywalizacja pomiędzy Wałęsą a Mazowieckim (Wojna na górze), doprowadziły do wielu konfliktów ideowych i personalnych. Ugrupowania postsolidarnościowe przestały działać przeciwko wspólnemu wrogowi jakim była Polska Zjednoczona Partia Robotnicza[3]. Lewica postkomunistyczna z kolei zaczęła się jednoczyć w Sojusz Lewicy Demokratycznej i ewoluować w stronę ugrupowania socjaldemokratycznego[4].Część partii postsolidarnościowych m in ZCHN, KLD i PC opowiadały się za przeprowadzeniem wyborów w maju[5]Coraz większe problemy rządu Jana Krzysztofa Bieleckiego spowodowały decyzję o wcześniejszym rozwiązaniu sejmu[6].

Pierwsze całkowicie wolne wybory parlamentarne w Polsce, odbyły się najpóźniej spośród państw dawnego bloku wschodniego (wcześniej w pozostałych krajach bloku wschodniego odbywały się kolejno w NRD18 marca 1990, na Węgrzech24 marca 1990, w Rumunii20 maja 1990, w Czechosłowacji8-9 czerwca 1990, w Bułgarii10 czerwca 1990 i w Albanii31 marca 1991). Przyczyny tego stanu były różne, lecz najważniejszą z nich były powolne prace nad ordynacją wyborczą[7] (małym postsolidarnościowym partiom zależało na ordynacji proporcjonalnej, preferującej małe partie, natomiast lewica popierała ordynację większościową, preferującą duże[3]). Ordynacja z 1989 była rozwiązaniem tymczasowym przystającym tylko do realiów z 1989. Nowa ordynacja została przyjęta 28 czerwca 1991[7].

Ordynacja[edytuj | edytuj kod]

Prace nad ordynacją wyborczą do sejmu rozpoczęły się w połowie 1990 roku. Część środowisk postsolidarnościowych opowiadała się za ordynacją proporcjonalną. Część partii politycznych m.in ZChN bało się ordynacji większościowej[8]. 22 lutego Lech Wałęsa przesłał do sejmu własną wersję ordynacji wyborczej. Przesłanie projektu opóźniło pracę parlamentu[9]. 9 marca sejm odrzucił projekt uchwały w sprawie przeprowadzenia wyborów w maju. Za wnioskiem glosowali jedynie posłowie OKP. 20 marca 1991 szef kancelarii prezydenta przesłał do sejmu tezy ordynacji wprowadzające ordynację proporcjonalną[10]. Ostatecznie sejmowa komisja konstytucyjna zgłosiła projekt ordynacji uwzględniający część propozycji kancelarii prezydenta. 10 maja sejm uchwalił ordynację. 23 maja ustawę o ordynacji uchwalił również senat[10]. 6 czerwca prezydent skierował do marszałka sejmu list w którym skrytykował uchwaloną ordynację zarzucając że jest m In zbyt skomplikowana, powoduje skrajną personalizację wyborów, dyskryminuje kościół poddając go nadzorowi administracyjnemu i zawierała błędy legislacyjne m In. że żadna partia lub koalicja nie może wystawić więcej niż 85% kandydatów[10]. Każda kolejna korespondencja z parlamentem przebiegała w coraz ostrzejszym tonie. 10 czerwca Lech Wałęsa zawetował ustawę o ordynacji. Weto uzasadnił potrzebą wprowadzenia czytelnego systemu wyborczego. jednoznacznego określenia ordynacji proporcjonalnej lub mieszanej oraz przeliczania głosów metodą Sainte-Laguë[10], zniesienia zakazu agitacji w kościołach, i obowiązku zaznaczenia przez wyborców personalnych preferencji[11]. 13 czerwca sejm przyjął weto prezydenta do ordynacji wyborczej. Dwa dni później sejm uchwalił ordynację która znosiła zakaz prowadzenia kampanii wyborczej w kościołach oraz jednomandatowe okręgi wyborcze[11]. Senat wprowadził do ordynacji pozostałe cztery postulaty prezydenckie lecz zostały one odrzucone przez sejm większością 2/3 głosów[11]. 23 czerwca prezydent zapowiedział zawetowanie ustawy o ordynacji. 26 czerwca formalnie Lech Wałęsa podjął decyzję o zawetowaniu ordynacji[11]. Dwa dni później sejm odrzucił weto prezydenta większością (282 głosów za, 100 przeciw i 9 wstrzymujących się)[12] 1 lipca prezydent podpisał ordynację i skierował do sejmu projekty ustaw podtrzymujące wcześniejsze postulaty. Ostateczny koniec sporu wokół ordynacji nastąpił 11 lipca wraz z odrzuceniem przez sejm obydwu propozycji prezydenta[12] W wyborach do Sejmu i Senatu obowiązywała ustawa z dnia 28 czerwca 1991 – Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 59, poz. 252), która weszła w życie z dniem ogłoszenia (3 lipca)[7]. Stanowiła ona, iż: "Wybory posłów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej są powszechne, bezpośrednie, równe i wolne oraz przeprowadzane w głosowaniu tajnym". Czynne prawo wyborcze (możliwość wybierania) mieli wszyscy obywatele polscy a także mieszkający przynajmniej przez 5 lat na terenie Polski obywatele innych państw, którzy mieli ukończone 18 lat. Bierne prawo wyborcze (możliwość kandydowania) mieli obywatele polscy, którzy w dniu głosowania mieli ukończone przynajmniej 21 lat i zamieszkiwali w Polsce przez przynajmniej 5 lat. Prawa wyborczego zarówno biernego jak i czynnego nie miały osoby pozbawione praw publicznych oraz ubezwłasnowolnione. Prawo do głosowania zagranicą posiadali tylko obywatele polscy, którzy posiadali prawo wyborcze[13].

Wybory do Sejmu I kadencji[edytuj | edytuj kod]

W 37 okręgach wyborczych wybierano 391 posłów, zaś 69 mandatów było obsadzanych z list ogólnopolskich[7].

Listy kandydatów[edytuj | edytuj kod]

Okręg wyborczy obejmował od 7 do 17 mandatów; stanowił on – w zależności od liczby mieszkańców – obszar województwa (18 okręgów), obszar 2 bądź 3 województw (14 okręgów), bądź też część obszaru województwa (w województwie warszawskim: m. st. Warszawa oraz pozostała część województwa; w województwie katowickim – okręgi: Sosnowiec, Katowice i Gliwice). Dla zarejestrowania okręgowej listy kandydatów na posłów było wymagane zebranie 5 tysięcy podpisów wyborców zamieszkałych w danym okręgu. Zarejestrowanie list w 5 okręgach (bądź łączne zebranie 50 tysięcy podpisów) upoważniało do dalszego rejestrowania list bez zbierania podpisów. Z wymogu tego były wyłączone komitety wyborcze mniejszości narodowych (wystarczała rejestracja list w 2 okręgach bądź 20 tysięcy podpisów; z zapisu tego skorzystały: Mniejszość Niemiecka, Białoruski Komitet Wyborczy oraz Wyborczy Blok Mniejszości (grupujący obywateli RP pochodzenia litewskiego, ukraińskiego oraz słowackiego)[14].

Pozostałe 69 (460–391) mandatów obsadzano z list ogólnopolskich; warunkiem uprawniającym do zgłoszenia takiej listy było zarejestrowanie list okręgowych w co najmniej 5 okręgach[15]. Z tego warunku tego były zwolnione komitety wyborcze mniejszości narodowych. System listy ogólnopolskiej był dysproporcjonalny. Dawał więcej mandatów partiom większym. Natomiast nie dawał ich partiom małym (regionalnym). Dodatkowo obowiązywało głosowanie na listę a nie na kandydata, co powodowało, że komitety umieszczały na tych listach kandydatów mniej popularnych ale dla nich istotnych[16].

Wadą tego typu ordynacji była fragmentaryzacja. Natomiast zaletą brak "głosowania strategicznego przeciwko"[16].

Podział mandatów[edytuj | edytuj kod]

Wyborca zakreślał (stawiał krzyżyk) przy nazwisku preferowanego kandydata. Oddany głos był zaliczany najpierw jako głos na okręgową listę kandydatów; w przypadku, gdy lista uzyskała mandat(y), posłami zostawali kandydaci, na których oddano największą liczbę głosów.
Mandaty w okręgach przyznawano według ordynacji proporcjonalnej, spośród 6980 kandydatów zarejestrowanych na 934 listach. Głosy w okręgach przeliczano na mandaty metodą Hare'a-Niemeyera, nie było przy tym wymagane przekroczenie żadnego progu wyborczego[17].

Mandaty z list ogólnopolskich (zarejestrowano ich 16) przydzielano proporcjonalnie zmodyfikowaną metodą Sainte-Laguë; mogły je uzyskać komitety, które uzyskały co najmniej 5% głosów w skali kraju lub zdobyły mandaty w co najmniej 5 okręgach.

Przeliczenie głosów metoda d'Hondta, która była stosowana w późniejszych wyborach, dałoby podobne rezultaty, jednakże ze względu na 5% próg wyborczy do parlamentu weszli by przedstawicie tylko 10 komitetów[17].

Okręgi wyborcze[edytuj | edytuj kod]

Nr Siedziba
komisji
Obszar Liczba mandatów
1 Warszawa Miasto Stołeczne Warszawa 17
2 Legionowo województwo warszawskie
z wyłączeniem MS Warszawa
8
3 Płock województwa płockie i skierniewickie 10
4 Łódź województwo łódzkie 12
5 Piotrków Trybunalski województwo piotrkowskie 7
6 Konin województwo konińskie i sieradzkie 9
7 Radom województwo radomskie 8
8 Kielce województwo kieleckie 11
9 Częstochowa województwo częstochowskie 8
10 Opole województwo opolskie 10
11 Wrocław województwo wrocławskie 12
12 Wałbrzych województwo wałbrzyskie 8
13 Jelenia Góra województwa jeleniogórskie i legnickie 11
14 Zielona Góra województwa zielonogórskie i leszczyńskie 11
15 Kalisz województwo kaliski 7
16 Toruń województwa toruńskie i włocławskie 11
17 Bydgoszcz województwo bydgoskie 11
18 Poznań województwo poznańskie 14
19 Gorzów Wielkopolski województwa gorzowskie i pilskie 10
20 Szczecin województwo szczecińskie 10
21 Koszalin województwa koszalińskie i słupskie 9
22 Gdańsk województwo gdańskie 15
23 Olsztyn województwa olsztyńskie i elbląskie 13
24 Ostrołęka województwa ostrołęckie, ciechanowskie i łomżyńskie 12
25 Białystok województwa białostockie i suwalskie 12
26 Siedlce województwa siedleckie i bialskopodlaskie 10
27 Zamość województwa zamojskie i chełmskie 7
28 Lublin województwo lubelskie 10
29 Rzeszów województwa rzeszowskie i tarnobrzeskie 13
30 Przemyśl województwa przemyskie i krośnieńskie 10
31 Tarnów województwo tarnowskie 7
32 Nowy Sącz województwo nowosądeckie 7
33 Kraków województwo krakowskie 13
34 Bielsko-Biała województwo bielskie 9
35 Sosnowiec cześć województwa katowickiego[18] 10
36 Katowice część województwa katowickiego[19] 17
37 Gliwice część województwa katowickiego[20] 13

Listy zblokowane[edytuj | edytuj kod]

W Ordynacji wyborczej z 1991 wprowadzono osobliwą instytucję (z)blokowania list. Mianowicie, po zarejestrowaniu okręgowych list kandydatów, lecz nie później niż 38. dnia przed dniem wyborów, pełnomocnicy zainteresowanych komitetów wyborczych mogli złożyć wspólne oświadczenie wobec okręgowej komisji wyborczej w sprawie sumowania głosów oddanych w okręgu wyborczym na ich listy jako podstawy łącznego uczestniczenia tych list w podziale mandatów (blokowanie list kandydatów).
Per analogiam dotyczyło to również list ogólnopolskich.
Bloki wyborcze w okręgach wyborczych tworzone były przez:

Wyniki głosowania i wyniki wyborów[edytuj | edytuj kod]

Frekwencja w wyborach do Sejmu wyniosła 43,20%; głosów nieważnych było 5,63%.
Uprawnionych do głosowania było 27 516 166 osób[21].
Spośród 111 zarejestrowanych komitetów wyborczych mandaty uzyskało 29 (z tym, że 11 komitetów uzyskało po 1 mandacie). Scena polityczna była silnie rozdrobiona szczególnie wśród ugrupowań prawicowych[22]. Index Rae'a wynosił 0,942, co oznacza skrają fragmentaryzację[3], a wskaźnik efektywnej liczby partii wyniósł 13,9 i był najwyższy w Europie[23]. Znaczna część ugrupowań, które zdobyły miejsca w parlamencie znajdowała się poza pasem standaryzacji, stąd nie było możliwe przyporządkowanie ich do klasycznych stronnictw parlamentarnych[22]. Wśród wielu stronnictw dochodziło do animozji personalnych, które prowadziły do braku zgodny na koalicję mimo zbieżnych poglądów[24]. Trzy partie (SLD, KPN i PSL) były stronnictwami izolowanymi przez pozostałe[23]. Z tego względu rządu nie stworzył Bronisław Geremek[25]. Gabinet Jana Olszewskiego powołany 23 grudnia 1991 był rządem mniejszościowym mającym zaplecze składające się z 4 partii i bazę 27%. Rząd Hanny Suchockiej powołany 11 lipca 1992 również był rządem mniejszościowym mającym odpowiednio 7 partii i bazę 30%[23]. Brak stabilności sceny politycznej spowodował uchwalenie nowej ordynacji, która promowała system dwublokowy[26].

W innych krajach Europy Środkowej z powodu zastosowania progu wyborczego, scena polityczna była mniej rozdrobniona, a przez to bardziej spolaryzowana[27].

Poniższa tabela zawiera wyniki głosowania w skali kraju (ujęto te jedynie komitety wyborcze, które uzyskały mandaty; dodana nazwa miasta oznacza, iż dany komitet zarejestrował tylko jedną listę w odnośnym okręgu wyborczym).

Komitet Wyborczy Głosy  % głosów Mandaty  % mandatów
Komitet Wyborczy Unia Demokratyczna 1 382 051 12,32% 62 13,5%
Krajowy Komitet Wyborczy Sojuszu Lewicy Demokratycznej 1 344 820 11,99% 60 13,0%
Komitet Wyborczy Wyborcza Akcja Katolicka 980 304 8,74% 49 10,7%
Komitet Wyborczy Porozumienie Obywatelskie Centrum 977 344 8,71% 44 9,6%
Krajowy Komitet Wyborczy Polskie Stronnictwo Ludowe – Sojusz Programowy 972 952 8,67% 48 10,4%
Ogólnopolski Komitet Wyborczy Konfederacji Polski Niepodległej 841 738 7,50% 46 10,0%
Krajowy Komitet Wyborczy Kongresu Liberalno-Demokratycznego 839 978 7,49% 37 8,0%
Krajowy Komitet Wyborczy Ruchu Ludowego "Porozumienie Ludowe" 613 626 5,47% 28 6,1%
Krajowy Komitet Wyborczy NSZZ „Solidarność” 566 553 5,05% 27 5,9%
Krajowy Komitet Wyborczy Polskiej Partii Przyjaciół Piwa 367 106 3,27% 16 3,5%
Krajowy Komitet Wyborczy Chrześcijańska Demokracja 265 179 2,36% 5 1,1%
Komitet Wyborczy Unii Polityki Realnej 253 024 2,26% 3 0,7%
Krajowy Komitet Wyborczy "Solidarność Pracy" 230 975 2,06% 4 0,9%
Krajowy Komitet Wyborczy Stronnictwa Demokratycznego 159 017 1,42% 1 0,2%
Krajowy Komitet Wyborczy Mniejszości Niemieckiej 132 059 1,18% 7 1,5%
Komitet Wyborczy Partii Chrześcijańskich Demokratów 125 314 1,12% 4 0,9%
Krajowy Komitet Wyborczy Partii "X" 52 735 0,47% 3 0,7%
Krajowy Komitet Wyborczy Ruchu Demokratyczno-Społecznego 51 656 0,46% 1 0,2%
Ludowe Porozumienie Wyborcze "Piast" (Tarnów) 42 031 0,37% 1 0,2%
Komitet Wyborczy Ruchu Autonomii Śląska 40 061 0,36% 2 0,4%
Krakowska Koalicja Solidarni z Prezydentem (Kraków) 27 586 0,25% 1 0,2%
Komitet Wyborczy Związku Podhalan (Nowy Sącz) 26 744 0,24% 1 0,2%
Ogólnopolski Komitet Wyborczy Polskiego Związku Zachodniego, Zjednoczenie Ruchu Polskiego Śląska, Ruchu Polskiego Pomorza... 26 053 0,23% 4 0,9%
Komitet Wyborczy "Wielkopolsce i Polsce" (Poznań) 23 188 0,21% 1 0,2%
Wojewódzki Komitet Wyborczy Jedności Ludowej (Bydgoszcz) 18 902 0,17% 1 0,2%
Komitet Wyborczy Prawosławnych (Białystok) 13 788 0,12% 1 0,2%
Okręgowy Komitet Wyborczy "Solidarność-80" (Szczecin) 12 769 0,11% 1 0,2%
Komitet Wyborczy Unii Wielkopolan okręgu województwa leszczyńskiego (Zielona Góra) 9019 0,08% 1 0,2%
Komitet Wyborczy Sojuszu Kobiet Przeciw Trudnościom Życia (Kraków) 1922 0,02% 1 0,2%
Pozostałe komitety 820 108 7,30% 0 0%
Suma oddanych głosów 11 218 602 100,00% 460 100,00%

Wybory do Senatu II kadencji[edytuj | edytuj kod]

Wybory do Senatu odbyły się według systemu większościowego (większości względnej). W województwach wybierano po 2 senatorów (w katowickim i warszawskim 3); mandaty uzyskiwali kandydaci, którzy otrzymali największą liczbę głosów. Lista wybranych senatorów.

Frekwencja w wyborach do Senatu wyniosła 43,20%; głosów nieważnych było 3,47%[28].
Komitety, których kandydaci dostali się do Senatu:

Komitet Wyborczy Mandaty
Unia Demokratyczna 21
NSZZ „Solidarność” 11
Wyborcza Akcja Katolicka 9
Porozumienie Obywatelskie Centrum 9
Polskie Stronnictwo Ludowe – Sojusz Programowy 8
Porozumienie Ludowe 7
Kongres Liberalno-Demokratyczny 6
Sojusz Lewicy Demokratycznej 4
Konfederacja Polski Niepodległej 4
Partia Chrześcijańskich Demokratów 3
Pozostałe komitety 18[29]

Skutki wyborów[edytuj | edytuj kod]

Największe poparcie w skali kraju zdobyła Unia Demokratyczna. Przewaga partii nie pozwoliła na wyłonienie rządu. Wobec dużego rozdrobnienia sceny politycznej, prezydent rozpoczął konsultacje w sprawie utworzenia rządu. Pierwszym politykiem który udał się do prezydenta był lider UD – Jacek Kuroń. Prezydent wysunął propozycję objęcia funkcji premiera i zaoferował Kuroniowi stanowisko wicepremiera. Kolejne konsultacje z liderami ugrupowań spowodowały upadek tej koncepcji. Prezydent udzielił poparcia kolejno Janowi Krzysztofowi Bieleckiemu i Bronisławowi Geremkowi. Utworzenie koalicji utrudniała izolacja Sojuszu Lewicy Demokratycznej i Unii Demokratycznej[30]. Pierwszy po wyborach gabinet został powołany 23 grudnia 1991, premierem został Jan Olszewski[31].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Andrzej Antoszewski (red.): Demokratyzacja w III Rzeczpospolitej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002, s. 60.
  2. Marek Migalski, Waldemar Wojtasiuk, Marek Mazur: Polski System Partyjny. Warszawa: PWN, 2007, s. 16.
  3. 3,0 3,1 3,2 Krzysztof Kowlaczyk, Jerzy Sielski: Polskie partie i ugrupowania parlamentarne. Toruń: Adam Marszałek, 2005, s. 13.
  4. Krystyna Paszkiewicz: Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2000, s. 178. ISBN 8322920512.
  5. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak, 2013, s. 150. ISBN 978-83-240-2130-7.
  6. Stanisław Bożyk: Partie polityczne a Sejm RP. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2006, s. 41.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Marek Migalski, Waldemar Wojtasiuk, Marek Mazur: Polski System Partyjny. Warszawa: PWN, 2007, s. 63.
  8. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2012. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 150. ISBN 978-83-240-2130-7.
  9. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2012. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 151. ISBN 978-83-240-2130-7.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2012. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 151. ISBN 978-83-240-2130-7.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2012. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 152. ISBN 978-83-240-2130-7.
  12. 12,0 12,1 Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2012. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 153. ISBN 978-83-240-2130-7.
  13. Dz. U. z 1991 r. Nr 59, poz. 252
  14. Marek Migalski, Waldemar Wojtasiuk, Marek Mazur: Polski System Partyjny. Warszawa: PWN, 2007, s. 64.
  15. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2012. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 183. ISBN 978-83-240-2130-7.
  16. 16,0 16,1 Andrzej Antoszewski (red.): Demokratyzacja w III Rzeczpospolitej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002, s. 63.
  17. 17,0 17,1 Marek Migalski, Waldemar Wojtasiuk, Marek Mazur: Polski System Partyjny. Warszawa: PWN, 2007, s. 65.
  18. Miasta: Będzin, Bukowno, Chrzanów, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Jaworzno, Libiąż, Łazy, Ogrodzieniec, Olkusz, Poręba, Siewierz, Sławków, Sosnowiec, Trzebinia, Wolbrom, Zawiercie, Gminy: Babice, Bobrowniki, Bolesław, Chrzanów, Klucze, Libiąż, Łazy, Mierzęcice, Ogrodzieniec, Olkusz, Pilica, Psary, Siewierz, Tąpkowice, Trzebinia,Wolbrom, Żarnowiec
  19. Miasta:Bieruń, Bytom, Chorzów, Katowice, Lędziny, Łaziska Górne, Mikołów, Mysłowice, Piekary Śląskie, Ruda Śląska, Siemianowice, Świętochłowice, Tychy, Zabrze
  20. pozostałe miasta i gminy
  21. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z 31 października 1991 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych 27 października 1991 r., Rzeczpospolita 4 listopada 1991 r.
  22. 22,0 22,1 Marek Migalski, Waldemar Wojtasiuk, Marek Mazur: Polski System Partyjny. Warszawa: PWN, 2007, s. 36.
  23. 23,0 23,1 23,2 Krzysztof Kowlaczyk, Jerzy Sielski: Polskie partie i ugrupowania parlamentarne. Toruń: Adam Marszałek, 2005, s. 14.
  24. Marek Migalski, Waldemar Wojtasiuk, Marek Mazur: Polski System Partyjny. Warszawa: PWN, 2007, s. 38.
  25. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2005. Kraków: Wydawnictwo ARCANA, 2007, s. 178. ISBN 83-89243-29-6.
  26. Krzysztof Kowlaczyk, Jerzy Sielski: Polskie partie i ugrupowania parlamentarne. Toruń: Adam Marszałek, 2005, s. 16.
  27. Marek Migalski, Waldemar Wojtasiuk, Marek Mazur: Polski System Partyjny. Warszawa: PWN, 2007, s. 66.
  28. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z 30 października 1991 r. o wynikach wyborów do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych 27 października 1991 r., Rzeczpospolita 4 listopada 1991 r.
  29. W tym: Chrześcijańska Demokracja 1, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie 1, Klub Inteligencji Katolickiej 1, NKW 1, Ludowe Porozumienie Wyborcze "Piast" 1, Unia Wielkopolan 1, Mniejszość Niemiecka 1. Kandydaci niezależni (różne szyldy): 11.
  30. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2012. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 188. ISBN 978-83-240-2130-7.
  31. Antoni Dudek: Historia polityczna Polski 1989-2012. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 192. ISBN 978-83-240-2130-7.
Wikimedia Commons