Sławojka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Wygódka)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Współczesne "sławojki" w studenckiej bazie namiotowej, Beskid Niski

Sławojka (także: "wychodek", "ustęp" lub "wygódka", "wybudka", "latryna") – rodzaj ubikacji; niewielka zamykana od wewnątrz budka, zazwyczaj wolnostojąca, z umieszczoną poziomo wewnątrz deską z otworem (pełniącą funkcję sedesu) nad suchym dołem, do którego wpadają fekalia. W jeszcze nie tak dawnych czasach częstym wyposażeniem wychodka był hak służący do wieszania pociętych kartek gazet lub czasopism zastępujących papier toaletowy. Rolę haka zwykle pełnił ostro zakończony gwóźdź.

Ten rodzaj ubikacji spotykany jest w Polsce jeszcze w uboższych wsiach a niekiedy nawet w miastach, niedysponujących kanalizacją sanitarną ani ogólnospławną, jak również wszędzie tam, gdzie instalowanie rozwiązań bardziej technologicznie zaawansowanych nie ma ekonomicznego uzasadnienia.

Szwedzki znak drogowy

Częstym motywem zdobniczym tego typu obiektów jest otwór w kształcie serca wycięty w drzwiach wejściowych lub w ściance ponad nimi. Pełni on funkcje nie tylko informacyjne, ale także wentylacyjne. Zapewnia też pewne minimum światła wewnątrz przy zamkniętych drzwiach.

Stara sławojka w północnej Kalifornii, oznaczona półksiężycem

Ciekawostką może być fakt, że w Ameryce Północnej zamiast popularnego m.in. w Polsce "serduszka" można spotkać otwór w kształcie półksiężyca. W dawnych czasach w ustępach szkolnych oprócz półksiężyca (w części przeznaczonej dla kobiet) używany był także symbol słoneczka (część przeznaczona dla mężczyzn).

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Niezwykła polska nazwa tego spotykanego we wszystkich częściach świata przybytku przyjęła się w w Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym od imienia premiera Felicjana Sławoja Składkowskiego, który był inicjatorem akcji poprawy zdrowotności i świadomości higienicznej polskiego chłopstwa. W 1928 roku wprowadzeniu w życie rozporządzenia Prezydenta RP o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli (Dz.U.R.P. 1928, Nr 23, poz. 202), nakazującego budowę zabudowanych ustępów na każdej zabudowanej działce. Do powstania nazwy przyczyniły się kontrole sanitarne ustępów, dokonywane podczas licznych podróży Składkowskiego po kraju, co było obiektem kpin i licznych anegdot.

Czasem nazwy sławojka używa się także w formie rozszerzonej do oznaczenia jakiejkolwiek ubikacji lub innego ustronnego miejsca, zwłaszcza w odpowiedzi na pytanie gdzie znajduje się/poszła dana osoba (wyszedł do/poszukać sławojki znaczy wyszedł za potrzebą).

Nietypowe sławojki[edytuj | edytuj kod]

Obiekt na stoku (2250 m n.p.m.) Rysów, ok. 90 m od schroniska górskiego "Chata pod Rysami" (Słowacja); z punktu w którym znajduje się sławojka roztacza się widok na Tatry i dolinę Mięguszowiecką
Sławojka w nietypowym stylu "zakopiańskim"; na pierwszym planie znak zajętości (do sławojki z prawej i do prysznica z lewej) w studenckiej bazie namiotowej w Regetowie

Większość sławojek jest podobna w kształcie i budowana jest w podobnym miejscu (zwykle w pewnej odległości od zabudowań mieszkalnych). Czasami jednak sławojki mogą przybierać dość dziwny, nietypowy lub nawet szokujący wygląd i być umieszczane w osobliwych i niecodziennych miejscach, nierzadko nie mając przy tym odniesienia do akcji higienicznej premiera F. Sławoja Składkowskiego na polskiej wsi.

Sławojka w kulturze popularnej[edytuj | edytuj kod]

Sławojka jest tematem wielu żartów słownych, rysunkowych i filmowych.

Sceny, w których ważną rolę "gra" wychodek, można znaleźć w wielu filmach. Jedną z najdłuższych zawiera francuska komedia "Zwariowany weekend" (lub "Mały pływak", fr.: "Le Petit baigneur", 1967) z Louis de Funès i Robertem Dhérym, gdzie brat jednego z głównych bohaterów, w czasie korzystania ze sławojki, przemierza łódką (na której, w tym samym czasie, w wyniku licznych zbiegów okoliczności znalazł się wychodek) znaczną długość ujścia dużej rzeki.

Przykładem mniej wyszukanego tzw. "humoru klozetowego" może być polska komedia "Nic śmiesznego" z Cezarym Pazurą w roli głównej (1995, reż. Marek Koterski). W jednej ze scen filmu współpracownik głównego bohatera ma problemy żołądkowe i często korzysta z wychodka. Jego kolega podejrzewa, że są one na tle nerwowym i silny bodziec psychiczny powinien mu pomóc. Podkładają więc petardę do sławojki. Ładunek okazuje się jednak zbyt silny... Zresztą motyw sławojek wylatujących w powietrze bądź w inny sposób rozpadających się (oczywiście z obsadą w środku) należy do podstawowego zestawu gagów w komediach filmowych.

Scenę taką można znaleźć również w filmie "Park Jurajski", kiedy to podczas przymusowego postoju naprzeciw ogrodzenia tyranozaura dochodzi do akcji, w której ów dinozaur rozsypuje "sławojkę" na kawałki, by finalnie przekąsić osobę tam przesiadującą.

W "Złocie dezerterów" Majewskiego (1998) do sławojki strzela czołgowa armata; scena ta nawiązuje do scen znanych z dwóch innych filmów - "Złoto dla zuchwałych" Huttona (1970) i "Przesłuchanie" Bugajskiego (1982).

Sławojka w prowincjonalnym dworze szlacheckim pojawia się również we wspomnieniach Melchiora Wańkowicza Tędy i owędy. Według autora wybierając się wieczorem w to ustronne miejsce należało być uzbrojonym w pogrzebacz (dla obrony przed psami), parasol (na wypadek deszczu), plan posiadłości i latarnię.

Motyw sławojki, często wybuchającej, pojawiał się również w wielu filmach animowanych, m.in. Disneya.

W grze Starcraft II można spotkać kosmicznego Taurena odlatującego w wychodku typu toi toi.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg
Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o sławojkach
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło sławojka w Wikisłowniku

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]