Wyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wyka
Morfologia gatunku typowego – wyki siewnej
Morfologia gatunku typowego – wyki siewnej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad dwuliścienne właściwe
Rząd bobowce
Rodzina bobowate
Rodzaj wyka
Nazwa systematyczna
Vicia L.
Sp. Pl. 734. 1753[2]
Typ nomenklatoryczny
Vicia sativa L.[2]
Synonimy

Bona Medik., Ervilia Link, Ervum L., Faba Mill., Vicilla Schur, Vicioides Moench[3][4]

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Wyka (Vicia L.) – rodzaj roślin zielnych należący do rodziny bobowatych. Obejmuje co najmniej 232 gatunki (tyle uznanych zostało za zaakceptowane w bazie taksonomicznej The Plant List[5], w niektórych źródłach, zwłaszcza dawniejszych, podawana jest znacznie mniejsza ogólna liczba gatunków, np. 140[6], 160[4], 200[7]). W większości występują one na półkuli północnej, w strefie klimatu umiarkowanego. Zasiedlają zazwyczaj suche, trawiaste łąki i murawy, zarośla, wydmy piaszczyste i żwirowe[6]. Wiele gatunków to rośliny uprawne, w tym jadalne i pastewne, nieliczne uprawiane są jako rośliny ozdobne. Do gatunków o największym znaczeniu należy bób (wyka bób) uprawiany już w neolicie na Bliskim Wschodzie[6].

Rozmieszczenie[edytuj | edytuj kod]

Przedstawiciele rodzaju rozprzestrzenieni są szeroko na półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego, zwłaszcza w Eurazji. Największe zróżnicowanie jest w rejonie Turcji, w której rośnie 59 gatunków – tyle samo co w całej Europie. Kilkadziesiąt gatunków występuje na kontynentach amerykańskich, w tym wzdłuż Andów sięgając daleko na południe[6] (w Chile stwierdzono ok. 30 gatunków[8]). Nieliczne gatunki spotykane są także we wschodniej Afryce oraz na Hawajach[4].

W Polsce rodzimych jest 9 gatunków[9]:

Jako gatunki uprawiane i zdziczałe notowane są w Polsce[9]:

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny zielne, zarówno byliny, jak i rośliny jednoroczne. Zwykle pnące, osiągające do 2 m wysokości lub więcej[6], czasem prosto wznoszące się[4].
Łodyga
Zwykle nie oskrzydlona[6], cienka i rozgałęziona[4].
Liście
Parzystopierzaste, z dwoma lub częściej licznymi, całobrzegimi listkami. Oś liścia na końcu zwykle wykształcona jako wąs czepny (wyjątkiem jest np. bób z osadką zakończoną szczecinką)[10]. U nasady liścia para przylistków całobrzegich lub ząbkowanych[4]. U niektórych gatunków na przylistkach znajdują się miodniki[11].
Kwiaty
Motylkowe, wąskootwarte i zebrane po kilka do 40[6] w kłosy lub grona wyrastające z kątów liści[10]. Działki kielicha w liczbie 5 równej długości, zrosłe, u niektórych gatunków tworzą dwie wargi. Płatki korony żółte, białe, czerwone lub różowe. Mają różną budowę. Dwa dolne płatki tworzą tzw. łódeczkę, dwa boczne skrzydełka, a piąty wzniesiony jest do góry tworząc żagielek. Żagielek może byc szeroko rozpostarty lub z brzegami podwiniętymi. Wewnątrz kwiatu, a ściślej w łódeczce, znajduje się jeden słupek z jedną zalążnią zawierającą od 2 do 8 zalążków oraz 10 pręcików, z których dziewięć zrośniętych jest nitkami tworząc rurkę, jeden pręcik zaś jest wolny.
Owoce
Zwykle spłaszczone, rzadziej cylindryczne strąki zawierające od 2 do 8 owalnych lub kulistych nasion[4][6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj dzielony jest na dwa podrodzaje Vicia i Vicilla, a następnie każdy z nich odpowiednio na 9 i 17 sekcji[3]. Rodzaj Vicia jest tradycyjnie wyodrębniany w plemieniu obejmującym poza tym rodzaje: soczewica (Lens), groch (Pisum), groszek (Lathyrus) i Vavilovia. Z analiz molekularnych wynika, że tradycyjny podział taksonomiczny w obrębie tego plemienia nie odzwierciedla powiązań filogenetycznych, a rodzaj Vicia w tradycyjnym ujęciu ma charakter parafiletyczny. W obrębie tego rodzaju zagnieżdżony jest klad obejmujący rodzaj soczewica (Lens). Tu też powinien być klasyfikowany tradycyjnie do rodzaju groszek gatunek Lathyrus saxatilis (Vent.) Vis., który klasyfikowany powinien być jako Vicia saxatilis (Vent.) Tropea[12].

Pozycja systematyczna rodzaju według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Jeden z rodzajów podrodziny bobowatych właściwych Faboideae w rzędzie bobowatych Fabaceae s.l.[1]. W obrębie podrodziny należy do plemienia Fabeae[3].

Pozycja systematyczna rodzaju według systemu Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Fabanae R. Dahlgren ex Reveal, rząd bobowce (Fabales Bromhead), rodzina bobowate (Fabaceae Lindl.), podrodzina Vicioideae Burnett, plemię Vicioideae Burnett, podplemię Viciinae Bronn., rodzaj wyka (Vicia L.)[13].

Pozycja rodzaju w systemie Cronquista (1981)

Gromada okrytonasienne, klasa dwuliścienne (Magnoliopsida Brongn.), podklasa różowe (Rosidae Takht.), rząd bobowce (Fabales Bromhead), rodzina bobowate (Fabaceae Lindl).

Wykaz gatunków[5][14]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website/Fabaceae (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-26].
  2. 2,0 2,1 Vicia. W: Index Nominum Genericorum [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2009-04-25].
  3. 3,0 3,1 3,2 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-05-29].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Bojian Bao & Nicholas J. Turland: Vicia Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-05-29].
  5. 5,0 5,1 Vicia. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2014-05-29].
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2011, s. 130. ISBN 0333748905.
  7. Alicja Szweykowska, Jerzy (red.) Szweykowski: Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
  8. Vicia L.. W: Estudios criticos sobre la flora de Chile [on-line]. [dostęp 2014-05-29].
  9. 9,0 9,1 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  10. 10,0 10,1 zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.
  11. Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 238. ISBN 83-7079-778-4.
  12. Hanno Schaefer, Paulina Hechenleitner, Arnoldo Santos-Guerra, Miguel Menezes de Sequeira, R. Toby Pennington, Gregory Kenicer, Mark A. Carine. Systematics, biogeography, and character evolution of the legume tribe Fabeae with special focus on the middle-Atlantic island lineages. „BMC Evolutionary Biology”. 12: 250, 2012. doi:10.1186/1471-2148-12-250. 
  13. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Vicia (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-25].
  14. Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.