Wymiana ludności między Grecją i Turcją

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mapa etniczna Turcji 1911 [1]
Podział Anatolii i Tracji wg Traktatu z Sevres.

     Terytorium Turcji i planowany Kurdystan(ciemnocytrynowy)

Tereny oddane:

     Armenii

     Grecji

     Francji

     Wielkiej Brytanii

Ponadto obszary zaznaczone liniami pionowymi – strefy wpływów:

     Włoch

     Francji

     Wielkiej Brytanii

     Zdemilitaryzowana międzynarodowa strefa kontroli cieśnin

Linią ciągłą zaznaczony zrewidowany traktatem w Lozannie 1923 przebieg granic Turcji
Ostateczne granice Turcji ustalone traktatem w Lozannie (1923).Zaznaczono strefy zdemilitaryzowane.

Wymiana ludności pomiędzy Grecją i Turcją – przesiedlenia obejmujące ponad 2 mln osób wynikłe z zapisów Traktatu z Lozanny, podpisanego 24 lipca 1923 roku przez Imperium brytyjskie, Francję, Włochy, Japonię, Grecję, Rumunię oraz Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców z jednej strony a Republikę Turecką z drugiej strony.

Traktat w Lozannie zrewidował postanowienia Traktatu z Sèvres z 10 sierpnia 1920, sprowadzające się w praktyce do rozbioru terytorium Imperium Osmańskiego, w tym etnicznych ziem tureckich, umiędzynarodowienia Konstantynopola (Stambułu), cieśnin Bosfor i Dardanele i ograniczenia suwerennej władzy Turcji do części Anatolii[2]. Traktat z Sevres spotkał się z czynnym oporem Turków, którzy faktycznie obalili sułtanat i ustanowili republikę ze stolicą w Ankarze, gdzie Mustafa Kemal Atatürk zwołał 23 kwietnia 1920 Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji – pierwszy w historii parlament turecki[3], a następnie zbrojnie przeciwstawili się armii greckiej, która podjęła ofensywę do centrum Anatolii próbując wymusić realizację postanowień traktatu z Sevres. W bitwie nad rzeką Sakarya armia grecka została pokonana i odrzucona na wybrzeże przez Turków. W konsekwencji traktat z Sèvres stał się martwą literą. W ramach wymiany ludności przesiedlono do Turcji od 500 – 800 tys. ludzi, a do Grecji ok. 1,5 mln. (głównie z rejonów wybrzeża Morza Egejskiego (Jonia), wybrzeża Morza Czarnego (Pont), Tracji wschodniej oraz Kapadocji).

Traktat zakończył wojnę grecko-turecką i ustabilizował sytuację w regionie. W latach 1915 – 1918 pod pretekstem obrony kraju w północno-wschodniej Turcji, w rejonie działań wojennych pomiędzy armiami turecką i rosyjską doszło do masowych przesiedleń, pogromów i rzezi ormiańskich i greckich mieszkańców regionu Pont. Po przegranej Turcji i jej sojuszników w I wojnie światowej i wycofaniu wojsk rosyjskich z obszaru Pontu doszło do planowej i wyjątkowo okrutnej eksterminacji nie-Turków.

W latach 1915 – 1924 spośród około 700.000 Greków zamieszkujących Pont, życie w masowych egzekucjach, masakrach, marszach śmieci i tzw. batalionach pracy utraciło około 300.000 ludzi w tym kobiet, dzieci i starców. Próby samoobrony i walki partyzanckiej podejmowane przez kilkanaście oddziałów tzw. antartes były krwawo tłumione przez wojska tureckie.

Po podpisaniu traktatu z Lozanny, wobec skali wzajemnej nienawiści pomiędzy chrześcijanami, a Turkami w regionie i w konsekwencji praktycznej niemożności zgodnego pokojowego współżycia obu społeczności etnicznych w ramach jednego państwa (Grecji lub Turcji) zadecydowano o masowym przesiedleniu ludności cywilnej, obu wielkich religii, z terenów etnicznie mieszanych na terytorium państwa etnicznego. Wymiana ludności nie była dokonywana według kryterium narodowego czy językowego. Podstawowy wyznacznik stanowiło wyznanie. I tak z Grecji wysiedlono nie tylko ludność tureckojęzyczną ale także niektórych innych muzułmanów w tym: wyznających islam Cyganów, pewną część Pomaków, Albańczyków oraz Megalorumunów. Natomiast z Turcji wysiedlono niemal wszystkich prawosławnych chrześcijan bez względu na to czy posługiwali się oni językiem greckim, tureckim, czy innym. Z obligatoryjności wymiany wyłączono okręg Konstantynopola i wysp Imbros i Tenedos w Turcji, gdy w greckiej Tracji Zachodniej mogła pozostać miejscowa społeczność muzułmańska, składająca się z Turków i Pomaków. W Turcji pozostała też muzułmańska część Pontów, zamieszkujących okolice Trapezuntu. Grupa ta, islamizowana poczynając od XVIIw, do dziś używa pontyjskiej formy języka greckiego i przyjaźnie odnosi się do greckiej diaspory, także wywodzącej sie z Pontu.

Wymiana ludności zazwyczaj odbywała się w sposób pokojowy, stopniowo i trwała do 1930 r. Liga Narodów zorganizowała także aktywizację ekonomiczną okolic objętych wymianami ludności. W ten sposób dopomożono także ludności, która opuściła swe ojczyzny jeszcze w trakcie trwania wojen bałkańskich. Aktywizacją ekonomiczną łagodzono także napięcia, pomiędzy repatriantami, a ludnością miejscową. Urzędnicy Ligi Narodów, a za nimi greccy historycy mówią wręcz o przejściu części Bałkanów, objętej wymianami ludności, prosto z realiów XVII wieku, do szybkiego rozwoju i XX wieku[4].

Wymiana ludności pomiędzy Turcją a Grecją w konsekwencji traktatu z Lozanny były pierwszą w historii nowoczesnej operacją tego typu. Na modelu określonym w Lozannie i z podobnych motywów oparta była wymiana ludności w Europie Środkowo-Wschodniej po II wojnie światowej. Powojenny trybunał sądził Enwera Paszę (jednego z trzech głównych przywódców młodoturków) i skazał go zaocznie na śmierć za przestępstwa dotyczące masakr ludności w Armenii. Skazano również ministra sprawiedliwości Ibrahima Beya. Ahmed Dżemal został zamordowany przez ormiańskiego zamachowca w Tbilisi, zaś trzeci z triumwiratu młodoturków – Talaat Pasza zbiegł z Turcji w końcu 1918 i zginął w Berlinie w roku 1921 również w zamachu z ręki ormiańskiego emigranta. Władze Turcji do dzisiaj (rok 2008) nie uznają wydarzeń z lat 1915 – 1924 za ludobójstwo.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. The Pontian Question in the United Nations – Michalis Charalambidis, Published by Pontian Society of Thessaloniki <<Euxinos Leschi>> 2004
  2. Pod rządami półksiężyca – Grzegorz Kucharczyk
  3. http://greek-genocide.org/
  4. http://may19.net/

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Bardziej precyzyjna mapa, oparta o dane z 1918 roku autorstwa Georgiosa Sotiriadisa, profesora historii Uniwersytetu Ateńskiego, źródło: “An Ethnological Map Illustrating Hellenism In The Balkan Peninsula And Asia Minor”, London: Edward Stanford, LTD. 12, 13, 14 Long Acre, W.C.2. 1918. Nie obejmuje centralnej i wschodniej Turcji.
  2. Trację Wschodnią po Morze Czarne z Adrianopolem i półwyspem Gallipoli otrzymała Grecja. Uzyskała ona również prawo do okupacji i administracji rejonu Smyrny (obecnie Izmir), z obowiązkiem dopuszczenia tam lokalnego parlamentu, który po pięciu latach miałby się wypowiedzieć o dalszej przynależności tego terytorium.Zachodnia i południowa Anatolia została podzielona na dwie strefy wpływów: włoską i francuską. Na wschodzie Anatolii, od Morza Czarnego po jezioro Van i granicę perską, miała się rozciągać niezależna Armenia, a na południe od niej autonomiczny Kurdystan.Bardzo rozległa strefa cieśnin po stronie europejskiej i azjatyckiej miała ulec ścisłej demilitaryzacji.
  3. Formalne zniesienie sułtanatu nastąpiło w 1922
  4. John Hope Simpson. The Work of the Greek Refugee Settlement Commission. „Journal of the Royal Institute of International Affairs”. 8, s. 583–604, listopad 1929 (ang.). ; Εμείς οι Έλληνες, wyd.: Σκαϊ Βιβλίο 2008.