Wyprawa Kon-Tiki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tratwa Kon-Tiki
Muzeum Kon-Tiki w Oslo
Rekonstrukcja tratwy w muzeum Kon-Tiki w Oslo
Plakat z cytatem Thora Heyerdahla na ścianie muzeum Kon-Tiki w Oslo

Wyprawa Kon-Tiki – podróż Thora Heyerdahla na tratwie Kon-Tiki przez Ocean Spokojny w 1947 roku.

Legenda i cel wyprawy[edytuj | edytuj kod]

Inspiracją do podróży Heyerdahla była legenda opowiedziana mu przez jednego z tubylców na wyspie Fatu Hiva. Mówiła ona, że ludność Polinezji mieszkała kiedyś daleko za oceanem. Przywódcą mającym przeprowadzić lud przez wielką wodę był Kon-Tiki lub Illa-Tiki, co oznaczało w wolnym tłumaczeniu Słońce-Tiki lub Ogień-Tiki. Był on przywódcą Inków zasiedlających brzegi jeziora Titicaca i utożsamiany z bogiem słońca Wirakocza. Według legendy miało dojść do walki pomiędzy Kon-Tiki a wodzem Cari, w wyniku czego lud Kon-Tiki zmuszony był do ucieczki aż do wybrzeża oceanu, skąd udał się na zachód w drewnianych łodziach.

Heyerdahl zainspirowany tą legendą zaczął szukać argumentów przemawiających za tym, że Polinezyjczycy pochodzą z Ameryki Południowej. Jednym z nich było zaskakujące podobieństwo pomiędzy monumentami wykutymi przez tubylców w Peru oraz tymi z Wyspy Wielkanocnej i innych wysp Oceanii. Drugim argumentem był dialekt, którym posługiwali się Polinezyjczycy, który wyraźnie przypominał język ludów zasiedlających kiedyś Amerykę Południową. Te oraz inne przesłanki zebrane przez Thora Heyerdahla zostały przez niego spisane i przedstawione w Nowym Jorku specjalistom antropologii. Nikt jednak nie chciał wierzyć w jego teorię. Punktem zwrotnym było zdanie wypowiedziane przez jednego z antropologów: „Doskonale, proszę spróbować odbyć kiedyś podróż z Peru na wyspy Oceanu Spokojnego na tratwie z balsy!”. Zainspirowało to Heyerdahla do zorganizowania wyprawy, aby obronić swoją teorię.

Przygotowania[edytuj | edytuj kod]

Thor stanął przed wyzwaniem organizacji wyprawy rozpoczynając od skompletowania załogi, przez budowę tratwy i kończąc na organizacji prowiantu oraz środków ratunkowych. W pierwszej kolejności pomoc uzyskał ze strony Klubu Odkrywców (The Explorers Club) w Nowym Jorku. Tam po prezentacji przez pułkownika Haskina z Szefostwa Zaopatrzenia Lotnictwa prototypów różnego rodzaju środków asekuracyjnych oraz ratowniczych, Heyerdahl został zaproszony do wypróbowania sprzętu za darmo pod warunkiem zdania relacji na temat jego przydatności po powrocie z wyprawy.

Część niezbędnego wyposażenia Heyerdahl uzyskał od Ministerstwa Wojny Stanów Zjednoczonych. Były to między innymi racje żywnościowe oraz śpiwory, ale i również przedmioty codziennego użytku takie jak krem do opalania, czy zapałki palące się pod wodą, które wymagały przetestowania w ekstremalnych warunkach.

Drewno balsa niezbędne do budowy tratwy Thor pozyskał z miejscowości Quevedo w Ekwadorze. Stamtąd spławione zostało rzeką Guayas do Zatoki Guayaquil znajdującej się nad Oceanem Spokojnym. Tam załadowano drewno na statek i przetransportowano do Limy. Balsa była budulcem wykorzystywanym niegdyś przez tubylców do budowy tratw. W stanie suchym jest ona lżejsza od korka. Po uzyskaniu niezbędnych pozwoleń budowa tratwy ruszyła w porcie Callao w stoczni wojennej. Kadłub tratwy składał się z 9 najgrubszych pni. Najdłuższy z nich miał 14 metrów. Całość związana była konopnymi linami. Pokład wykonany był z bambusa pokrytego plecionką. Pomieszczenie mieszkalne stanowił szałas o wymiarach 4,2 na 2,4 metra i wysokości 1,2-1,5 m przykryty liśćmi bananowca. Tratwę wyposażono w dwa maszty z drzewa mangrowego o wysokości 8,8 m połączone topami. Do sterowania służyło wiosło o długości 5,8 m, którego trzpień wykonany był z drewna mangrowego, natomiast pióro – z sosny. Pomiędzy pniami balsy umocowano pięć długich na 1,5 m mieczy. Tratwę napędzać miał jeden żagiel rejowy 4,6 m na 5,5 m z namalowaną na płótnie żaglowym głową przywódcy-boga Kon-Tiki.

Kiedy ukończono budowę, niemalże każdy oglądający Kon-Tiki wróżył katastrofalne skutki wypłynięcia nią na Ocean. Robiono nawet zakłady, ile dni tratwa utrzyma się na wodzie. Jeden z marynarzy zobowiązał się płacić za whisky dla całej załogi do końca życia, w przypadku gdy tratwa cało dopłynie do Oceanii.

Na pokład przetransportowano całe wyposażenie. Jedzenie głównie w postaci puszek umieszczono w kartonowych opakowaniach, które następnie oblano wrzącym asfaltem w celu zaizolowania żywności przed wodą oraz obtoczono piaskiem, by uniknąć sklejania się pakunków. Tak przygotowane racje umieszczono pod bambusowym pokładem. Zapas słodkiej wody stanowiło 56 baniek napełnionych z górskiego strumienia (łącznie 1100 litrów). Bańki umocowano sznurami między pokładnikami tratwy tak, aby zapas wody mógł być chłodzony wodą morską.

28 kwietnia 1947 roku wyprawa pod dowództwem Thora Heyerdahla rozpoczęła swój bieg z załogą w składzie:

  • Thor Heyerdahl – kapitan,
  • Erik Hesselbergnawigator, artysta; autor malunku przedstawiającego głowę Kon-Tiki na żaglu tratwy,
  • Bengt Danielsson (Szwecja) – jedyny nie-Norweg w wyprawie; socjolog zainteresowany teorią migracji ludzi; jako jedyny znał język hiszpański dzięki czemu pełnił często rolę tłumacza; uwielbiał czytać książki – na tratwę zabrał 73 pozycje i zdołał przeczytać wszystkie przed osiągnięciem celu,
  • Knut Haugland – ekspert od radiostacji; uczestnik Norweskiego ruchu oporu; po II wojnie światowej odznaczony za udział w bitwie o ciężką wodę,
  • Torstein Raaby – również odpowiedzialny za transmisje radiowe; doświadczenia radiotelegrafisty nabrał organizując tajne stacje radiowe podczas drugiej wojny światowej i między innymi naprowadzając samoloty alianckie do zatapiania wrogich statków,
  • Herman Watzinger – inżynier; absolwent politechniki w Trondheim; odpowiedzialny za prognozowanie pogody oraz zbieranie danych do celów naukowych.

Podróż[edytuj | edytuj kod]

Po opuszczeniu portu Callao przy wiwatach publiczności tratwa obrała kurs na zachód poruszając się wzdłuż prądu peruwiańskiego. Kon-Tiki okazała się bardzo dzielną jednostką. Przez cały czas podróży opierała się falom bez większych problemów, a drewno balsa zaimpregnowane żywicą, nasiąkało na bardzo małą głębokość, wewnątrz pozostając suche. Załoga odbywała dwugodzinne wachty za wiosłem sterowym. Każdego dnia jedna osoba odpowiedzialna była za przyrządzanie posiłków. Do jadłospisu należały między innymi racje żywnościowe zapewnione przez armie amerykańską i dwóch członków załogi, w ramach programu badań, żywiło się wyłącznie racjami wojskowymi. Dla pozostałych członków załogi głównym źródłem zaopatrującym w pożywienie był Ocean. Już w pierwszych dniach wyprawy zauważono, że latające ryby spadają na pokład. Każdego ranka obowiązkiem kuka było zebranie z tratwy ryb. Często służyły one jako przynęta na większe ryby takie jak tuńczyki, bonity, makrele, czy nawet rekiny. Próbowano również zbierać do specjalnej siatki plankton. Urozmaiceniem diety były małe kraby pelagiczne, które licznie zasiedlały tratwę. Thor Heyerdahl ze swoją załogą odkryli wiele nieznanych wcześniej gatunków zwierząt wliczając kilka gatunków ryb głębinowych.

Bez większych komplikacji tratwa Kon-Tiki wraz z załogą dopłynęła do wysp Puka Puka oraz Angatau, do których nie udało się przybić ze względu na dużą siłę lokalnych prądów. Dzień, w którym wyprawa dotarła w pobliże Angatau, był 97 dniem podróży – dokładnie taki czas podróży, jako możliwie najszybszy, oszacował Heyerdahl przed wypłynięciem.

Łączność radiowa[edytuj | edytuj kod]

Na tratwie znajdowały się trzy wodoodporne stacje radiowe zorganizowane przez Knuta Hauglanda oraz Torsteina Raaby. Operowały one w pasmach: 40, 20, 10 oraz 6 m. Znakiem wywoławczym tratwy było LI2B. Budowa radiostacji oparta była o lampy elektronowe 2E30. Moc transmisji wynosiła 10 watów. Dodatkowo załoga wyposażona była w radiostację typu German Mark V, która miała być wykorzystywana do wzywania pomocy. Zasilenie radiostacji stanowiły baterie oraz ręczny generator prądu napędzany korbką.

Stanowisko radiowe znajdowało się w jednym z narożników bambusowego szałasu. Knut i Torstein podczas wyprawy nawiązywali łączność z radioamatorami z Ameryki, Norwegii, czy Kanady, którzy przekazywali informacje do ambasady norweskiej w Waszyngtonie. 5 sierpnia Knut nawiązał łączność z radiostacją w Norwegii oddaloną o 10 000 mil morskich, czyli niemalże na antypodach kuli ziemskiej.

Zwierzęta na Kon-Tiki[edytuj | edytuj kod]

Podczas wyprawy przez Pacyfik wyprawie towarzyszyło przez cały czas kilka zwierząt. Przed wypłynięciem Heyerdahl dostał w prezencie zieloną papugę o imieniu Lorita. Bardzo szybko znalazła swoje miejsce na tratwie i traktowana była jak siódmy załogant. Potrafiła wymówić kilka słów po hiszpańsku. Niestety, po 60 dniach żeglugi, w silnych podmuchach wiatru, zniknęła za burtą.

Kolejnym ulubieńcem załogi Kon-Tiki był krab, który w odróżnieniu od innych przedstawicieli swojego gatunku, wydawał się być oswojony. Przebywał stale na rufie w otworze przy klocu sterowym. Nazwany został „Johannes”. Często otrzymywał okruchy i resztki jedzenia, które łapał szczypcami prosto z rąk swoich darczyńców.

Do zwierząt towarzyszących stale wyprawie należy również zaliczyć ryby piloty. Zwierzęta te żyją w pobliżu rekinów, gdzie żywią się resztkami jedzenia pochodzącymi od ofiar żarłaczy. Kiedy załoga zabijała rekina, ryby piloty często przyczepiały się do dna tratwy i wiernie towarzyszyły przez większość podróży.

Osiągnięcie wybrzeży Polinezji[edytuj | edytuj kod]

Kon-Tiki po nieudanych próbach przybicia do brzegu wyspy Puka Puka oraz Angatau zmuszona była poruszać się dalej wzdłuż prądów, w celu znalezienia przystępnego lądu do podejścia. 7 sierpnia 1947 roku tratwa została zniesiona na rafę Raroia, która okazała się śmiertelnym zagrożeniem. Torstein nadał komunikat radiowy do radioamatora z Rarotonga na Wyspach Cooka, aby nasłuchiwał co godzinę na tej samej długości fali i w przypadku ciszy przez najbliższe 36 godzin, powiadomił ambasadę norweską w Waszyngtonie. Po przebyciu strefy przyboju wyczerpana załoga znalazła się na wraku swojej tratwy w środku rafy. Po uprzednim zebraniu wszystkich ocalałych przedmiotów, zdecydowano się pozostać na jednej z wysp laguny. Po osuszeniu radiostacji nawiązano kontakt z Rarotonga i w ostatniej chwili odwołano akcję ratunkową. Po kilkudniowej przerwie wyprawa Kon-Tiki zauważona została przez plemię tubylców na proa. Na cześć przybyszów wyspa, na która wylądowali ochrzczono Fenua Kon-Tiki (Wyspa Kon-Tiki). Heyerdahl wraz z towarzyszami zaproszeni zostali na wyspę tubylców. Stamtąd załogę wraz z tratwą przetransportował szkuner „Tamara” do Tahiti, skąd został wysłany na ratunek.

Prowadzona przez sześciu ludzi tratwa przepłynęła 3 770 mil morskich (ok. 6 980 kilometrów) w ciągu 101 dni, co daje średnią prędkość 1,5 węzła. Wyprawa zakończyła się sukcesem. Thor Heyerdahl udowodnił, że możliwe były migracje na Oceanie Spokojnym dzięki tratwom z balsy. Część oryginalnej Kon-Tiki można do dziś podziwiać w muzeum w Oslo.

Relacje[edytuj | edytuj kod]

Podróż została opisana przez Thora Heyerdahla w książce Kon-Tiki ekspedisjonen wydanej w roku 1948 (pol. „Wyprawa Kon-Tiki”, pierwsze wyd. w tłum. Jerzego Pańskiego, Iskry, 1955). Podczas wyprawy został też nakręcony film, zatytułowany później „Kon-Tiki”. Producentem, operatorem oraz narratorem był sam Thor Heyerdahl. Produkcja została nagrodzona w 1951 r. Oscarem w kategorii „najlepszy pełnometrażowy film dokumentalny”. Jest to jedyny norweski film uhonorowany tą nagrodą.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Thor Heyerdahl: Wyprawa Kon-Tiki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo ,,Iskry", 1972.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]