Ytterby

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ytterby
Wejście do kopalni
Wejście do kopalni
Państwo  Szwecja
Położenie na mapie regionu Sztokholm
Mapa lokalizacyjna regionu Sztokholm
Ytterby
Ytterby
Położenie na mapie Szwecji
Mapa lokalizacyjna Szwecji
Ytterby
Ytterby
Ziemia 59°25′35,04″N 18°21′12,69″E/59,426400 18,353525Na mapach: 59°25′35,04″N 18°21′12,69″E/59,426400 18,353525
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Portal Portal Szwecja

Kopalnia Ytterby (szw. Ytterby gruva) – nieczynna kopalnia położona w południowo-wschodniej części szwedzkiej wyspy i miejscowości (tätortu) Resarö, ok. 2 km na północ od Vaxholmu, w Archipelagu Sztokholmskim.

W kopalni Ytterby wydobyto wiele rzadkich minerałów, m.in. gadolinit (dawn. iterbit), w którym odkryto 4 nowe pierwiastki chemiczne, nazwane itr, iterb, terb i erb dla upamiętnienia ich pochodzenia.

Z kopalnią Ytterby mają związek jeszcze trzy inne pierwiastki: gadolin (nazwany tak, gdyż jego linie spektralne zostały po raz pierwszy zaobserwowane gadolinicie), holm (nazwany tak od łacińskiej nazwy Sztokholmu) i tul (od Thule, starożytnego określenia krajów skandynawskich)[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa w kopalni informująca o wyizolowaniu z pochodzącego stąd gadolinitu 4 nowych pierwiastków

Wydobycie kwarcu na wyspie Resarö rozpoczęto w XVII w. Surowiec wykorzystywano na potrzeby położonych w północnym Uppland zakładów metalurgicznych. Pod koniec XVIII w. rozpoczęto także wydobycie skalenia, wykorzystywanego do produkcji szkła i porcelany m.in. w zakładach Rörstrands Porslinfabrik w Sztokholmie i w założonych w 1825 r. zakładach w Gustavsbergu, a także w zakładach w Szczecinie. Wydobyty surowiec transportowano do pobliskiej przystani (Ytterby brygga), skąd po przeładunku był on przewożony drogą wodną do miejsc przeznaczenia[1][2].

Ok. 1900 r. kopalnia zatrudniała 47 pracowników. W 1933 r. została ona zamknięta. W późniejszym okresie nieczynną kopalnię wraz z otaczającym ją gruntem przejęło państwo. Szybu kopalni używano do składowania paliwa. Od 1976 r. najbliższa okolica kopalni znajduje się pod ochroną[2].

Wejście do szybu kopalni, liczącego ok. 170 m głębokości, jest obecnie zablokowane. W jego pobliżu usytuowana jest tablica pamiątkowa[1].

Znaczenie Ytterby w historii chemii[edytuj | edytuj kod]

W 1787 r. chemik i geolog-amator, Carl Axel Arrhenius, wówczas porucznik artylerii służący w twierdzy Vaxholm, przeszukując składowisko odpadów z kopalni natrafił na nieznaną mu skałę. Jej próbki przesłał do dalszej analizy do działającego przy Akademii Królewskiej w Åbo (Kungliga Akademien i Åbo) uczonego Johana Gadolina. Po przeprowadzeniu szczegółowych badaniach minerału, zakończonych w 1794 r., Johan Gadolin wykrył nieznaną dotąd substancję chemiczną. Minerał nazwano iterbitem. Z czasem, na cześć Johana Gadolina, nazwa minerału została zmieniona na gadolinit[1][2][3].

W 1989 r. kopalnia Ytterby została wyróżniona przez ASM International (American Society of Metals) jako miejsce o szczególnym znaczeniu dla rozwoju metalurgii. Zostało to upamiętnione specjalną tablicą pamiątkową[4].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Vaxholms Hembygdsförening: Ytterby gruva (szw.). [dostęp 2014-05-27].
  2. 2,0 2,1 2,2 Länstyrelsen Stockholm: Ytterby varphögar (szw.). [dostęp 2014-05-27].
  3. Elementymology & Elements Multidict: The Discovery and Naming of the Rare Earths (ang.). [dostęp 2014-05-27].
  4. ASM International: ASM Historical Landmarks (ang.). [dostęp 2014-05-27].