Zęby (anatomia człowieka)

Zęby (łac. dentes) – złożone, twarde twory anatomiczne. Stanowią element układu trawienia. Znajdują się w jamie ustnej. Służą do rozdrabniania pożywienia. U człowieka charakteryzują się: difiodontyzmem (zęby mleczne i zęby stałe), tekodontyzmem oraz heterodontyzmem. Siekacze służą do odgryzania kęsów, kły do chwytania i przytrzymywania pokarmu, zęby trzonowe i przedtrzonowe do jego miażdżenia i rozcierania.

Wzór zębowy

Dorosły człowiek ma 32 zęby - 16 w żuchwie i 16 w szczęce:

• 4 siekacze,
• 2 kły,
• 4 zęby przedtrzonowe,
• 6 trzonowych.

Więc jego wzór zębowy można przedstawić następująco:

Wzór zębowy		I	C	P	M
32	=	2	1	2	3
		2	1	2	3

Dziecko o uzębieniu mlecznym ma w każdym łuku:

• 4 siekacze,
• 2 kły,
• 4 trzonowce.

Więc jego wzór zębowy można przedstawić następująco:

Wzór zębowy		I	C	P	M
20	=	2	1	0	2
		2	1	0	2

Zgryz

Oprócz wzoru zębowego zęby człowieka charakteryzuje zgryz. W warunkach prawidłowego zgryzu, nagryz pionowy (nachodzenie górnego łuku zębowego na dolny łuk zębowy) zębów górnych wynosi 1/3 wysokości zębów dolnych.

Budowa

Histologia

Szkliwo (góra) i zębina (dół), zdjęcie mikroskopowe

Ząb człowieka zbudowany jest z kolejnych warstw tkanek:

• szkliwa – najtwardszej tkanki w ludzkim organizmie; pokrywa ono koronę,
• zębiny – tkanki, która stanowi główną część zęba,
• miazgi – tkanki wypełniającej komorę (jamę) zęba (cavum dentis) oraz kanał korzenia; w skład miazgi wchodzą naczynia krwionośne, nerwy i tkanka łączna.
• cementu – tkanki pokrywającej korzeń.

Anatomia

Budowa zęba – przekrój

Zęby człowieka zbudowane są z 3 części:

• korona zęba (corona dentis)
• szyjka zęba (cervix dentis, collum) – pokryta dziąsłem
• korzeń zęba (radix dentis) – tkwi w zębodole; jest zakończony szczytem korzenia zęba (apex radicis dentis

W zależności od przyjętego podziału korona i korzeń są różnie definiowane. Według podziału zwanego anatomicznym, korona jest częścią zęba pokrytą szkliwem. Według podziału klinicznego jest to ta część korony, która znajduje się ponad dziąsłem. Z kolei korzeń anatomiczny jest to część zęba pokryta cementem, podczas gdy według podziału klinicznego jest to część zęba znajdująca się poniżej brzegu dziąsłowego. Szyjka jest częścią zęba łącząca koronę anatomiczną i korzeń anatomiczny. W tym miejscu występuje charakterystyczne przewężenie zęba. Podziały te prezentuje tabela:

	anatomiczny	kliniczny
korona	pokryta szkliwem	ponad dziąsłem
korzeń	pokryty cementem	poniżej brzegu dziąsłowego

Równik zęba (equator dentis) jest to największy obwód korony zęba. Przebiega zwykle na różnej wysokości z każdej strony zęba. Rozdrobniony pokarm ześlizguje się z niego nie wnikając w kieszonkę dziąsłową i nie drażniąc brodawki zęba.

W przypadku chorób przyzębia korzeń kliniczny może być bardzo skrócony w wyniku recesji dziąseł. Wewnątrz korzeni znajdują się kanały (canalis radicis dentis), zakończone otworem szczytowym (apicis dentis), doprowadzające do komory zęba naczynia krwionośne i nerwy. Przeważnie w każdym korzeniu znajduje się jeden kanał.

Próg kanału korzeniowego (limen canalis radicis dentis) jest to wystająca w obrębie kanału korzeniowego, blisko komory, część zębiny. Na środkowym górnym siekaczu wystaje na ścianie dystalnej i mezalnej. Może stanowić przeszkodę przy zgłębnikowaniu i oczyszczaniu kanału.

Zęby mają różną ilość korzeni i tak najczęściej (są wyjątki): siekacze i kły górne i dolne mają po 1 korzeniu, pierwsze górne przedtrzonowce mają 2 korzenie, pozostałe przedtrzonowce górne i dolne po 1 korzeniu, zęby trzonowe żuchwy mają po 2 korzenie, szczęki po 3 korzenie.

Powierzchnie

W stomatologii wyróżnia się następujące powierzchnie zęba:

• powierzchnię podniebienną – od strony podniebienia w szczęce lub językową w żuchwie;
• powierzchnię przedsionkową, zwaną również wargową lub policzkową od strony przedsionka jamy ustnej;
• powierzchnię żującą w trzonowcach i przedtrzonowcach lub brzeg sieczny w siekaczach i kłach;
• powierzchnię mezjalną od strony linii pośrodkowej ciała;
• powierzchnię dystalną przeciwną do linii pośrodkowej ciała.

Zabarwienie

Biorąc pod uwagę barwę korony można wyróżnić zęby:

• niebieskawobiałe - spotykane u osób astenicznych, skłonnych do gruźlicy płuc. Zęby mleczne mają barwę białą lub niebieskawobiałą.
• żółtawobiałe - zdarzają się w odcieniach aż do brązowobiałych

Okolica powierzchni siecznej jest jaśniejsza niż okolica szyjki (szczególnie na siekaczach i kłach). Zęby łuku dolnego są jaśniejsze niż odpowiednie zęby łuku górnego. Kły są zwykle ciemniejsze niż sąsiednie zęby. Z wiekiem powierzchnia zębów ciemnieje. Przyjmowanie antybiotyków przez dzieci wywołuje ciemne zabarwienie szkliwa oraz jego niedorozwój i zniekształcenie koron.

Erupcja i eksfoliacja

Nie w pełni uformowany, niewyrznięty ząb mądrości (trzeci trzonowiec) – po ekstrakcji. Widoczne są kolejne warstwy odkładanego szkliwa przed ostatecznym ukształtowaniem korony.

Erupcja (wyrzynanie) oraz eksfoliacja (wypadanie) zębów zachodzi u każdego człowieka w określonym dla każdego zęba momencie:

Ząb (w notacji FDI)	Nazwa zęba	Erupcja	Eksfoliacja (r. ż.)
51, 61	górne pierwsze siekacze mleczne	m08m-c 8-12	r06r.ż. 6-7
52, 62	górne drugie siekacze mleczne	m09m-c 9-13	r07r.ż. 7-8
53, 63	górne kły mleczne	m16m-c 16-22	r10r.ż. 10-12
54, 64	górne pierwsze trzonowce mleczne	m13m-c 13-19	r09r.ż. 9-11
55, 65	górne drugie trzonowce mleczne	m25m-c 25-33	r10r.ż. 10-12
81, 71	dolne pierwsze siekacze mleczne	m06m-c 6-10	r06r.ż. 6-7
82, 72	dolne drugie siekacze mleczne	m10m-c 10-16	r07r.ż. 7-8
83, 73	dolne kły mleczne	m17m-c 17-23	r09r.ż. 9-12
84, 74	dolne pierwsze trzonowce mleczne	m14m-c 14-18	r09r.ż. 9-11
85, 75	dolne drugie trzonowce mleczne	m23m-c 23-31	r10r.ż. 10-12
11, 21	górne pierwsze siekacze stałe	r07r.ż. 7-8	–
12, 22	górne drugie siekacze stałe	r08r.ż. 8-9	–
13, 23	górne kły stałe	r11r.ż. 11-12	–
14, 24	górne pierwsze przedtrzonowce stałe	r10r.ż. 10-11	–
15, 25	górne drugie przedtrzonowce stałe	r10r.ż. 10-12	–
16, 26	górne pierwsze trzonowce stałe	r06r.ż. 6-7	–
17, 27	górne drugie trzonowce stałe	r12r.ż. 12-13	–
18, 28	górne trzecie trzonowce stałe	r17r.ż. 17-21	–
41, 31	dolne pierwsze siekacze stałe	r07r.ż. 7-8	–
42, 32	dolne drugie siekacze stałe	r08r.ż. 8-9	–
43, 33	dolne kły stałe	r11r.ż. 11-12	–
44, 34	dolne pierwsze przedtrzonowce stałe	r10r.ż. 10-11	–
45, 35	dolne drugie przedtrzonowce stałe	r10r.ż. 10-12	–
46, 36	dolne pierwsze trzonowce stałe	r06r.ż. 6-7	–
47, 37	dolne drugie trzonowce stałe	r12r.ż. 12-13	–
48, 38	dolne trzecie trzonowce stałe	r17r.ż. 17-21	–

m-c – miesiąc, r.ż. – rok życia

Najczęstsze choroby

Najczęstszą chorobą zębów jest próchnica w skrajnych przypadkach może ona doprowadzić do ekstrakcji zęba. Nie można jej wyleczyć, można jedynie usunąć zakażone tkanki i zastąpić materiałem zastępczym.

Bibliografia

Wiesław Łasiński: Anatomia głowy dla stomatologów. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1985, s. 119. ISBN 83-200-0797-6.