Złoty Kodeks Gnieźnieński
Złoty Kodeks Gnieźnieński (łac. Codex aureus Gnesnensis) – ewangelistarz powstały najprawdopodobniej w końcówce XI wieku. Przechowywany obecnie w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie.
Czas powstania ustala się w oparciu o szczególne związki ww. kodeksu z wytworzonym ok. 1085 roku tzw. Kodeksem Wyszehradzkim, który napisano z okazji koronacji Wratysława II[1]. Należy on do grupy kodeksów tworzonych za pomocą szlachetnych kruszców i z wielką starannością. Przypuszcza się, że użyty został jako bardzo cenny dar[2] lub jako manifestacja pobożności zleceniodawcy[3].
[edytuj] Historia
Pokrewieństwo pomiędzy ewangelistarzem gnieźnieńskim a kodeksem czeskim uwidacznia się wyraźnie w sposobie wykonania miniatur, jak i w użytym rodzaju pisma. Oba kodeksy pisane są tzw. kapitałą kwadratową[4] z domieszką uncjały i z użyciem podobnych systemów abrewiacji. Różnica polega na tym, że kiedy kodeks gnieźnieński cały napisany został za pomocą złota na purpurowym tle, w kodeksie czeskim "ozłocono" tylko kilka wybranych kart[5].
Powyższe podobieństwo skłania do koncepcji o czeskim pochodzeniu ewangelistarza gnieźnieńskiego (miałby on powstać w Pradze lub w Sazawie), lecz nie wykluczone, że punktem wyjścia dlań była Ratyzbona[6].
Trudniejszym do ustalenia zagadnieniem jest sposób, w jaki powyższy kodeks znalazł się w Polsce. Pierwsza wzmianka o jego bytności w tym kraju pochodzi z 1603 roku, ale wiek rękopisu nie pozostawia wątpliwości, że przybył on do Polski znacznie wcześniej, prawdopodobnie za panowania Bolesława Szczodrego lub jego brata. Powody mogły być różne:
- Wratysław II ofiarował kodeks Piastom w darze. Tym samym pozbawiałby się najcenniejszego ewangelistarza. Trudno przyjąć taki rozwój wypadków.
- Kodeks został zamówiony przez Piastów w skryptorium czeskim lub bawarskim dla zamanifestowania swojej pobożności[7].
- Kodeks został zamówiony na posag dopiero co odbudowanej katedry w Gnieźnie.
- Któraś z żon Władysława Hermana przywiozła kodeks ze sobą; Judyta z Czech lub Judyta Maria z Bawarii (najprawdopodobniej odpowiedzialna za sprowadzenie Kodeksu Emmeramskiego).
Historia Złotego Kodeksu Gnieźnieńskiego jest ściśle powiązana z historią Złotego Kodeksu Pułtuskiego.
Przypisy
- ↑ Zob. W. Semkowicz, Palegrafia łacińska, Kraków 2002, s. 282.
- ↑ Trzciński, Średniowieczne rękopisy biblioteki kapitulnej w Gnieźnie, „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego”, t. XXXV, 1909.
- ↑ R. Michałowski, Princeps fundator. Studium z dziejów kultury politycznej w Polsce X-XIII wieku, Warszawa 1993, s. 97-105.
- ↑ Pismo to dawno już wyszło z powszechnego użycia (VII w.) i rzadko występowało w XI wieku. Powodowani tym niektórzy uczeni mylnie datowali kodeks na czasy wcześniejsze. Stąd starsza nazwa kodeksu: "Mszał Św. Wojciecha". Zob. Trzciński, op. cit.
- ↑ Pod tym względem do gnieźnieńskiego przystaje inny czeski kodeks z tego czasu - tzw. Kodeks Św. Wita. Pisany jest on jednak minuskułą.
- ↑ Skądinąd wiadomo, że czeskie skryptoria rozwijały się pod wpływem bawarskich ośrodków. W Polsce znajduje się inny nieco późniejszy zabytek podobnego typu wywodzący się wprost ze szkoły ratyzbońskiej: tzw. Kodeks Emmeramski. Zob. W. Semkowicz, Paleografia łacińska, Kraków 2002, s. 282 i n.
- ↑ Możliwe, że kodeks jest jeszcze starszy i to Szczodry zamówił go na swoją koronację w darze Św. Piotrowi i złożył go w Gnieźnie.
[edytuj] Bibliografia
- R. Michałowski, Princeps fundator. Studium z dziejów kultury politycznej w Polsce X-XIII wieku, Warszawa 1993.
- W. Semkowicz, Paleografia łacińska, Kraków 2002.
- Codex Aureus Gnesnesis. Commentarii. Oprac. T. Dobrzeniecki. Warszawa 1988.
