Złoty Stok

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Złoty Stok
Widok wzdłuż ulicy 3 maja.
Widok wzdłuż ulicy 3 maja.
Herb
Herb Złotego Stoku
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat ząbkowicki
Gmina Złoty Stok
gmina miejsko-wiejska
Burmistrz Stanisław Gołębiowski
Powierzchnia 7,73 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

3004 Green Arrow Up.svg [1]
377 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 74
Kod pocztowy 57-250
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Złoty Stok
Złoty Stok
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Złoty Stok
Złoty Stok
Ziemia 50°26′47″N 16°52′59″E/50,446389 16,883056Na mapach: 50°26′47″N 16°52′59″E/50,446389 16,883056
TERC
(TERYT)
5020124074
Urząd miejski
Rynek 22
57-250 Złoty Stok
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Złoty Stok w Wikisłowniku
Strona internetowa
Wejście do dawnej kopalni w Złotym Stoku (obecnie muzeum)
Lokomotywa akumulatorowa Gacek wykorzystywana do ciągnięcia pociągu z turystami w dawnej kopalni złota w Złotym Stoku

Złoty Stok (tuż po wojnie Równe[2], niem. Reichenstein, czes. Rychleby) – miasto leżące na Śląsku (Dolnym Śląsku), w woj. dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Złoty Stok.

Złoty Stok jest najstarszym ośrodkiem górniczo-hutniczym w Polsce. Ostatnią kopalnię (rud arsenu) zamknięto w 1961 roku. W ostatnich latach miasto straciło na znaczeniu jako ośrodek przemysłowy, równocześnie stając się ośrodkiem turystycznym znanym przede wszystkim z Muzeum Górnictwa i Hutnictwa Złota (potocznie "Kopalnia Złota").[3]

Szacuje się, że w czasie 700 lat eksploatacji z miejscowych złóż pozyskano 16 t czystego złota[4].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone jest u podnóża północnego krańca Gór Złotych na Sudeckim uskoku brzeżnym bezpośrednio przy granicy z Czechami.

Przez miasto przebiega ruchliwa droga krajowa nr 46 będąca jedynym wjazdem od wschodu do Kotliny Kłodzkiej oraz droga wojewódzka nr 390.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczna osada górnicza powstała w związku z wydobywaniem w okolicy złota (ślady eksploatacji z X w.). Najstarsze dokumenty potwierdzające prawa miejskie Złotego Stoku datuje się na 1334 rok, jednak nie wiadomo, kiedy faktycznie je uzyskał. W 1273 r. Henryk IV Probus zezwolił cystersom z Kamieńca na prowadzenie tutaj robót górniczych. W kolejnych latach miasto należało do Piastów śląskich i wchodziło w skład księstwa ziębickiego. W 1358 zostało wykupione przez Bolka II – księcia świdnickiego. Po śmierci Agnieszki Habsburżanki żony Bolka II w 1392 roku wraz będącym jej oprawą wdowią księstwem świdnicko-jaworskim zostało połączone z Koroną Czeską jako wiano bratanicy Bolka II, księżniczki Anny, żony króla czeskiego i cesarza niemieckiego Karola IV.

17 lutego 1491 roku Złoty Stok otrzymał herb, sztandar i rangę Wolnego Miasta Górniczego. Na początku XVI wieku przypada szczytowy rozkwit górnictwa i hutnictwa złota oraz samego miasta. O gwałtownym rozwoju górnictwa świadczy zainteresowanie się nim najpotężniejszych wówczas w Europie domów handlowych i spółek górniczo-hutniczych Fuggerów, Turzonów, Welsów, Imhoffów. W 1529 roku w Złotym Stoku było czynnych 145 kopalń i kilkanaście małych hut. Dwadzieścia lat później liczba kopalń wzrosła do 190, ilość wydobywanej rudy przekraczała 30000 t, a roczna produkcja złota osiągnęła 60 kg (max. 140 kg) co dawało ok. 8% produkcji złota w Europie.

W 1507 książęta ziębicko-oleśniccy bracia Albrecht i Karol założyli mennicę, biła ona monety z wydobywanego tu złota do 1621 roku.[5]

W 1565 r. w szybie "Złoty Osioł" zginęło 59 górników, co zahamowało rozwój wydobycia. Wkrótce potem do miasta przybył aptekarz Hans Scharffenberg, który z kopalnianych hałd postanowił uzyskiwać arsen i rozwinął produkcję arszeniku.

Od 1742 miasto wraz z całym Dolnym Śląskiem przeszło pod zwierzchnictwo Prus. W 1857 r. liczyło 1800 mieszkańców. W 1905 w mieście żyły już 2064 osoby, z czego 99,8% stanowili Niemcy. 84% mieszkańców było katolikami, 16% - ewangelikami.[6]

W 1900 r. miasto uzyskało lokalne połączenie kolejowe z Kamieńcem Ząbkowickim. Od 1920 r. działała tu Śląska Szkoła Leśna (Schlesische Forstschule), jedyna poza Berlinem uczelnia posiadająca uprawnienia w kształceniu leśników. Liczba mieszkańców wzrosła w r. 1939 do 2609. W wyniku kapitulacji Niemiec, 8 maja 1945 r. miejscowość została bez walki zajęta przez wojska radzieckie, a następnie przekazana administracji polskiej. Dotychczasową ludność miasta wysiedlono za Odrę. Początkowo miasto nosiło nazwę Równe, natomiast stacja kolejowa w nomenklaturze PKP do 1 września 1946 nazywała się Rychłowiec[7]; nazwę Złoty Stok wprowadzono rozporządzeniem ministerialnym w maju 1946 roku[8].

Głównym zakładem przemysłowym w Złotym Stoku po II wojnie światowej był zakład produkujący arsen i złoto zwany początkowo "Przemysł Arsenowy" w 1950 roku "Zakłady Przemysłu Arsenowego" w 1956 na "Kopalnia Arsenu Złoty Stok". W 1960 roku zamknięto kopalnię, tym samym skończył się prawie 700 letni okres działalności górniczej w Złotym Stoku. Szacuje się że istniejące w tym czasie kopalnie wydobyły około 2 mln ton rudy, z której otrzymano około 10 ton złota i 126 000 ton arszeniku. W 1962 roku w zakładzie produkowano mączki kamienne i pigmenty, zmienił on nazwę na "Zakłady Górniczo-Chemiczne Złoty Stok". W 1976 roku połączono zakład z przedsiębiorstwem "Termoplast" z Mąkolna tworząc "Zakłady Górniczo- Chemiczne Przemysłu Tworzyw i Farb", które zmieniły w 1977 roku nazwę na "Zakłady Tworzyw i Farb w Złotym Stoku"[9].

W 1989 zlikwidowano pasażerskie połączenie kolejowe z miastem. W roku 1997 powódź tysiąclecia zniszczyła most kolejowy na Nysie Kłodzkiej uniemożliwiając także przewozy towarów.

Obecnie miasto rozwija funkcje turystyczne – głównie za sprawą udostępnionych dla turystów w 1996 r. zespołu sztolni (Muzeum Kopalni Złota w Złotym Stoku, największy w Europie podziemny wodospad). Drobny ośrodek przemysłowo-handlowy (Zakłady Tworzyw i Farb w Złotym Stoku, przemysł drzewny, usługi).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zabytki Złotego Stoku.

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[10]:

  • ośrodek historyczny miasta
  • kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, neogotycki, z l. 1875-76, jednonawowy na planie krzyża z wieżą, fasada wykładana kamieniem
  • zespół dawny cmentarza ewangelickiego, ul. 3 Maja:
    • kościół cmentarny pw. Świętej Trójcy, gotycki z 1583 r., XVII w., XVIII w., przebudowywany, z renesansowym portalem
    • cmentarz, obecnie komunalny, z drugiej poł. XVI w., 1869 r., 1880 r.
    • mauzoleum rodziny Guttlerów, z XIX w.
  • kościół do 1945 r. ewangelicki pw. św. Barbary, jednonawowy, renesansowy, z l. 1513-1517, wieża z 1545 r. - XVI w. odbudowany po pożarze w 1638 r., XVIII w., później zamieniony na salę gimnastyczną, obecnie hala sportowa, zdewastowany
  • „sztolnia książęca”, obecnie muzeum
  • budynek mennicy z dachem czterospadowym, później urzędu górniczego, obecnie mieszkania, pl. Kościelny 1, z 1520 r. - XVI w., XIX w.
  • dom, ul. Sudecka (dawna Kłodzka) 20, z XVIII w.
  • dom, Rynek 11, z XVIII w., 1879 r.
  • kamienica Fuggerów, barokowa, z ok. 1520 r., fasada przebudowana gruntownie po 1638 r. - XVII w., w pierwszej poł. XVIII w., 1960 r. z charakterystycznym wysokim szczytem, Rynek 20
  • dom z restauracją „Złoty Jar”, ul. Wojska Polskiego 1, z 1870 r.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 2, z XVIII w., 1895 r.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 3, po 1840 r.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 18 a, z XVIII w., pocz. XX w.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 20, z XVIII w., pocz. XX w.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 22, z XVIII w., 1840 r.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Muzeum - Kopalnia Złota[edytuj | edytuj kod]

W dawnej kopalni złota i arsenu 28 maja 1996 uruchomiono Muzeum Górnictwa i Hutnictwa Złota. Muzeum oferuje wystawę obrazującą historię górnictwa złota (stare mapy, narzędzia górnicze, kolekcja tablic ostrzegawczych i informacyjnych z czasów PRL) w sztolni transportowej "Gertruda", wyprawę do sztolni "Czarnej", w której można zobaczyć 10-metrowy podziemny wodospad, przejażdżkę kolejką kopalnianą, a także płukanie złota.

Inne atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Leśny Park Przygody "Skalisko" o powierzchni ok. 7 ha, nieopodal Muzeum Górnictwa i Hutnictwa Złota. Park oferuje m.in. zjazd tyrolką na dużej wysokości na linach o długości do 570 m (tyrolka supergigant)[11].
  • Paintball City - pole do gry w Paintball
  • Średniowieczny Park Techniki - jedyny w europie park, gdzie można zobaczyć maszyny górnicze jakie pracowały w średniowieczu, czołg Leonarda da Vinci oraz Labirynt Strachu

Szlaki Turystyczne[edytuj | edytuj kod]

W 2009 przebiegi poniższych szlaków zostały zmienione:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

  • stadion sportowy (boisko piłkarskie oraz bieżnia lekkoatletyczna, trybuny)
  • hala sportowa i siłownia przy Samorządowym Zespole Szkół
  • boiska: piłkarskie i do koszykówki przy ulicy Sienkiewicza
  • asfaltowy kort tenisowy przy Centrum Kultury i Promocji
  • boisko do siatkówki w parku miejskim
  • miasteczko do uprawiania paintballa
  • ścieżki rowerowe o charakterze górskim jak i nizinnym
  • staw kąpielowy
  • kompleks boisk przy Samorządowym Zespole Szkół

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Klub Sportowy Unia Złoty Stok o ponad 50-letniej historii. Posiada sekcję piłkarską oraz szachową.[12]
  • „KTM Racing Team Złoty Stok" - klub kolarstwa górskiego.[13]

Imprezy i wydarzenia sportowe[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkolnictwo w Złotym Stoku obejmuje stopnie: przedszkolny, podstawowy, gimnazjalny. Uczniowie szkół średnich najczęściej dojeżdżają do Kłodzka, Ząbkowic Śląskich, Paczkowa lub Kamieńca Ząbkowickiego. Placówki:

  • Przedszkole "Bajka"
  • Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Kościuszki
  • Gimnazjum Publiczne im. Mikołaja Kopernika

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. Pierwsza powojenna mapa Polski wydana przez WIG Sztabu Generalnego w roku 1945
  3. Tadeusz Mikoś, Eugeniusz Salwach, Janusz Chmura, Jerzy Tichanowicz: Złoty Stok Najstarszy ośrodek górniczo-hutniczy w Polsce. Kraków: Uczelniane Wydawnictwa Naukowo-Dydaktyczne AGH, 2009. ISBN 978-83-7464-191-3. (pol.)
  4. "Podziemne Trasy Turystyczne. Część I", DeAgostini Warszawa 2012
  5. Eugeniusz Salwach: Mennica w Złotym Stoku (pol.). zlotystok.salwach.pl. [dostęp 30 stycznia 2011].
  6. Na podstawie danych ze spisu powszechnego z 1905 r., według deklarowanego języka ojczystego i religii, Gemeindelexikon für das Königreich Preußen. Heft VI. Provinz Posen, Berlin 1908.
  7. KALENDARIUM ZŁOTOSTOCKIE (pol.). zlotystok.net. [dostęp 30 sierpnia 2010].
  8. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85, s. 1)
  9. Eugeniusz Salwach, Jerzy Tichanowicz: Kronika Złotego Stoku. [dostęp 2011-12-26].
  10. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 10.11.2012]. s. 251.
  11. Dane z oficjalnej strony Parku
  12. KS Unia Złoty Stok.
  13. KTM Racing Team Złoty Stok.
  14. Złota Wstęga 2010.
  15. Dog Trekking 2010.
  16. Puchar Śląska Spokey Nordic Walking.