Zabytki Wałbrzycha
 |
Ten artykuł od 2009-03 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. Adnotacja: brak przypisów do konkretnych danych. |
W Wałbrzychu znajduje się wiele zabytków, od starych kamienic, kościołów, po budynki poprzemysłowe. Do ważniejszych zabytków z terenu miasta należą:
[edytuj] Zamek Książ
Książ to największy zamek na Dolnym Śląsku, trzeci pod względem wielkości w Polsce (po Wawelu i Malborku). Zamek wybudowany został w latach 1288-1292 dla Bolka I, ażeby mógł się on bronić przed najazdem Czechów. Po wymarciu dynastii posiadłości dostały się we władanie korony czeskiej. W 1483 roku Książ wraz z przyległościami został wcielony do korony. Śląsk, po śmierci króla w 1490 roku, i niemożności utrzymania zamku przez Jerzego von Steina, trafił pod panowanie króla Władysława z dynastii Jagiellonów, który władał tronami czeskim i węgierskim. Zamek próbowano zdobyć, jednak bezskutecznie. Przez wiele dni oblegał zamek Kazimierz, który dopiero po otrzymaniu okupu zdecydował się opuścić zamek. W 1509 roku zamek trafił po panowanie Konrada von Hochberga. W czasie wojny trzydziestoletniej zamek trafił w ręce Szwedów. W 1646 roku większość umocnień i fortyfikacji zamku zostało rozebranych.
W 1794 roku powstał Stary Książ, a w niedługim czasie oficyny gospodarcze dla koni, mieszczące później stado ogierów[1]. Ostatnia duża przebudowa miała miejsce za panowania Henryka XV von Hochberga. Wybudowano wtedy "czerwoną" część zamku.
W czasie drugiej wojny światowej zamek splądrowały wojska hitlerowskie, a sam zamek zaczęli przystosowywać na potrzeby wojskowe. Wywiezione zostało całe wyposażenie zamku. Po wojnie konserwatorzy z Wrocławia zabezpieczyli zamek, a dopiero w 1957 roku zainteresowano się na szerszą skalę zdewastowanym budynkiem. W 1960 roku przeprowadzono badanie podziemnych tuneli, które zostały zabezpieczone w 1968 roku. W 1972 roku zamek został udostępniony do zwiedzania. Jednak ze względu na to, iż większość sprzętów i wyposażenia zostało wywiezionych, a wnętrze zamku zostało zdewastowane przez stacjonujących tutaj żołnierzy radzieckich (zniknęły m.in. zabytkowe malowidła, rzeźby), oraz przez pomieszkujących tu bezdomnych (którzy w zimie palili pozostałe sprzęty, gdyż w zamku nie było ogrzewania), zamek nie został zakwalifikowany do muzeów państwowych i jest obecnie utrzymywany przez gminę Wałbrzych.
[edytuj] Stary Książ
W IX-X wieku niecały kilometr od zamku Książ istniał gród, który został w XIII-XIV przebudowany na murowany zamek – Stary Książ. Przestał pełnić funkcję zamku w XV wieku. W roku 1794 lub 1797 architekt Christian W. Tischbein przebudował istniejące resztki na romantyczne ruiny, stylizowane na gotycki zamek, dla księcia Hansa Heinricha IV Hochberga, który rezydował w niedalekim Książu. Ruiny zostały podpalone i spłonęły latem 1945 roku.
[edytuj] Zamek Nowy Dwór
Pierwsza wzmianka o zamku Nowy Dwór pochodzi z 1364 roku, wniesiony był prawdopodobnie w końcu XIII wieku przez księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I. Zbudowany był z kamienia na górze obecnie zwanej Zamkową (620 m n.p.m.), miał plan wydłużonego przełamanego czworokąta dostosowanego do kształtu szczytu. W latach 1402-1417 został rozbudowany, składał się z zamku górnego i dolnego. W końcu XVI wieku przebudowano zamek w stylu renesansowym. Budynek mieszkalny zamku górnego powiększono, a w celu umocnienia w obrębie muru zamku dolnego dobudowano trzy basteje. W 1581 roku zamek spłonął od uderzenia pioruna i właściciele, Czettritzowie, nie odbudowali go już, stawiając u podnóża góry nowy pałac.
[edytuj] Wałbrzyski Rynek
Wałbrzyski Rynek - centralny plac miasta, na którym w 1731 roku stał drewniany ratusz. W 1996 roku rynek przeszedł gruntowną modernizację, ograniczono na nim ruch samochodowy, wybudowano fontannę oraz elementy drobnej architektury (dotychczas mieścił się tam parking wybudowany w 1928 roku). Mieści się tutaj wiele zabytkowych kamienic. Na szczególną uwagę zasługują kamienica "Pod Kotwicą", "Kamienica pod trzema różami" oraz kamienica "Pod Atlantami", obecnie siedziba Biblioteki pod Atlantami.
[edytuj] Kolegiata pw. Matki Bożej Bolesnej i św. Aniołów Stróżów
Kościół pw. św. Aniołów Stróżów - pierwotny pochodził z 1440 roku, jednak był za mały dla napływających do Wałbrzycha górników, a więc w 2 połowie XIX wieku wzrosła znacznie liczba katolików. Wobec tego stanu rzeczy zdecydowano się na wybudowanie nowego kościoła. W 1899 roku rozebrano stary kościół, by ustąpić miejsca nowemu budynkowi, który został zbudowany w latach 1898 - 1904 wg projektu wrocławskiego architekta Alexisa Langera. Kościół jest halowy, zbudowany na planie krzyża łacińskiego.
3 maja 2010 został ustanowiony kolegiatą. 15 września 2010 został uroczyście ogłoszony pierwszą w diecezji świdnickiej kolegiatą wraz z kapitułą kanoników gremialnych i honorowych.
[edytuj] Muzeum Okręgowe
Budynek Muzeum Okręgowego – były pałac kupiecki rodziny Albertich, wybudowany został w 1801 roku w stylu klasycystycznym wg projektu L. Niederöckera. Od 1926 roku jest siedzibą muzeum okręgowego.
[edytuj] Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej
Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej – wzniesiony w średniowieczu, w 1305 r., w 1720 roku przeszedł gruntowną przebudowę w stylu baroku. Jest to dawny kościół cmentarny. W miejscu tym wypływało źródło, które zanikło w wyniku szkód górniczych.
[edytuj] Kościół Ewangelicko-Augsburski
Kamień węgielny pod kościół ewangelicko-augsburski położono 8 sierpnia 1785 roku, projekt wykonał kamiennogórski architekt Carl Gotthard Langhans. Budowla murowana i otynkowana na planie prostokąta.
[edytuj] Plac Magistracki
Plac Magistracki powstał w 1854 roku, z zabytkową zabudową ratusza, prokuratury i domów mieszkalnych oraz z finezyjną fontanną miejską.
[edytuj] Ratusz
Stary ratusz na rynku nie spełniał już wymogów, więc miasto w 1854 roku zakupiło za kwotę 8000 talarów 4 morgi ziemi na wybudowanie placu rynkowego oraz nowego ratusza. Budynek ratusza zaprojektował i wykonał królewski budowniczy Hermann Friedrich Waesemann. W 1920 roku ratusz został rozbudowany i zmodernizowany poprzez wrocławskiego architekta Grossera. Dzisiaj budynek pełni tę samą funkcję co przed laty – ma tutaj siedzibę Urząd Miasta Wałbrzych.
[edytuj] Prokuratura Okręgowa
Budynek Prokuratury Okręgowej na reprezentacyjnym placu Wałbrzycha - Placu Magistrackim wzniósł w 1904 roku architekt Resner z Wrocławia. Początkowo był to Bank Rzeszy, a po wojnie budynek zaczął pełnić funkcję prokuratury.
[edytuj] II Liceum Ogólnokształcące
Budynek II Liceum Ogólnokształcącego został wybudowany przez architektów Kohlera i Kranza w 1907 roku i pełnił funkcję szkoły ewangelickiej. Budynek stoi na Alei Wyzwolenia, reprezentacyjnej alei Wałbrzycha, wytyczonej w XIX wieku. Pod ziemią płynie tu rzeka Pełcznica.
[edytuj] Dolnośląskie Zakłady Graficzne
Budynek Dolnośląskich Zakładów Graficznych wybudowany został w 1926.
[edytuj] Pałac Czetryców
Pałac Czetryców wybudowany został w 1604 roku w stylu renesansu. W latach 1881 - 1882 przeszedł gruntowną przebudowę, wcześniej mieściła się tu siedziba Urzędu Wojewódzkiego w Wałbrzychu. Obecnie siedziba Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Angelusa Silesiusa.
[edytuj] Domy Towarowe "Centrum"
Budynek Domów Towarowych "Centrum" oddany do użytku był w 1905 roku.
[edytuj] Kamienica przy ul. Słowackiego
Kamienica przy ul. Słowackiego – wybudowana w 1916, niegdyś siedziba Dolnośląskiego Syndykatu Górniczego, a dziś siedziba Telekomunikacji Polskiej oraz Banku Zachodniego.
[edytuj] Poczta Główna
Poczta Główna – wybudowana w latach 1895 - 1907.
[edytuj] Sąd
Sąd został wybudowany w 1855 roku. Mieści się przy najważniejszej ulicy na Starym Mieście – ul. Słowackiego.
[edytuj] Dworzec Wałbrzych-Miasto
Dworzec Wałbrzych-Miasto adaptowano, wykorzystując starą pijalnię wód mineralnych. Dworzec uroczyście otwarto 1 marca 1853 roku. Dzisiaj jego przeszłość zdradza trochę kształt budynku.
[edytuj] Pałac Tielscha
Pałac Tielscha – pałac wybudowany dla właściciela pobliskich Zakładów Porcelany – Carla Tielscha. Projekt wykonany przez budowniczego wrocławskiego Wassemanna został wykorzystany przy budowie pałacu w latach 1860-1863. Po wojnie mieściła się w nim siedziba Rejonu Przewozów Kolejowych PKP. W 2007 r. został zakupiony przez rodzinę przedsiębiorców z Wałbrzycha w skrajnie złym stanie po PKP. Obecnie prowadzone są prace remontowe. W 2012 ukończono renowację elewacji i wnętrza pałacu.
[edytuj] Palmiarnia Lubiechów
Palmiarnia wybudowana została w latach 1911-1913 na rozkaz księcia pszczyńskiego Jana Henryka XV von Hochberga. Na powierzchni 1900 m² występuje ponad 80 gatunków roślin pochodzących z całego świata. Ściany wewnętrzne palmiarni wyłożone są tufem wulkanicznym pochodzącym z Etny.
[edytuj] Kościół św. Ducha
Kościół św. Ducha, w duchu klasycystycznym, salowy, wzniesiony 1847-1848, obecnie polsko-katolicki.
[edytuj] Dom przedpogrzebowy
Został zbudowany na początku XX wieku z fundacji Salo i Sophie Wygodzińskich (o czym informują zachowane we wnętrzu drewniane tablice)[2]. Jest budynkiem murowanym, w stylu nawiązującym do neogotyku. Składa się z właściwej sali pogrzebowej i niewielkiej przybudówki.
[edytuj] Zabytki Górnictwa
Wałbrzych może poszczycić się licznymi zabytkami górnictwa, gdyż w Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym eksploatowano i przetwarzano węgiel wiele wcześniej niż w Górnośląskim czy Lubelskim Zagłębiu Węglowym. Do obiektów pogórniczych należą tereny byłej kopalni "KWK Thores" (KWK Julia), przekształcone na jedne z największych muzeów przemysłu i techniki. Do muzeum należą też: Lisia Sztolnia, w której węgiel wydobywano na powierzchnię przy użyciu łódek, oraz wieże wyciągowe szybów kopalnianych, których w Wałbrzychu niewiele pozostało. Do najcenniejszych należą wieże szybów:
- „Staszic” (Tiefbau), wybudowana około 1866 roku, wykonana z surowej cegły na wzór średniowiecznych wież obronnych. Wysokość wieży wynosi 40 m i jest to najwyższa w dolnośląskim zagłębiu wieża typu Malakow.
- „Irena” (Erbstollenschacht), pochodząca wraz z budynkami przyległymi z lat 1902-1908. W jednych z nich zachowana jest najstarsza na Dolnym Śląsku elektryczna maszyna wyciągowa.
- „Wojciech” (Wrangel), basztowa wieża typu Malakow z roku 1860.
- „Chwalibóg” (Tiefbau I), najstarsza w dolnośląskim zagłębiu węglowym stalowa wieża wyciągowa, postawiona w 1888 roku.
- „Jan” (Hans Heinrich) głębiony był od roku 1840 w kilku etapach, wielokrotnie modernizowano jego obiekty powierzchniowe. Obecna stalowa wieża zastrzałowa pochodzi z roku 1947.
- „Tytus”, pierwsza w dolnośląskim zagłębiu wieża o konstrukcji żelbetowej z maszyną wyciągową umieszczoną w głowicy wieży.
| Ten artykuł jest częścią cyklu Wałbrzych |
 |
| Historia |
| Kultura |
| Edukacja |
| Zabytki miasta |
| Porcelana Wałbrzyska |
| Transport |
| Media |
| Herb miasta |
| Historia przemysłu |
| Sport |
| Przyroda |
| Klimat |
Przypisy
- ↑ Warto zobaczyć: Stado Ogierów Książ. Książ EU. [dostęp 2011-09-27].
- ↑ Internet Archive Wayback Machine
[edytuj] Bibliografia
- K. Kułaga, K. Jankowski, S. Junak, "Wałbrzych i okolice", Wałbrzych 1996
- praca zbiorowa pod redakcją S. Michalkiewcza, "Wałbrzych. Zarys monografii na tle regionu", Wrocław 1993
