Zakon rycerski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pieczęć zakonu templariuszy

Zakon rycerski – pierwotnie w Kościele katolickim zakon, w skład którego wchodzili zakonnicy (duchowni) oraz bracia-rycerze, czyli rycerze, którzy nie przyjmując święceń, godzili się żyć jak zakonnicy (składali śluby czystości i ubóstwa). Ich głównym zadaniem była nie tylko modlitwa czy kontemplacja, lecz również walka w obronie wiary i ideałów przyjętych w regule zakonnej. Pierwsze zakony rycerskie powstawały na fali krucjat (w Królestwie Jerozolimskim) i pielgrzymek do Ziemi Świętej w XI i XII w.

Niektóre zakony rycerskie zdołały utworzyć swoje własne państwa – zakon krzyżacki w Prusach i Ziemi Świętej, joannici na Rodos i Malcie, lazaryci w Akce.

Obecnie joannici, lazaryci i bożogrobcy są zakonami elitarnymi, przyjmującymi prawie wyłącznie osoby o szlacheckim rodowodzie, i koncentrującymi swoje działania na prowadzeniu szpitali oraz działalności charytatywnej. Zakon krzyżacki dziś jest zakonem czysto religijnym, mniszym, pozbawionym prerogatyw rycerskich.

Zakony powstałe w związku z ruchem pielgrzymkowym i krucjatami[edytuj | edytuj kod]

Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzenia
Papież, który zatwierdził zakon
Data rozwiązania Opis i uwagi
Rycerze Tau
Zakon św. Jakuba z Altopascio
Cross tau.svg Matylda toskańska między 1070 a 1080 1239
Grzegorz IX
1459/1587/1672 Początkowo, jego celem było zapewnienie opieki pielgrzymom zdążającym do Rzymu, Ziemi Świętej i Composteli.Rozwiązany w 1459 r.(jego majątek przekazano Zakonowi Najświętszej Maryi Panny z Betlejem). Pomimo bulli papieskiej rozwiązującej zakon, funkcjonował on jeszcze w XVI i XVII wieku we Włoszech i Francji. We Włoszech został rozwiązany w 1587 roku (majątek przekazano Zakonowi św. Stefana). Gałąź francuska zakonu została rozwiązana w 1672 roku (majątek przekazano lazarytom).
Lazaryci
Zakon Rycerzy i Szpitalników świętego Łazarza z Jerozolimy
Grandes armes OSLJ.svg[a] Gerard Tonque 1098 1116
Paschalis II
Istnieje do dziś Zakon o charakterze międzynarodowym
Joannici
Zakon Rycerzy Jerozolimskiego Szpitala św. Jana Chrzciciela
Ordo Militia Sancti Johannis Baptistae Hospitalis Hierosolimitani
Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg[a] Gerard Tonque ok.1099 15 lutego 1113
Paschalis II
Istnieje do dziś Zakon o charakterze międzynarodowym; posiada status suwerennego podmiotu prawa międzynarodowego. Obecnie z siedzibą w Rzymie
Bożogrobcy
Zakon Rycerski Grobu Bożego w Jerozolimie
Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani
Croix de l Ordre du Saint-Sepulcre.svg Gotfryd z Bouillon 1099 1114/1122
Kalikst II
Istnieje do dziś Papież Innocenty VIII w 1489 roku inkorporował bożogrobców do zakonu joannitów. Oficjalnie reaktywowany w 1847. Obecnie zakon jest stowarzyszeniem duchownych i świeckich, nie związanych ślubami zakonnymi. Obecnie z siedzibą w Rzymie
Templariusze
Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona
Fratres Militiae Templi, Pauperes Commilitones Christi Templique Salomonis
Hughes de Payns.svg Hugues de Payns 1118[b] 1128
Honoriusz II
3 kwietnia 1312 Międzynarodowy zakon "rycerzy świątyni", wśród których dominowali rycerze z Francji; rozwiązany przez papieża Klemens V po zarzutach o herezję
Zakon Monte Gaudio Cross of order of mountjoy.png Rodrigo Alvarez między 1171 a 1180 1180
Aleksander III
1221 Skupiał rycerzy z półwyspu iberyjskiego. Już w 1196 roku część rycerzy przeszła do templariuszy, a pozostali połączyli się z zakonem Calatrava w 1221 roku
Krzyżacy
Zakon Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie
Ordo fratrum domus Sanctae Mariae Theutonicorum Hierosolimitanum
Coat of arms of the Teutonic Order.svg mieszczanie z Bremy i Lubeki 1191 1198
Celestyn III
Istnieje do dziś Skupiał rycerzy pochodzenia niemieckiego. Po upadku Królestwa jerozolimskiego działał w Siedmiogrodzie, a następnie w Prusach wschodnich. Obecnie z siedzibą w Wiedniu
Zakon św. Tomasza z Akki Cross saint thomas 1236.png Ryszard I Lwie Serce, król Anglii 1192 1236
Grzegorz IX
1538 Skupiał rycerzy pochodzenia angielskiego. Po upadku Królestwa jerozolimskiego przeniósł się do Anglii

Zakony powstałe na półwyspie iberyjskim[edytuj | edytuj kod]

Drugą grupę zakonów rycerskich stanowiły zakony utworzone na Półwyspie Iberyjskim do walki z Maurami. Różniły się one od zakonów z Ziemi Świętej. Walczyły one w Hiszpanii i Portugalii, mając tam główne siedziby i tam też rekrutując większość swoich członków, od początku były też silnie związane z miejscową hierarchią kościelną i władcami, często w ich szeregach można było spotkać ludzi żonatych, których małżonki również były członkami zakonu. Do iberyjskich zakonów rycerskich powstałych w okresie średniowiecza należały:

Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzenia
Papież, który zatwierdził zakon
Data rozwiązania Opis i uwagi
Rycerze Chrystusowi
Zakon św. Zbawiciela z Monrealu
Cross monreal.svg Alfons I Waleczny i Gaston IV z Bearn 1128 1143/30 marca 1150[c] Składał się z rycerzy aragońskich. Zakon połączony z templariuszami.
Kalatrawensi
Zakon Calatrava
Militiae Calatravae Ordinis Cistercensis
Cross Calatrava.svg opat Rajmund z Fitero 1158 1164
Innocenty III
Zakon istnieje do dziś w postaci orderowego bractwa rycerskiego
Zakon Avis Ordem Avis.svg ok. 1160 1192
Celestyn II
Zakon istnieje do dziś w postaci orderu rycerskiego Zakon skupiał rycerzy Portugalskich. W latach 1187-1431 podporządkowany zakonowi Calatrava. W 1789 zakon przekształcony został w organizację świecką
Zakon z Alcántara
Zakon św. Juliana z Pereiro,
Cross Alcantara.svg Suarez i Gomez Fernández Barrientos między 1167 a 1176 29 grudnia 1177
Aleksander III
Zakon istnieje do dziś w postaci orderowego bractwa rycerskiego
Zakon Santiago
Zakonu św. Jakuba z Composteli
Cross Santiago.svg Gerard Tonque 1170 5 czerwca 1175
Aleksander III
Zakon istnieje do dziś w postaci orderowego bractwa rycerskiego Powstał na bazie bractwa rycerskiego, skupiającego rycerzy broniących pielgrzymów zmierzających do Santiago de Compostela
Zakon Skrzydła św. Michała Cross wing saint michael.png Alfons I Zdobywca, król Portugalii 1171[d] 1171
Aleksander III
1834 Zakon przechodził podobną drogę jak inne zakony rycerskie w Portugalii. Został włączony do korony portugalskiej, a w 1834 roku zlikwidowany, chociaż grupa rycerzy działała jeszcze nieformalnie do 1868 roku.
Zakon św. Jerzego z Alfamy Croix Gueules.png Piotr II Katolicki, król Aragonii 1201 1372
Grzegorz XI
1399/1400 W 1399 roku antypapież Benedykt XIII połączył go z zakonem Montesy, inne źródła podają datę połączenia na rok 1400.
Mercedarianie
Zakon Najświętszej Maryi Panny Miłosierdzia dla Odkupienia Niewolników
Coat of Arms of the Mercedarians.svg Piotr Nolasco 1218 17 stycznia 1235
Grzegorz IX
Zakon nadal istnieje jako zgromadzenie duchownych. W 1317 roku doszło do przejścia rycerzy do świeżo powstałego rycerskiego zakonu z Montesy. Zakon stał się wyłącznie zgromadzeniem duchownych.
Zakon Najświętszej Maryi Panny z Hiszpanii Emblema OrdendSantaMariadEspaña.svg Alfons X Mądry, król Kastylii 1272 1281 W 1280 roku zapadła decyzja o jego przyłączeniu do zakonu Santiago, co ostatecznie zostało zrealizowane w roku następnym.
Zakon Rycerzy z Montesy Cross montessa.svg Jakub II Sprawiedliwy, król Aragonii 1319 10 czerwca 1317
Jan XXII
Zakon istnieje do dziś w postaci orderu rycerskiego. Powstał w Królestwie Aragonii. Celem powstania zakonu było niedopuszczenie do przejęcia majątku templariuszy przez obce zakony i uzyskanie kontroli nad tym majątkiem przez króla Aragonii.
Zakon Rycerzy Chrystusa OrderOfCristCross.svg Dionizy I, król Portugalii 1319 14 marca1319
Jan XXII
Zakon istnieje do dziś w postaci orderu rycerskiego. Powstał, aby przejąć kontrolę nad majątkiem rozwiązanego zakonu templariuszy. W 1492 papież Aleksander VI zwolnił Zakon Chrystusa ze ślubów religijnych, co potwierdził papież Juliusz II. W ten sposób zakon został włączony do korony portugalskiej i stał się orderem. Jedynie kapelani zakonni prowadzili życie klasztorne w Tomar aż do 1834.

Zakony powstałe w celu walki z poganami w Europie wschodniej[edytuj | edytuj kod]

W XIII wieku powstały również zakony rycerskie do walki z poganami w Inflantach i Prusach Wschodnich, które miały pomóc działającemu tam Zakonowi Krzyżackiemu.

Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzenia
Papież, który zatwierdził zakon
Data rozwiązania Opis i uwagi
Kawalerowie mieczowi
Zakon kawalerów mieczowych
Zakon Kawalerów Mieczowych COA.svg Albert von Buxhövden, biskup Rygi 1202 1204
Innocenty III
1237 Zakon połączony z zakonem krzyżackim; powstała w związku z tym inflacka gałąź tego zakonu, posiadająca autonomię. Błędem jest jednak utożsamianie inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego z zakonem kawalerów mieczowych.
Bracia dobrzyńscy
Pruscy Rycerze Chrystusowi
Dobrzynski braty.svg Christian z Oliwy, biskup Prus między 1216 a 1228 1228
Grzegorz IX
XIV w. Około roku 1235, większość braci przyłączyła się do zakonu krzyżackiego, na co zezwalał dokument papieski (jednakże Bracia Dobrzyńscy nie zostali oficjalnie przyłączeni do zakonu krzyżackiego). Zakon przestał oficjalnie istnieć (według prawa kanonicznego) 100 lat po śmierci jego ostatniego członka, a więc w połowie XIV wieku.

Inne zakony rycerskie[edytuj | edytuj kod]

Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzenia
Papież, który zatwierdził zakon
Data rozwiązania Opis i uwagi
Zakon Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą
Ordo Militaris Crucigerorum cum Rubea Stella
Cross with red star.svg św. Agnieszka Przemyślidka XII w. /1233[e] 14 kwietnia 1237
Grzegorz IX
Istnieje do dziś Zakon rycerski o charakterze szpitalnym, przekształcony z czasem w zakon kanoników regularnych, powstały i uformowany w latach trzydziestych XIII wieku.

Krzyżowców z czerwoną gwiazdą zwano również krzyżakami z czerwoną gwiazdą, szpitalnikami, braćmi szpitalnymi i krzyżowcami gwiaździstymi.

Aktywność różnych ruchów heretyckich w XIII-XIV w. i zagrożenie tureckie w XV w. stało się przyczyną utworzenia nowych zakonów rycerskich.

Zakon Herb Założyciel Data powstania Data zatwierdzenia
Papież, który zatwierdził zakon
Data rozwiązania Opis i uwagi
Zakon św. Ducha z Montpellier Croix de l'Ordre Hospitalier du Saint-Esprit.svg Guy de Montpellier 1195 23 kwietnia 1198
Innocenty III
1711 Głównym zadaniem zakonu była pomoc chorym i ochrona chrześcijan przed zbrojnymi bandami albigensów Nie istniał w latach 1672-1693. Zakon stracił swój militarny charakter w 1708, a w 1711 papież Klemens XI włączył go do Zakonu św. Łazarza.
Zakon Rycerzy Jezusa Chrystusa (Langwedocja) Cross of MJC.svg biskup Fulko z Tuluzy, Szymon z Montfort oraz Dominik Guzmán 1209 1234
Grzegorz XIII
1261 Powołany do walki z albigensami. Po zduszeniu ruchu przestał istnieć cel, dla którego zakon został powołany. W związku z tym już pod koniec XIII w. bracia-rycerze zostali połączeni z Zakonem od Pokuty św. Dominika, dając początek Trzeciemu Zakonowi św. Dominika (tercjarze dominikańscy).
Zakon Rycerzy Jezusa Chrystusa (Parma) Cross of MJC.svg Bartłomiej z Vicenzy 1233 1235
Grzegorz XIII
XIII w. Po rozwiązaniu ich majątek został przekazany Zakonowi Błogosławionej i Cudownej Maryi Panny. Członkowie zakonu przeszli do Trzeciego Zakonu św. Dominika (tercjarze dominikańscy), a ich zgromadzenie przestało mieć charakter militarny.
Zakon Błogosławionej i Cudownej Maryi Panny Cross frati gaudenti.png Loderigo d'Andalo 1233 1261
Urban IV
XVI w. Zakon ten był pierwszym zakonem rycerskim, który przyjmował kobiety, nadając im tytuł rycerza (militissa).
Zakon św. Maurycego Cross of saint Maurice.png Amadeusza VIII, książę Sabaudii 1434 1439 Nie jest pewne jednak, czy był to zakon rycerski. Zakon ten przetrwał do 1439 r., kiedy został rozwiązany krótko po wyborze założyciela na antypapieża Feliksa V. Do zakonu odwoływał się ustanowiony w 1572 - Order Domowy pw. świętych Maurycego i Łazarza
Zakon Najświętszej Maryi Panny z Betlejem papież Pius II 1459 1459
Pius II
1484 Głównym zadaniem nowego zakonu była obrona niedawno odbitej z rąk muzułmańskich wyspy Lemnos. Wkrótce jednak wyspa została ponownie zajęta przez Turków i zakon przestał istnieć (zniesiony w roku 1484 przez papieża Innocentego VIII).
Zakon św. Jerzego z Karyntii cesarz Fryderyka III i papież Paweł II 1469 1469
Paweł II
1598 Zadaniem zakonu była obrona cesarstwa i dobroczynność. Zakon rozwiązano w 1598 roku, a jego posiadłości przekazano jezuitom.
Zakon św. Stefana
Zakon św. Stefana Papieża i Męczennika
Cross of saint stephen.svg Kosma Medyceusz Starszy 1561 1 października 1561
Pius IV
Istnieje do dnia dzisiejszego w postaci orderu rycerskiego. Zakon ten był początkowo zakonem morskim. Powstał, aby bronić Włoch od muzułmańskich i pirackich ataków od strony morza oraz uwalniać siłą chrześcijańskich jeńców z niewoli tureckiej. Mimo rozwiązania w 1859, w przetrwał jako orderu rycerski.

Świeckie zakony rycerskie[edytuj | edytuj kod]

W miarę jak przygasała gwiazda oraz malało znaczenie wielkich kościelnych zakonów rycerskich, pojawiła się idea tworzenia świeckich zakonów rycerskich. Właściwie to nie była całkiem nowa idea, jako że odpowiednikiem takiego właśnie zakonu byli Rycerze Okrągłego Stołu, opiewani w utworach o tematyce arturiańskiej. Zakony świeckie, określane również jako bractwa rycerskie, były powoływane przez monarchów i innych możnych późnego Średniowiecza, a na celu miały głównie lepsze zorganizowanie własnych stronników (lobby) – czyli grup rycerzy połączonych silnymi więzami lojalności wobec władcy lub innego możnego protektora. Zakony takie, zwane z łac. ordo pod koniec XIV w. istniały już na prawie każdym dworze chrześcijaństwa łacińskiego.

Do najgłośniejszych zakonów tego typu, czyli stowarzyszeń związanych regułą świecką, należały:

  • Zakon Szarfy (Zakon Banda) – utworzony ok. 1320 r. w Kastylii (Hiszpania)
  • Zakon Podwiązki – utworzony w 1348 r. przez króla Edwarda III (zakon ten przetrwał ponad 600 lat)
  • Zakon Gwiazdy – utworzony w 1351 r. przez Jana II Dobrego, króla Francji
  • Zakon Złotego Runa – utworzony przez Filipa II Dobrego w 1430 r. zakon burgundzki (później jeden z największych w Europie, podzielił się na gałąź austriacką i hiszpańską)

Niektóre z rycerskich zakonów świeckich miały charakter wybitnie praktyczny lub charytatywny, np.:

  • Zakon Sokoła (Tiercelet) – utworzony w 1380 r. w Poitou (Francja), którego członkowie postawili sobie za cel dzielenie zysków z wypraw, ale i związanych z nimi niebezpieczeństw (w razie konieczności zapłacenia okupu wszyscy zbierali się na ten cel)
  • Zakon Białej Damy na Zielonej Tarczy – utworzony przez rycerza Boucicaut w 1399 r., jako zakon, który postawił sobie za zadanie obronę "bezbronnych i wydziedziczanych dam"
  • Zakon Ostu – założony w poł. XVI w. przez króla Szkocji, Jakuba V, który miał na celu zjednoczenie szlachty szkockiej do walki z Anglią
  • Zakon św. Stanisława (Order Świętego Stanisława) – założony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dla opieki nad Szpitalem Dzieciątka Jezus i Biblioteką Narodową

Z biegiem czasu przynależność do świeckich zakonów rycerskich przybrała charakter czysto honorowy, zmalały również ograniczenia w przyjmowaniu do nich nowych członków. Ducha dawnego uroczystego przyjmowania do wspólnoty oraz wymóg ścisłego przestrzegania wyraźnie określonych reguł postępowania, zastąpiły proste ceremonie wręczania orderów wojskowych i cywilnych "dla zasłużonych", jakby "po fakcie". Do naszych czasów przetrwało bardzo niewiele zakonów rycerskich – ostatnią znaczącą ich reminiscencją był rozkwit grup kawalerów różnych orderów, który nastąpił począwszy od XIX w. i trwa do dziś. Nazwa (łac.ordo (czyli "zakon") została przeniesiona na oznakę, emblemat świadczący o wyróżnieniu jakiejś zasłużonej osoby (Kawaler Orderu...), czy też po prostu jej przynależności do takiej grupy. Wysoki, nawiązujący w większym stopniu do zakonów charakter utrzymały niektóre istniejące do dziś ordery domowe, szczególnie w Wielkiej Brytanii.

Można również rozważać charakter podobieństw i różnic pomiędzy średniowiecznymi zakonami rycerskimi a tworzonymi współcześnie bractwami rycerskimi. Wydaje się jednak, że głównym ogniskiem zainteresowania tych ostatnich jest raczej odtwarzanie niektórych zewnętrznych aspektów kultury materialnej (uzbrojenie, stroje), kultury duchowej (obyczajowość, rozrywka), a także próby odtwarzania i opanowywania niektórych umiejętności niezbędnych średniowiecznemu rycerzowi do życia w tamtych zamierzchłych czasach (technika jazdy konnej, posługiwanie się różnymi rodzajami broni itp.).

Lista średniowiecznych zakonów rycerskich wedle dat powstania[edytuj | edytuj kod]

Według daty powstania (w nawiasie daty przyznania reguły zakonu rycerskiego):

Pełna lista zakonów rycerskich[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Lista zakonów rycerskich.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Barber R. – "Rycerze i rycerskość", Bellona, Warszawa 2000
  • Potkowski E. – "Rycerze w habitach", MON, Warszawa 1974
  • Potkowski E. -"Zakony rycerskie", Bellona, Warszawa 2005
  • Litvinov O., Malavin A., Chvorostov S. – "Rycerze XX wieku", Moskwa 1992
  • Starnawska M. – "Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu", Warszawa 1999
  • Walsh M. – "Wojownicy Pana. Chrześcijańskie zakony rycerskie", Wyd. M, Kraków 2005

Uwagi

  1. 1,0 1,1 Herb obecny
  2. Lub, jak sądzi część historyków, w 1119, lub dopiero w 1120 roku
  3. 1143 połączenie zakonu z templariuszami; 30 marca 1150 - data zatwierdzenia przez papieża Eugeniusza III
  4. W źródłach można spotkać też rok 1147 i 1166
  5. Wedle niepotwierdzonych źródeł jego początki powstały w Ziemi Świętej w XIIw. Faktycznie powstał w Pradze czeskiej