Zalas (gmina Krzeszowice)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zalas
Kościół
Kościół
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat krakowski
Gmina Krzeszowice
Sołectwo Zalas
Liczba ludności (2011[1]) 2271
Strefa numeracyjna (+48) 12
Kod pocztowy 32-067
Tablice rejestracyjne KRA
SIMC 0324910
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Zalas
Zalas
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zalas
Zalas
Ziemia 50°04′46″N 19°36′30″E/50,079444 19,608333Na mapach: 50°04′46″N 19°36′30″E/50,079444 19,608333
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Zalas

Zalaswieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Krzeszowice.Zalas graniczy z Grojcem, Tenczynkiem, Frywałdem, Sanką, Rudnem i z przysiółkiem Rybnej - Wrzosami. Wieś położona jest na Grzbiecie Tenczyńskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś wzmiankowana została w 1254. Wokół Zalasu rosły gęste lasy noszące miano Tenczno lub Thanczin i były własnością rodu Toporzyków herbu „Topór”. Nazwa wsi Zalas nawiązuje do otoczenia pobliskich lasów, każdy, kto z sąsiedniej wsi szedł do niej mówił, że idzie „za las”. W starych dokumentach można spotkać 3 nazwy: Zalesie, Zalasie, Zalas. W 1791 liczyła 748 mieszkańców, w tym kilkunastów Żydów. Znana była z garncarstwa, a pod koniec XVIII w. było ich 30, w XIX w. było ponad 60 garncarzy[2]. W XIII w. Zalas podzielony był na dwie części. Wschodnia należała do Tenczyńskich, zachodnia do grodu rycerskiego Krzywosądowiczów znajdującego się w Oborze. Od 1410 Andrzej Tęczyński ściągnął Tatarów i Rusinów, dał im ziemię koło Frywałdu na terenie przysiółka Tataruchy. W 1460 Jan Tęczyński przejął cały Zalas. Wybudowano drogi: z Zalasu do Nawojowej Góry i z Zalasu do Charbielowa, dziś nieistniejącej wioski. Tęczyński rozbudował także miejscowy folwark. Pod koniec XVII w. w Zalasie było 70 domów.

Do 1795 wieś wchodziła w skład powiatu krakowskiego i województwa krakowskiego, a od lipca 1796 do 15 lipca 1809 w skład cyrkułu krakowskiego Galicji Zachodniej. W latach 1815-1846 wieś położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, potem w zaborze austriackim.

W latach 1846-1853 wieś wchodziła w skład powiatu krakowskiego. W poł. XIX w. powstał kamieniołom Barach. W 1862 powstała drewniana szkoła, w 1908 murowana, a w 1900 miejscowa straż pożarna.

W miejscowości znajduje się wybudowany w latach 1905-1910 kościół neogotycki, fundacji Potockich z pobliskich Krzeszowic. Obok niego drewniana dzwonnica z początku XVIII w., w otoczeniu dwie lipy drobnolistne - pomnik przyrody z 29 maja 1967, innym pomnikiem przyrody jest lipa wielkolistna (pomnik z 29 maja 1967, przy domu nr 118). Przy miejscowej parafii działa jedyne w Polsce pokutne Bractwo św. Marii Magdaleny, zatwierdzone przez papieża Klemensa XI w 1710.

W czasie II Rzeczypospolitej wieś należała do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim. Od 26 października 1939 do 18 stycznia 1945 wieś należała do gminy Kressendorf w Landkreis Krakau, dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. W latach 1954-1972 istniała gromada Zalas. W latach 19731976 miejscowość należała do gminy Tenczynek. W 1972 wybudowano nowy budynek szkolny. W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego.

W 1987 powstała remiza strażacka. Od 1998 działa Ludowy Klub Sportowy Victoria Zalas. We wrześniu 2008 we wsi ustawiono postument upamiętniający pochodzącego z niej lotnika z czasów II wojny światowej Stanisława Józefa Chałupę[3].

Miejsca[edytuj | edytuj kod]

We wschodniej części miejscowości znajduje się duży kamieniołom porfiru z bocznicą kolejową biegnącą z krzeszowickiej stacji kolejowej. Na południowym krańcu wsi znajduje się pomnik przyrody Łom z uskokiem na wzgórzu Zręby - widoczne w odsłonięciu skały: porfir i nakrywające go osady jury środkowej i górnej przecięte są uskokiem powstałym w trzeciorzędzie i obniżone o ok. 7 m. po jego prawej (południowej) stronie. Na północnych krańcach wsi przebiega autostrada A4E40 , a za nią rozciąga się Las Zwierzyniecki w Tenczyńskim Parku Krajobrazowym.

Przypisy

  1. Krzeszowice: Ludność - stan na dzień 31.12.2011 r.
  2. Osadnictwo i Krajobraz, Kraków 1997, ISBN 83-901471-7-3
  3. Marek Więcek: Nowy punkt na polskiej mapie pamięci (pol.). histmag.org, 21.09.2008. [dostęp 2009-06-28].