Zamek Królewski w Poznaniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zamek Królewski w Poznaniu
Obiekt zabytkowy nr rej. A 22 z 29 maja 1952 roku
Zrekonstruowana południowa część zamku
Zrekonstruowana południowa część zamku
Państwo  Polska
Miejscowość Poznań
Adres Góra Przemysła 1
Typ budynku zamek rezydencyjny
Styl architektoniczny gotycko-renesansowy
Architekt nieznany; Witold Milewski (odbudowa)
Rozpoczęcie budowy koniec XIII w.
Ukończenie budowy 1550
Zniszczono 17951796
Odbudowano 1958-1959
2010-
Pierwszy właściciel Przemysł II
Położenie na mapie Poznania
Mapa lokalizacyjna Poznania
Zamek Królewski w Poznaniu
Zamek Królewski w Poznaniu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek Królewski w Poznaniu
Zamek Królewski w Poznaniu
Ziemia 52°24′33″N 16°55′52″E/52,409167 16,931111Na mapach: 52°24′33″N 16°55′52″E/52,409167 16,931111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Zamek około 1617 roku, fragment ilustracji Poznania z Civitates Orbis Terrarum. Theatri praecipuarum totius mundi urbium liber sextus autorstwa Fransa Hogenberga i Georga Brauna wydanego w Kolonii w 1617
„Budynek Raczyńskiego” – widok z placu Wielkopolskiego
Widok od podzamcza
Widok od strony ul. Ludgardy
Zamek widziany z Collegium Altum

Zamek Królewski w Poznaniu – najstarsza zachowana rezydencja królewska w Polsce.

Wzniesiony przez Przemysła II, następnie wielokrotnie rozbudowywany. Zamek był świadkiem wielu wydarzeń historycznych. W 1493 r. złożył tu królowi Polski hołd lenny wielki mistrz krzyżacki Hans von Tieffen. Zamek został częściowo zniszczony w czasie wojny północnej, popadł w ruinę. Odbudowany szczątkowo pod koniec XVIII w. Ponownie zniszczony w 1945. Obecnie odbudowywana jest część południowa.

Historia budowy i wygląd obecny[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza budowla powstała prawdopodobnie w 1249, gdy Przemysł I na wzgórzu nazwanym wówczas górą zamkową (mons castrensis), a obecnie Górą Przemysła wzniósł ceglaną wieżę mieszkalną ze znajdującą się wewnątrz ocembrowaną studnią, resztę wzgórza otoczył natomiast wałem z częstokołem. Niewielka rezydencja książęca została w połowie XIII wieku włączona w system murów lokowanego w 1253 lewobrzeżnego Poznania.

Syn Przemysła I, Przemysł II, mając nadzieję na zjednoczenie pod swoim panowaniem ziem Polski, rozpoczął budowę nowego zamku, który miał się stać jego siedzibą. W 1295 Przemysł został koronowany na króla Polski, niestety już rok później, w 1296, król został zamordowany, a rozbudowa zamku niedokończona. Prace kontynuowali władający Wielkopolską Piastowie głogowsko-żagańscy, a ukończył ją przed rokiem 1337 Kazimierz III Wielki, któremu, gdy sprawował urząd namiestnika wielkopolskiego, zamek służył jako siedziba.

Stanowił on wówczas największą świecką budowlę w królestwie, wzorowaną na palatium Henryka Brodatego w Legnicy, które powstało w XIII wieku. Składała się nań wieża wzniesiona przez Przemysła I oraz olbrzymi, trójkondygnacyjny, podpiwniczony budynek o długości 63 m i szerokości 17,5 m. Być może już wówczas przykryty był poprzecznie ustawionym, poczwórnym dachem spadzistym. Piwnice służyły jako więzienie oraz do przechowywania win, na parterze zaś znajdowały się pomieszczenia gospodarcze. Te dwie kondygnacje posiadały sklepienia, górne kondygnacje prawdopodobnie miały natomiast drewniane stropy. Skrajne pomieszczenia pierwszego piętra pełniły funkcje reprezentacyjne, zaś między nimi znajdowały się komnaty mieszkalne. Drugie piętro stanowiła ogromna sala mogąca pomieścić około 2000 gości. Od południa dobudowano wieżę obronną, wysuniętą poza obręb murów zamku i miasta. Od czasów Władysława Łokietka budowla stanowiła stałą siedzibę starostów generalnych Wielkopolski. W 1434 Władysław II Jagiełło zlecił przebudowę wieży.

Na początku XVI w. starosta generalny wielkopolski Łukasz Górka rozpoczął generalną przebudowę zamku. Z zapisków kronikarskich wynika, że budynki wzniesiono praktycznie od nowa. Podczas pożaru miasta w 1536 spłonął także jeszcze nie wykończony zamek[1].

Z ruiny podniósł go ówczesny starosta generalny Andrzej Górka, nadając mu charakter renesansowy. Zachowano wówczas gotycką trójkondygnacyjną bryłę, dodając loggię arkadową od strony dziedzińca, obniżono jednak wieżę. Z czasem w najstarszej wieży powstała kuchnia zamkowa, korzystająca ze wspomnianej studni. Zamek został zniszczony podczas potopu szwedzkiego, a następnie w 1704 przez wojska rosyjskie i saskie podczas wojny północnej, jednak szturmem zamek zdobyli dopiero w 1716 konfederaci tarnogrodcy. Będący w ruinie zamek został częściowo odbudowany w 1721, jednak nie powstrzymało to dalszej dewastacji. Ostatni starosta generalny wielkopolski, Kazimierz Raczyński, wzniósł na pozostałościach murów z XIII i XIV wieku budynek archiwum (ukończony w 1783). Po II rozbiorze Prusacy rozebrali w 1795 ruiny południowej części zamku, zniszczonej w 1704, budując na pozostawionych gotyckich piwnicach dwukondygnacyjną oficynę, która wraz z istniejącym archiwum stanowiła siedzibę rejencji. Rok później rozebrano dawną Kuchnię Królewską, wznosząc na zasypanych piwnicach nowy gmach. Później w dawnym Zamku znalazł się sąd apelacyjny, a następnie archiwum państwowe. Ta ostatnia funkcja zamku trwała aż do 1939 roku. Podczas walk o poznańską cytadelę, w lutym 1945, Wzgórze Przemysła znalazło się w polu ostrzału artylerii i zamek ostatecznie legł w gruzach.

W 1949 Zbigniew Zieliński przygotował projekt odbudowy Zamku w formie z XVI w., jednak ze względu na decyzję generalnego konserwatora zabytków Jana Zachwatowicza o konieczności odbudowy części Raczyńskiego, plan ten nie został zrealizowany. W latach 19591964 odbudowano gmach wzniesiony przez Raczyńskiego i przebudowano pruski gmach wzniesiony na fundamentach „Kuchni Królewskiej” – domniemanej wieży mieszkalnej. W pierwszym budynku mieści się dziś Muzeum Sztuk Użytkowych, a „Kuchnię” zajmują pracownie muzealne. Z dawnego zamku pozostały do dziś nienaruszone fundamenty z XIII i XIV wieku, o grubości ok. 2 m, ściany działowe najniższej kondygnacji, zachodnia ściana (do ok. 10 m wysokości) z tego samego okresu, oraz pochodząca z XIV wieku ściana wschodnia o wysokości 7 m do 8 m, włączona w „Budynek Raczyńskiego”. Na budynku znajdują się trzy pamiątkowe tablice. Najstarsza z 1783 będąca tablicą fundacyjną Kazimierza Raczyńskiego, oraz dwie z 1993 i 1995, upamiętniające 500-lecie hołdu złożonego przez wielkiego mistrza krzyżackiegoHansa von Tieffena, oraz 700-lecie koronacji Przemysła II.

22 kwietnia 2002 powstał Komitet Odbudowy Zamku Królewskiego w Poznaniu, mający na celu przywrócenie mu dawnej świetności. W listopadzie 2010 r. rozpoczęła się odbudowa części południowej. Pomysł i forma odbudowy zamku spotkały się z zarzutami, m.in. o ich ahistoryczność[2][3][4].

Kalendarium wydarzeń na zamku[edytuj | edytuj kod]

Legendy[edytuj | edytuj kod]

Według podań powstanie Góry Przemysła miało miejsce wskutek interwencji sił nieczystych. Otóż, gdy poddani Mieszka I przyjęli chrzest, rozgniewany szatan, chcąc, aby mieszkańcy grodu powrócili do wiary w starych bogów, miał wyrwać jeden z leżących w pobliżu Gniezna pagórków, aby zablokować nim koryto Warty i zalać miasto. Jednak diabelski orszak niosąc górę świętował już rychłe zwycięstwo i swoim hałaśliwym zachowaniem obudził koguty, których pianie sprawiło, że olbrzymi głaz trafił nie w koryto, a na lewy brzeg.

Druga historia wiąże się z morderstwem Ludgardy, żony Przemysła II, którą prawdopodobnie służące udusiły w zamkowej łaźni lub sypialni 14 grudnia 1283. Inspirację tego zabójstwa przypisywano małżonkowi, który nie mógł doczekać się z żoną potomka. Fundację klasztoru dominikanek w Poznaniu, dokonaną jeszcze w tym samym roku, wiązano z pokutą księcia za ten niegodny czyn. Współcześni zdarzeniu kronikarze piszą jednak o niewyjaśnionych okolicznościach śmierci, a dopiero w Kronice Oliwskiej z połowy XIV wieku i kronice Ernsta von Kirchberga z około 1370 wiąże się księcia z jej śmiercią. Jan Długosz w swojej kronice podaje natomiast, że wiedzę o tym wydarzeniu czerpie z pieśni ludowych. Plotki głosiły, że duch Ludgardy w postaci białej damy błąkał się po Zamku, a pod murami miał pojawiać się Czarny Rycerz, który miał płakać po księżnej na jej pogrzebie w katedrze gnieźnieńskiej 15 grudnia 1283 roku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zamek książąt, królów, starostów. „Kronika Miasta Poznania”, s. 158, 2004. Wydawnictwo Miejskie. ISSN 0137-3552. 
  2. Piotr Bojarski: Zamek, który straszy. wyborcza.pl, 2012-10-18. [dostęp 2014-01-03].
  3. Grażyna Kodym-Kozaczko. Konwencja na usługach konformizmu. Archaizacja we współczesnej architekturze Poznania. „Czasopismo Techniczne. Architektura”, s. 284-288, 2007. 
  4. Protest przeciw odbudowie zamku. tvp.pl, 2010-09-22. [dostęp 2014-01-03].
  5. http://stary-poznan.com

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]