Zamek Królewski w Poznaniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zamek Królewski w Poznaniu
Obiekt zabytkowy nr rej. A 22 z 29 maja 1952 roku
Zrekonstruowana południowa część zamku
Zrekonstruowana południowa część zamku
Państwo  Polska
Miejscowość Poznań
Adres Góra Przemysła 1
Typ budynku zamek rezydencyjny
Styl architektoniczny gotycko-renesansowy
Architekt nieznany; Witold Milewski (odbudowa)
Rozpoczęcie budowy koniec XIII w.
Ukończenie budowy 1550
Zniszczono 17951796
Odbudowano 1958-1959
2010-2013
Pierwszy właściciel Przemysł II
Położenie na mapie Poznania
Mapa lokalizacyjna Poznania
Zamek Królewski w Poznaniu
Zamek Królewski w Poznaniu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek Królewski w Poznaniu
Zamek Królewski w Poznaniu
Ziemia 52°24′33″N 16°55′52″E/52,409167 16,931111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Zamek około 1617 roku, fragment ilustracji Poznania z Civitates Orbis Terrarum. Theatri praecipuarum totius mundi urbium liber sextus autorstwa Fransa Hogenberga i Georga Brauna wydanego w Kolonii w 1617
„Budynek Raczyńskiego” – widok z placu Wielkopolskiego
Widok od podzamcza (marzec 2007)
Widok od strony ul. Ludgardy (marzec 2005)
Zamek widziany z Collegium Altum

Zamek Królewski w Poznaniu – najstarsza zachowana rezydencja królewska w Polsce[1].

Wzniesiony przez Przemysła II, następnie wielokrotnie rozbudowywany. Zamek był świadkiem wielu wydarzeń historycznych. W 1493 r. złożył tu królowi Polski hołd lenny wielki mistrz krzyżacki Hans von Tieffen. Zamek został częściowo zniszczony w czasie wojny północnej, popadł w ruinę. Odbudowany szczątkowo pod koniec XVIII w. Ponownie zniszczony w 1945. Odbudowany w latach 1958-59 i 2010-2013.

Historia budowy i wygląd obecny[edytuj | edytuj kod]

Nie ma danych mogących precyzyjnie stwierdzić kiedy powstał pierwszy zamek w Poznaniu. Istnieje pogląd, że pierwsza budowla powstała w czasach panowania Przemysła I, który mógł rozpocząć na wzgórzu nazwanym wówczas górą zamkową (mons castrensis), a obecnie Górą Przemysła budowę ceglanej wieży mieszkalnej otaczając wzgórze palisadą. Niewielka rezydencja mogła być w połowie XIII wieku włączona w system murów lokowanego w 1253 lewobrzeżnego Poznania. Budowę mógł jednak też rozpocząć jego syn Przemysła I, Przemysł II, który mając nadzieję na zjednoczenie pod swoim panowaniem ziem Polski, rozpoczął budowę nowego zamku, który miał się stać jego siedzibą. W 1295 Przemysł został koronowany na króla Polski, niestety już rok później, w 1296, król został zamordowany, a rozbudowa zamku niedokończona. O przerwaniu budowy w pierwszym etapie świadczy zmiana wątku murów z wendyjskiego na gotycki i inny sposób fundamentowania późniejszej fazy. Prace mogli kontynuować władający Wielkopolską Piastowie głogowsko-żagańscy, a ukończył ją przed rokiem 1337 Kazimierz III Wielki, któremu, gdy sprawował urząd namiestnika wielkopolskiego, zamek służył jako siedziba. W czasach Kazimierza Wielkiego prawdopodobnie wzniesiono na zamku dom mieszkalny, jednak jego forma nie została do końca zbadana przed budową obecnie istniejącej budowli na miejscu zamku[2]. Zamek składał się wtedy z wieży oraz gotyckiego domu i otaczających całość murów obwodowych. W późniejszym okresie od południa dobudowano wieżę obronną, wysuniętą poza obręb murów zamku i miasta. Od czasów Władysława Łokietka budowla stanowiła stałą siedzibę starostów generalnych Wielkopolski. W 1434 Władysław II Jagiełło zlecił przebudowę bardzo zniszczonej już wieży. Na początku XVI wieku zamek gotycki nie spełniał już standardów rezydencji monarszej, dlatego król Zygmunt Stary w 1513 roku zatrzymał się w rezydencji biskupa na Ostrowie Tumskim.

Na początku XVI w. starosta generalny wielkopolski Łukasz Górka rozpoczął generalną przebudowę zamku. Z zapisków kronikarskich wynika, że budynki wzniesiono praktycznie od nowa. Podczas pożaru miasta w 1536 spłonął także jeszcze nie wykończony zamek[3].

Z ruiny podniósł go ówczesny starosta generalny Andrzej Górka, nadając mu charakter renesansowy. Nowozbudowany budynek główny miał trzy kondygnacje nakryte czterema poprzecznymi dachami. Dodano także loggię arkadową od strony dziedzińca, obniżono jednak wieżę. Z tej fazy zamku zachowały się jedynie piwnice. Z czasem w najstarszej wieży powstała kuchnia zamkowa, korzystająca ze studni. Zamek renesansowy został zniszczony podczas potopu szwedzkiego, a następnie w 1704 przez wojska rosyjskie i saskie podczas wojny północnej. W 1716 roku zajęli go konfederaci tarnogrodcy. Będący w ruinie zamek został częściowo odbudowany w 1721, jednak nie powstrzymało to dalszej dewastacji. Ostatni starosta generalny wielkopolski, Kazimierz Raczyński, wzniósł z wykorzystaniem murów jednego z segmentów z XVI wieku budynek archiwum (ukończony w 1783). Po II rozbiorze Prusacy rozebrali w 1795 ruiny południowej części zamku, zniszczonej w 1704, budując na pozostawionych renesansowych[4] piwnicach dwukondygnacyjną oficynę, która wraz z istniejącym archiwum stanowiła siedzibę rejencji. Rok później rozebrano dawną kuchnię, wznosząc na zasypanych piwnicach nowy gmach. Później w dawnym Zamku znalazł się sąd apelacyjny, a następnie archiwum państwowe. Ta ostatnia funkcja zamku trwała aż do 1939 roku. Podczas walk o poznańską cytadelę, w lutym 1945, Wzgórze Przemysła znalazło się w polu ostrzału artylerii i zamek ostatecznie legł w gruzach.

W 1949 Zbigniew Zieliński przygotował projekt odbudowy Zamku w formie z XVI w., jednak ze względu na decyzję generalnego konserwatora zabytków Jana Zachwatowicza o konieczności odbudowy części Raczyńskiego, plan ten nie został zrealizowany. W latach 19591964 odbudowano gmach wzniesiony przez Raczyńskiego i przebudowano pruski gmach wzniesiony na fundamentach „Kuchni Królewskiej” – domniemanej wieży mieszkalnej. W pierwszym budynku mieści się dziś Muzeum Sztuk Użytkowych, a „Kuchnię” zajmują pracownie muzealne. Z dawnego zamku pozostały do dziś nienaruszone fundamenty z XIII i XIV wieku, o grubości ok. 2 m, ściany działowe najniższej kondygnacji, zachodnia ściana (do ok. 10 m wysokości) z tego samego okresu, oraz pochodząca z XIV wieku ściana wschodnia o wysokości 7 m do 8 m, włączona w „Budynek Raczyńskiego”. Na budynku znajdują się trzy pamiątkowe tablice. Najstarsza z 1783 będąca tablicą fundacyjną Kazimierza Raczyńskiego, oraz dwie z 1993 i 1995, upamiętniające 500-lecie hołdu złożonego przez wielkiego mistrza krzyżackiegoHansa von Tieffena, oraz 700-lecie koronacji Przemysła II.

22 kwietnia 2002 powstał Komitet Odbudowy Zamku Królewskiego w Poznaniu, mający na celu przywrócenie mu dawnej świetności. W latach 2010-2013 została odbudowa część południowa według projektu Witolda Milewskiego w formach z połowy XVI w., powtarzających w zasadzie projekt Zbigniewa Zielińskiego z 1949. Milewski proponował współudział w projekcie Zygmuntowi Skupniewiczowi, ale ten odmówił z uwagi na wyjazd zagraniczny[5].

Pomysł i forma odbudowy zamku spotkały się z zarzutami, m.in. o ich ahistoryczność[6][7][8].

Kalendarium wydarzeń na zamku[edytuj | edytuj kod]

Legendy[edytuj | edytuj kod]

Według podań powstanie Góry Przemysła miało miejsce wskutek interwencji sił nieczystych. Otóż, gdy poddani Mieszka I przyjęli chrzest, rozgniewany szatan, chcąc, aby mieszkańcy grodu powrócili do wiary w starych bogów, miał wyrwać jeden z leżących w pobliżu Gniezna pagórków, aby zablokować nim koryto Warty i zalać miasto. Jednak diabelski orszak niosąc górę świętował już rychłe zwycięstwo i swoim hałaśliwym zachowaniem obudził koguty, których pianie sprawiło, że olbrzymi głaz trafił nie w koryto, a na lewy brzeg.

Druga historia wiąże się z morderstwem Ludgardy, żony Przemysła II, którą prawdopodobnie służące udusiły w zamkowej łaźni lub sypialni 14 grudnia 1283. Inspirację tego zabójstwa przypisywano małżonkowi, który nie mógł doczekać się z żoną potomka. Fundację klasztoru dominikanek w Poznaniu, dokonaną jeszcze w tym samym roku, wiązano z pokutą księcia za ten niegodny czyn. Współcześni zdarzeniu kronikarze piszą jednak o niewyjaśnionych okolicznościach śmierci, a dopiero w Kronice Oliwskiej z połowy XIV wieku i kronice Ernsta von Kirchberga z około 1370 wiąże się księcia z jej śmiercią. Jan Długosz w swojej kronice podaje natomiast, że wiedzę o tym wydarzeniu czerpie z pieśni ludowych. Plotki głosiły, że duch Ludgardy w postaci białej damy błąkał się po Zamku, a pod murami miał pojawiać się Czarny Rycerz, który miał płakać po księżnej na jej pogrzebie w katedrze gnieźnieńskiej 15 grudnia 1283 roku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zamek Królewski w Poznaniu: zarys historii, badania archeologiczne, działania na rzecz restytucji. Poznań: 2004, s. 10. ISBN 8392034015.
  2. https://www.academia.edu/8927098/Nowy_zamek_w_Poznaniu_-_negatywny_przyk%C5%82ad_adaptacji_relikt%C3%B3w_%C5%9Bredniowiecznej_architektury_w_Zamki_w_runie_-_zasady_post%C4%99powania_konserwatorskiego_red._B._Szmygin_P._Molski_Warszawa-Lublin_2012
  3. Zamek książąt, królów, starostów. „Kronika Miasta Poznania”, s. 158, 2004. Wydawnictwo Miejskie. ISSN 0137-3552. 
  4. https://www.academia.edu/8927098/Nowy_zamek_w_Poznaniu_-_negatywny_przyk%C5%82ad_adaptacji_relikt%C3%B3w_%C5%9Bredniowiecznej_architektury_w_Zamki_w_runie_-_zasady_post%C4%99powania_konserwatorskiego_red._B._Szmygin_P._Molski_Warszawa-Lublin_2012
  5. Henryk Marcinkowski, Witold Milewski, Edmund Pawłowicz, Regina Pawuła-Piwowarczyk, Zygmunt Skupniewicz, Lidia Wejchert, Projekt - Miasto. Wspomnienia poznańskich architektów 1945-2005, Wydawnictwo Miejskie Posnania, Poznań, 2013, s.322, ISBN 978-83-7768-069-8
  6. Piotr Bojarski: Zamek, który straszy. wyborcza.pl, 2012-10-18. [dostęp 2014-01-03].
  7. Grażyna Kodym-Kozaczko. Konwencja na usługach konformizmu. Archaizacja we współczesnej architekturze Poznania. „Czasopismo Techniczne. Architektura”, s. 284-288, 2007. 
  8. Protest przeciw odbudowie zamku. tvp.pl, 2010-09-22. [dostęp 2014-01-03].
  9. http://stary-poznan.com

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]