Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Obiekt zabytkowy nr rej. 51 (L/6, L/7, L/8) z 24.06.1953
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Państwo  Polska
Miejscowość Lidzbark Warmiński
Ukończenie budowy 2 poł. XIV, k. XV
Położenie na mapie Lidzbarka Warmińskiego
Mapa lokalizacyjna Lidzbarka Warmińskiego
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Ziemia 54°07′32,74″N 20°34′58,28″E/54,125761 20,582856Na mapach: 54°07′32,74″N 20°34′58,28″E/54,125761 20,582856
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Plan piętra zamku

Zamek biskupi w Lidzbarku Warmińskimzamek z XIV wieku mieszczący się w Lidzbarku Warmińskim, należący do najcenniejszych zabytków architektury gotyckiej w Polsce[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zamek budowano w latach 1350-1401.[2] Prace budowlane rozpoczęto w rok po przeniesieniu z Ornety (niem. Wormditt) do Lidzbarka Warmińskiego (niem. Heilsberg) siedziby biskupów warmińskich[2]. Rozpoczęta budowa zamku w jego pierwotnym kształcie realizowana była przez biskupów, od Hermana z Pragi do Henryka Sorboma. Budynek wzniesiono na planie czworoboku o wymiarach 48,5x48,5 m. W czasie kadencji biskupa Sorboma dziedziniec zamku otoczony został dwukondygnacyjnymi krużgankami.

Wybudowany w widłach rzek Łyny i Symsarny, zamek chroniony był dodatkowo murami obwodowymi i fosami od południa i wschodu (wschodnia fosa równoległa do Symsarny). W części południowej zamku zlokalizowano przedzamcze. Dojazd do zamku z miasta odbywał się przez Bramę Młyńską po moście przez Łynę do jakby północnego przedzamcza, gdzie umiejscowiony był młyn wodny. Dalej przejechać trzeba było wzdłuż zachodniej strony zamku przez kilka bram do przedzamcza od strony południowej. Przedzamcze to od zamku właściwego oddzielone było suchą fosą. Po przejechaniu mostu na wymienionej fosie można było się dostać na dziedziniec zamkowy przez bramę usytuowaną w centralnej części skrzydła południowego.

Bryłę zamku w narożu północno-wschodnim zdobi wieża wysoka, a w pozostałych narożach wieżyczki na konsolach. Wieżyczki te dobudowano po pożarze zamku w 1442 roku. Ostateczny kształt uzyskały one w czasie rządów biskupa Watzenrode.

Zamek posiada piwnice, które służyły jako magazyny żywności i więzienie; w ich w części znajdowały się również piece do ogrzewania zamku ciepłym powietrzem. Obecnie część piwnic pod skrzydłem wschodnim przeznaczona jest na sale ekspozycyjne (elementy architektury ogrodowej i armaty z herbami biskupów). W pomieszczeniach parteru głównej bryły zamku znajdowały się: w skrzydle zachodnim kuchnia, w północnym browar i piekarnia, we wschodnim magazyny żywnościowe, w południowym zbrojownia i szkoła dla chłopców pruskich.

Dziedziniec lidzbarskiego zamku ze względu na krużganki przypomina dziedziniec Królewskiego Zamku na Wawelu. Z dziedzińca przechodzi się po kamiennych schodach (z początków XVII wieku) na główną kondygnację, gdzie znajdują się pomieszczenia reprezentacyjne.

Architektura zamku uzupełniona była przez pałac (zamek średni), dobudowany w 1673 przy skrzydle południowym przez biskupa warmińskiego Wydżgę. Z pałacu tego korzystało 8 biskupów. Pałac został rozebrany w latach 1839-1840. Pozostał po nim zarys fundamentów – między południowym skrzydłem zamku oraz suchą fosą znajdującą się między zamkiem a południowym przedzamczem.

Na dziedzińcu przedzamcza w centralnym miejscu znajduje się barokowy pomnik św. Katarzyny z 1756, ufundowany przez biskupa Grabowskiego. W II poł. XIX w. restaurację zamku prowadził konserwator królewski Ferdinand von Quast.

Przedzamcze[edytuj | edytuj kod]

Dziedziniec na zamku

Przedzamcze otoczone jest trzema skrzydłami budowli, które na przestrzeni wieków zmieniały kształt i charakter. Skrzydło wschodnie w obecnej postaci – pałac ufundowany przez biskupa Grabowskiego – użytkowany był przez wójta krajowego i pełnił funkcję sądu. Skrzydło południowe dobudowano pod koniec XVIII w. przy murze łączącym skrzydło wschodnie z zachodnim. W narożu południowo-wschodnim przedzamcza zachowała się baszta cylindryczna (stan z XVI w.), a w części centralnej skrzydła południowego wieża bramna z XIV wieku. Najwcześniej, w XIV w., powstało skrzydło zachodnie przedzamcza, które obecny kształt ma od połowy XVIII wieku.

Pomieszczenia reprezentacyjne[edytuj | edytuj kod]

Wnętrza zamku
XIX-wieczna litografia przedstawiająca zamek i nieistniejący pałac biskupa Wydżgi

Wygląd pomieszczeń, a także czasem ich funkcje w lidzbarskim zamku zmieniały się w ciągu wieków. Miała wpływ na to moda i upodobania użytkowników. Na zmiany w sposobie wykorzystania pomieszczeń zamkowych wpłynął też wybudowany przez biskupa Wydżgę pałac, stojący niegdyś przy południowej ścianie zamku.

Kaplica zamkowa[edytuj | edytuj kod]

Kaplica zamkowa mieści się na pierwszym piętrze w części wschodniej skrzydła południowego. Obecny rokokowy wystrój zawdzięcza ona biskupowi Grabowskiemu. Na temat kaplicy pisał Mieczysław Orłowicz w ten sposób:

Wejście do niej herb kardynała Michała Radziejowskiego (1679-88). Sklepienie gwiaździste otrzymało rokokową ornamentykę w XVIII w. kiedy kaplice poddano restauracji, za biskupa Grabowskiego, o czym świadczy jego herb umieszczony obok organów. Jest tu też złocony herb biskupstwa warmińskiego z drewna. Malowidła ścienne średniego pędzla, być może Józefa Korzeniewskiego, nadwornego malarza biskupa Grabowskiego. Ołtarze rokokowe, w wielkim obraz Zaślubin św. Katarzyny, takaż kazalnica i organy. Przy ścianie relikwiarz św. Benedykta z czarnego marmuru.

Opis Orłowicza należy uzupełnić – obrazy ołtarzowe zniknęły w 1945. Zaginiony obraz w ołtarzu głównym zastąpił obraz św. Jerzego (pędzla Józefa Korzeniewskiego) z lidzbarskiego kościoła farnego.

Wielki refektarz[edytuj | edytuj kod]

Widok ogólny na Wielki Refektarz, z widoczną ekspozycją gotyckiej rzeźby
Gotycki wspornik w Wielkim Refektarzu

Wielki refektarz, zwany także salą sądową, obecnie zajmuje wschodnie skrzydło pierwszego piętra lidzbarskiego zamku. Wejście do niego prowadzi z krużganka przez renesansowy portal z piaskowca z datą 1612 i herbem biskupa Szymona Rudnickiego. Pomieszczenie powiększone zostało w czasach biskupa Ignacego Krasickiego przez wyburzenie ściany oddzielającej wielki refektarz (pierwotnie pięcioprzęsłowy) od Izby Sybilli. Obecnie wielki refektarz to sala sześcioprzęsłowa[3] o długości 27 m i szerokości 9 m, zdobiona fryzem heraldycznym z herbami biskupów warmińskich od Anzelma do Wojciecha Ziemby. W refektarzu znajdują się odkrywki najstarszych malowideł z końca XIV wieku. Średniowieczna polichromia przedstawia koronację Marii, a ściany zdobione były polichromią z motywem szachownicy.

W pomieszczeniu refektarza eksponowane są zbiory sztuki średniowiecznej Warmii i Prus Krzyżackich. W północnej części pomieszczenia znajduje się płyta nagrobna biskupa Pawła Legendorfa.

Pomieszczenia wieży wysokiej[edytuj | edytuj kod]

Z wielkiego refektarza jest przejście do znajdującego się na tym poziomie pomieszczenia w wieży wysokiej zamku. Służyło ono jako kaplica domowa biskupów. Wystrój tego domowego oratorium pochodzi z czasów biskupa Łukasza Watzenrode. Kaplica zdobiona jest scenami ze Starego Testamentu: Adoracja Boga, Mojżesz, Ofiara Abrahama i Św. Jan na Patmos. W kaplicy znajdują się: herb biskupa Watzenrode obok herbu diecezji oraz herby biskupa Pawła Legendorfa i Mikołaja Tungena. Z korytarzyka łączącego wielki refektarz z oratorium jest zejście w dół do nieoświetlonego pomieszczenia – komnaty więziennej, zwanej izbą zapomnienia. Na środku jej posadzki znajduje się otwór, przez który spuszczano w dół za pomocą kołowrota więźniów skazanych za ciężkie przestępstwa. Pomieszczenie nad kaplicą domową użytkowane było jako skarbiec.

Komnata audiencyjna i pozostałe pomieszczenia pierwszego piętra[edytuj | edytuj kod]

Komnata audiencyjna mieści się w północnym skrzydle zamku. Przechodzi się do niej z wielkiego refektarza lub z krużganka przez marmurowy portal (podobnie jak do kaplicy), ufundowany przez biskupa Radziejowskiego. Z sali audiencyjnej jest przejście do dawnych pokojów prywatnych, w tym sypialni biskupiej.

W skrzydle zachodnim zamku mieścił się mały refektarz, a w części skrzydła zachodniego i południowego kapitularz. W pomieszczeniach kapitularza zachowały się malowidła gotyckie: poczet biskupów, scena adoracji N.M.P. przez biskupa Anzelma i inne. Na parterze zamku pod małym refektarzem znajdowała się zamkowa kuchnia. W lidzbarskim zamku znajduje się też czarna kuchnia na poziomie pierwszego piętra.

Wykorzystywanie pomieszczeń[edytuj | edytuj kod]

W czasach, gdy nie było jeszcze pałacu biskupa Wydżgi, na pomieszczenia mieszkalne wykorzystywane były pomieszczenia drugiego piętra w skrzydle zachodnim i północnym.

Obecnie większość pomieszczeń zamkowych przeznaczonych jest do zwiedzania. Prezentowane są tu zbiory sztuki gotyckiej, portrety, dokumenty związane ze słynnymi mieszkańcami zamku oraz elementy dawnego wyposażenia sal zamkowych. Na najwyższych piętrach zamku prezentowane jest malarstwo polskie z XIX i XX wieku oraz zbiór ikon, których znaczna część pochodzi z Wojnowa.

Przypisy

  1. Leszek Kajzer i in., Leksykon zamków w Polsce, Arkady, 2001, str. 268 ISBN 83-213-4158-6
  2. 2,0 2,1 Tomasz Kurs: Badacze odkryli sekrety zamku lidzbarskich biskupów. gazeta.pl Olsztyn, 27 lipca 2010. [dostęp 1 sierpnia 2010].
  3. Wielki Refektarz (Sala sądowa). Serwis internetowy Urzędu Miejskiego w Lidzbarku Warmińskim. [dostęp 2012-09-02].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Rzempołuch: Lidzbark Warmiński. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1989. ISBN 83-213-3436-9.
  • Ignacy Krasicki: Ostatni z wielkich mieszkańców zamku lidzbarskiego, Pamiątka wystawy w 200. rocznicę śmierci Księcia Poetów. Olsztyn: Muzeum Warmii i Mazur, 2001. ISBN 83-915298-0-0.
  • Kaplica na zamku w Lidzbarku Warmińskim. Dzieje - Architektura - Fundacje artystyczne - Konserwacja i restauracja. Olsztyn: Muzeum Warmii i Mazur, 2010. ISBN 978-83-60016-30-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]