Zamek krzyżacki w Przezmarku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zamek krzyżacki w Przezmarku
Wieża zamkowa, zwana Wieżą Jeniecką
Wieża zamkowa, zwana Wieżą Jeniecką
Państwo  Polska
Miejscowość Przezmark
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Zamek krzyżacki w Przezmarku
Zamek krzyżacki w Przezmarku
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek krzyżacki w Przezmarku
Zamek krzyżacki w Przezmarku
Ziemia 53°51′33,1200″N 19°29′43,2240″E/53,859200 19,495340Na mapach: 53°51′33,1200″N 19°29′43,2240″E/53,859200 19,495340
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wieża zamkowa, rysunek Konrada Steinbrechta

Zamek krzyżacki w Przezmarku – XIV-wieczna warownia położona na półwyspie między jeziorami Motława Wielka i Motława Mała, wzniesiona z polecenia komtura Lutera z Brunszwiku. Pełniła funkcję siedziby prokuratora, a następnie wójta krzyżackiego. Obecnie zachowany w ruinie, jest własnością prywatną[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieża widziana zza Mołtawy Wielkiej

Pierwszy zamek krzyżacki w Przezmarku został wzniesiony z drewna w II połowie XIII w. Wznoszenie nowego, tym razem z cegły, zainicjował komtur dzierzgoński Luter z Brunszwiku, pełniący równocześnie obowiązki wielkiego szatnego zakonu. Obiekt stanął na miejscu dawnego grodu pruskiego; prace trwały od 1316 do 1331. Początkowo na zamku rezydował prokurator krzyżacki, następnie obiekt stał się siedzibą wójta. Chociaż zamek położony był w bardzo dogodnym do obrony miejscu, w 1410 został przejęty bez walki przez wojsko Władysława Jagiełły, by już rok później wrócić do Krzyżaków na mocy I pokoju toruńskiego (1411). W 1414 obiekt został ponownie zdobyty przez wojska polskie i poważnie zniszczony, jednak wrócił do zakonu, który – wobec doszczętnego zniszczenia pobliskiej warowni dzierzgońskiej – dokonał poważnej rozbudowy i wzmocnienia zamku. W 1437 zamek stał się siedzibą komtura, przeniesiono również do niego sąd ziemski. Mimo tego zamek został zdobyty przez mieszczan z Elbląga w czasie wojny trzynastoletniej, po czym odbity przez Krzyżaków, a następnie oblegany przez wojska polskie. Udało im się jednak zdobyć tylko obszar przedzamcza.

Począwszy od 1508 zamek znajdował się w rękach biskupów pomezańskich, a od 1521 w rękach prywatnych rodzin von Egmon i von Werdte[2]. W związku z tym w latach 80. XVI wieku przeszedł kolejną przebudowę, która miała uczynić z niego rezydencję w miejsce budowli typowo obronnej. W 1626 właściciele Przezmarka poparli Szwedów i kilkakrotnie udostępnili im zamek w celu zaopatrywania w żywność. W czasie potopu szwedzkiego podupadły budynek stał się stałą kwaterą szwedzką. Przez cały XVIII i XIX wiek obiekt, chociaż mieścił Urząd Ziemski, był poważnie zaniedbany, a proces jego popadania w ruinę został przypieczętowany, gdy pod koniec XVIII stulecia rozpoczęto rozbiórkę murów w celu pozyskania budulca na folwark i zbór ewangelicki. W roku 1935 podjęto nieukończone prace konserwatorskie oraz porządkowanie ruin. Z kolei w 1958 wieża i zachowane obiekty na przedzamczu zostały zaadaptowane na ośrodek wczasowy (wzniesiono wówczas zespół drewnianych domków turystycznych). Obecnie zamek jest w rękach prywatnych, na jego terenie rozpoczęły się prace renowacyjne i częściowa odbudowa. Obiekt jest udostępniany turystom.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Pierwotny wjazd do zamku prowadził przez przedbramie, dziś całkowicie zniszczone[3]. Prowadziło ono na przedzamcze, na którym wznosiła się zachowana do dnia dzisiejszego, wzniesiona na prostokątnym planie wieża (35 metrów wysokości) oraz zespół budynków gospodarskich (zachowanych w ruinie). Wieża zamkowa pełniła zarówno funkcje obronne i sygnalizacyjne, typowe dla zamków krzyżackich, jak również więzienne (piwnice). Na przedzamczu znajdowała się jeszcze jedna, cylindryczna wieża[3].

Na teren głównego zamku prowadził dodatkowy most zwodzony ponad mokrą fosą (obecnie wysuszona). Zamek główny był czworobokiem o wymiarach 47 metrów na 73 metry, otoczonym dwiema liniami murów obronnych. Podstawowym komponentem tej części założenia był początkowo dwukondygnacyjny, zamieszkiwany przez rycerzy budynek z kapitularzem i kaplicą, w późniejszym okresie istnienia obiektu rozbudowany. Budynek ten łączył się z wieżą pełniącą funkcje sanitarne, wieżą obronną oraz wieżą-skarbcem. Z wymienionych baszt do dnia dzisiejszego zachował się jedynie fragment tej ostatniej. Pozostały również niewielkie fragmenty murów zewnętrznych oraz zarys położonej w skrzydle wschodnim sali opartej na granitowych filarach. Czytelny jest też zarys bramy wjazdowej.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Andrzej Czapliński: Przezmark. Góralka i szlachcic kurlandzki tworzą nową historię zamku (pol.). 27 stycznia 2008. [dostęp 4 stycznia 2009].
  2. Przezmark w serwisie zamki.net (pol.). [dostęp 4 stycznia 2009].
  3. 3,0 3,1 Opis na stronie zamki.res.pl (pol.). [dostęp 4 stycznia 2009].