Zamek w Człuchowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zamek w Człuchowie
Obiekt zabytkowy nr rej. A-35/89 z 25.05.1955
Zamek w Człuchowie
Państwo  Polska
Miejscowość Człuchów
Ukończenie budowy po 1320
Pierwszy właściciel Krzyżacy
Położenie na mapie Człuchowa
Mapa lokalizacyjna Człuchowa
Zamek w Człuchowie
Zamek w Człuchowie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Człuchowie
Zamek w Człuchowie
Ziemia 53°39′50″N 17°21′46″E/53,663889 17,362778Na mapach: 53°39′50″N 17°21′46″E/53,663889 17,362778
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Zamek krzyżacki w Człuchowie
Wieża zamkowa
Wieża zamkowa

Zamek człuchowski - zamek krzyżacki położony w Człuchowie, drugi po Malborku pod względem wielkości w Polsce. Był najtrudniejszym do zdobycia obiektem na Pomorzu i siedzibą komtura i konwentu krzyżackiego. Rezydował w nim Ulrich von Jungingen i Konrad von Wallenrode.

Historia

Od XII wieku Człuchów wchodził w skład kasztelanii w Szczytnie, w której od 1299 roku kasztelanem był wojewoda kaliski Mikołaj z Ponieca. Po aneksji Pomorza Gdańskiego w 1308 roku synowie kasztelana Mikołaja sprzedali Człuchów Zakonowi Krzyżackiemu, który po 1320 roku wybudował w Człuchowie zamek dla ochrony szlaku prowadzącego z krajów niemieckich do Prus. W czasie wojen z Zakonem wojska polskie próbowały bezskutecznie zdobyć zamek w 1414 roku i 1433 roku. Zamek w rękach krzyżackich pozostał do Wojny trzynastoletniej, gdy został opanowany przez wojska królewskie w 1454 roku. W tym samym roku Krzyżacy próbowali bezskutecznie odbić zamek, a następnie w roku 1455 i 1456, jednak załoga polska odparła ataki. Kolejne ataki na zamek przeprowadzono w 1520 czasie Wojny pruskiej i 1563 roku, kiedy zamek zaatakowały wspierające Krzyżaków wojska Dytrycha Schoenberga. Odtąd zamek był w rękach polskich aż do rozbiorów. Z ramienia Królestwa Polskiego na zamku rezydował starosta królewski wraz z załogą. Wśród starostów występowali przedstawiciele najsłynniejszych polskich rodów, takich jak Wejherowie, Sanguszkowie i Radziwiłłowie. W 1627 roku bezskutecznie próbowali zdobyć zamek Szwedzi. W czasach Potopu Szwedzi nie potrafili zająć zamku od wczesnej jesieni 1655 roku i udało im się to dopiero, gdy wykorzystali zimą zamarznięte wody jeziora, dzięki czemu udało im się wedrzeć na zamkowe mury. Po zakończeniu wojny zamek z powrotem wrócił w polskie ręce.

Po I Rozbiorze polski w 1772 roku zamek został przekazany przez Kazimierza Sorokę władzom pruskim, które podjęły decyzje, doprowadzające zamek do prawie całkowitego zniszczenia. Najpierw obniżono lustro jeziora o 4 metry, wywieziono ołtarz z kaplicy zamkowej do kościoła w Chrząstowie, ambonę do Krępska, a następnie Prusacy nakazali całkowitą rozbiórkę zamku, która trwała do 1811 roku, a w latach 1826-1828 wybudowano neogotycki kościół ewangelicki w miejscu kaplicy Zamku Wysokiego. Kolejną dewastacją było zlokalizowanie w XIX wieku na III przedzamczu cmentarza.

Architektura

Zamek składał się z czterech części: trzech przedzamczy oraz Zamku Wysokiego z dziedzińcem. Przedzamcze zachodnie, przez które wjeżdżało się do środka, zawierało stajnie, wartownie, zbrojownię i spichrze. Podzamcze północne przeznaczone było na wartownie i mieszkania dla części załogi, a wschodnie posiadało zabudowania gospodarskie. W Zamku Wysokim znajdowały się pomieszczenie dla rycerzy zakonnych i księży, sypialnie, jadalnie oraz kaplica. Każda osobna część zamku ogrodzona była murem, ponadto całość otoczono dodatkowym murem, zbudowanym z głazów granitowych i cegieł, które otaczała fosa i Jeziora Człuchowskie.

Zamek posiadał 11 bram i 9 baszt, lecz najpotężniejszą jego częścią była wieża o wysokości prawie 50 metrów i murze grubości do 5 metrów. Prowadziło do niej jedno wejście, 16 metrów nad ziemią (dziś wykute u podstawy), z piętra sąsiedniego zamku głównego. W piwnicach wieży znajdowały się lochy dla więźniów i studnia. Sama wieża miała służyć jako miejsce ostatniego oporu załogi w przypadku zdobycia zamku przez nieprzyjaciela.

Stan obecny

Do dziś przetrwały mury, wieża i nie odkryte do dziś podziemia. Ze względu na małą aktywność samorządową obecnie zamek nie jest praktycznie restaurowany od czasu pożaru, który strawił Człuchów za Fryderyka Wilhelma II, a który sprawił, że mieszkańcy rozebrali zamek na odbudowę miasta. W 1811 roku ukazało się rozporządzenie rejencji o ochronie ruin zamku.

Obecnie trwają prace budowlane, których celem jest udostępnienie zamku turystom.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Arszyński, M., Budownictwo warowne zakonu krzyżackiego w Prusach (1230-1454), Toruń 1995.
  • Fryda M. (wyd.), Inwentarz starostwa człuchowskiego z roku 1753, Człuchów-Gdańsk 2008.
  • Hoszowski S. (wyd.), Lustracja województwa pomorskiego, Lustracje dóbr królewskich XVI-XVIII, (w:) Prusy Królewskie 1564 r., , Gdańsk 1961.
  • Kościński, K., Inwentarz starostwa człuchowskiego z roku 1748, Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu 11, Toruń 1904.
  • Starski, M., Kurdwanowski, M., Badania archeologiczne zamku krzyżackiego w Człuchowie w 2008 roku, „Merkuriusz Człuchowski”, 2008/4 (58), s. 4-12.
  • Badania archeologiczne zamku krzyżackiego w Człuchowie w 2009 roku, „Merkuriusz Człuchowski”, 2010/1-2 (62, 63), s. 2-7.