Zamiokulkas zamiolistny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zamiokulkas zamiolistny
Zamioculcas zamiifolia CBM.png
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd żabieńcowce
Rodzina obrazkowate
Rodzaj zamiokulkas
Nazwa systematyczna
Zamioculcas zamiifolia (Lodd.) Engl.
Pflanzenr., IV, 23B: 305 (1905)
Synonimy

Caladium zamiifolium Lodd.
Zamioculcas loddigesii Schott
Zamioculcas lanceolata Peter[2]

"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Morfologia
Kłącze zamiokulkasa
Liść zamiokulkasa, widoczne zgrubienie nasady ogonka
Kwiatostan zamiokulkasa

Zamiokulkas zamiolistny (Zamioculcas zamiifolia (Lodd.) Engl.) – gatunek wieloletnich roślin zielnych z monotypowego rodzaju zamiokulkas (Zamioculcas) z rodziny obrazkowatych (Araceae), pochodzący ze wschodniej i południowo-wschodniej Afryki. Na przełomie XX i XXI wieku gatunek ten stał się popularną rośliną pokojową. Jego nazwa pochodzi od łacińskiej nazwy sagowców z rodzaju Zamia o podobnych liściach.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Rośliny z tego gatunku występują naturalnie w strefie klimatu zwrotnikowego we wschodniej Afryce oraz podzwrotnikowego w południowo-wschodniej Afryce: w Kenii, Malawi, Mozambiku, RPA (prowincja KwaZulu-Natal), Tanzanii (w tym na Pembie i Zanzibarze) oraz w Zimbabwe[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny zielne osiągające wysokość od 30 do 100 cm.
Łodyga
Podziemne, krótkie, bardzo grube, zdrewniałe[4] kłącze[3], osiągające średnicę 3–4 cm[4].
Liście
Rośliny tworzą od kilku do wielu wzniesionych liści właściwych, o długości 20–40 cm[4], o pierzastej blaszce złożonej z podłużno-eliptycznych, zgrubiałych i skórzastych listków, od 4 do 8 po każdej stronie osi, o wymiarach 1,5–5×5–15 cm[4]. Użyłkowanie pierwszorzędowe każdego listka jest pierzaste i zbiega się do żyłki brzegowej. Unerwienie dalszego rzędu jest siatkowate. Zrzucone listki są zdolne do ukorzenienia się, odbudowy organu spichrzowego i wykształcenia nowej rośliny. Ogonki liściowe, o długości od 15 do 35 cm, są zielone, z ciemniejszymi plamkami[4], silnie zgrubiałe i gruboszowate u nasady, cylindryczne i zwężające się w stronę wierzchołka, gdzie tworzą kolanko. Pochwy liściowe są niepozorne, bardzo krótkie, języczkowate i wolne niemal do nasady ogonka[3].
Kwiaty
Rośliny tworzą na poziomie gruntu, w każdym rozgałęzieniu sympodialnym od 1 do 2 kwiatostanów typu kolbowatego pseudancjum, na krótkich pędach kwiatostanowych, osiągających długość od 3 do 20 cm[4]. Pochwa kwiatostanu, o długości 5–8 cm[4], jest z zewnątrz zielona, wewnątrz biaława, lekko zwężona między odcinkiem dolnym, lekko zwiniętym i tworzącym komorę, a dłuższym od niego odcinkiem górnym, rozwartym i lekko odchylającym się w okresie kwitnienia. Pochwa pozostaje na roślinie aż do okresu owocowania. Kolba, o długości 5–7 cm[4], jest siedząca. Na jej dolnym, cylindrycznym odcinku, chronionym przez komorę utworzoną przez pochwę, pokryta jest kwiatami żeńskimi; na górnym, cylindrycznym, eliptycznym lub maczugowatym odcinku, pokryta jest kwiatami męskimi. Strefy kwiatów płodnych oddzielone są od siebie wąskim paskiem kwiatów jałowych. W przypadku wszystkich rodzajów kwiatów występuje okwiat pojedynczy, złożony z czterech jednakowych listków położonych krzyżowo w dwóch okółkach. W przypadku kwiatów męskich listki okwiatu są niemal pryzmatyczne, o zgrubiałych wierzchołkach; otaczają one cztery, krótsze od nich, wolne pręciki oraz jałowy słupek tej samej długości co listki okwiatu. Nitki pręcików są podłużne, grube i lekko spłaszczone. Główki pręcików, nietypowo dla rodziny obrazkowatych, są zwrócone doosiowo (introrse). Jajowato-eliptyczne pylniki otwierają się przez wierzchołkową szczelinę. Kwiaty jałowe zbudowane są z listków okwiatu otaczających maczugowaty, jałowy słupek. W przypadku kwiatów żeńskich, listki okwiatu są silnie zgrubiałe wierzchołkowo, otaczają one tej samej długości owocolistek. Kwiaty żeńskie pozbawione są jałowych pręcików. Jajowata zalążnia jest dwukomorowa, w każdej komorze rozwija się jeden, hemianatropowy zalążek, który przymocowany jest do osiowego łożyska, tworzącego się u nasady przegrody, za pomocą bardzo krótkiego sznureczka. Szyjka słupka jest smukła i zakończona dużym, dyskowato-główkowatym znamieniem[3].
Owoce
Eliptyczny owocostan zbudowany jest z kulistych, spłaszczonych, białych jagód o średnicy do 1,2 cm[4], zawierających od 1 do 2 nasion. Jagody otoczone są przez pozostałe listki okwiatu. Nasiona są eliptyczne, o gładkiej, brązowej łupinie z wyraźnym znaczkiem. Zarodek jest duży, bogaty w skrobię. Bielmo jest niemal nieobecne, występuje jedynie w postaci kilku warstw komórek na biegunie chalazalnym[3].
Gatunki podobne
Przedstawiciele rodzaju Gonatopus, od których rośliny te różnią się budową liścia właściwego (rośliny z rodzaju Gonatopus tworzą pojedynczy, jednoroczny liść właściwy wielokrotnie nieparzystopierzasty[5]).

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Wieloletnia roślina zielna, naziemnopączkowa (lub ziemnopączkowa na glebach kamienistych i w detrytusie), wiecznie zielona lub przechodząca okres spoczynku w czasie suszy. W okresie spoczynku roślina zrzuca listki, jednak ogonki liściowe pozostają trwałe[3]. Jest to jedyny przedstawiciel rodziny obrazkowatych zdolny do rozmnażania wegetatywnego z sadzonek liściowych[6]. Bardzo rzadko kwitnie uprawiany w doniczce[7].
Siedlisko
Zamiokulkasy rosną w naturze w afrykańskich sawannach, w wilgotnych lasach tropikalnych, suchych lasach podrównikowych oraz w buszu i miombo. Występują na wysokości od 0 do 610 m n.p.m.[4]
Cechy fitochemiczne
W tkankach tej rośliny obecne są niezmodyfikowane komórki z pojedynczymi rafidami oraz idioblasty zawierające 2 lub więcej wiązek kryształów szczawianu wapnia[8].
Genetyka
Komórki tych roślin posiadają 34 chromosomy tworzące 17 par homologicznych[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Historia badań taksonomicznych
W 1828 kolekcjoner roślin tropikalnych Conrad Loddiges opublikował w Botanical Cabinet (Vol. 15) ilustrację odkrytej przez siebie rośliny, którą nazwał Caladium zamiæfolium. Ilustracja ta jest typem nomenklatorycznym tego gatunku. W 1856 Heinrich Wilhelm Schott, dyrektor ogrodu cesarskiego w Wiedniu (Schönbrunn) i badacz rodziny obrazkowatych, wyodrębnił roślinę przedstawioną na rysunku Loddigesa z rodzaju kaladium i zaklasyfikował ją do zaproponowanego przez siebie nowego rodzaju Zamioculcas, nadając jej nazwę gatunkową Z. loddigesii na cześć jej odkrywcy. W 1870 francuski botanik Joseph Decaisne zakwalifikował do rodzaju Zamioculcas nowo odkrytą przez siebie roślinę jako Zamioculcas boivinii, jednak już 9 lat później niemiecki botanik Adolf Engler, dyrektor ogrodu botanicznego w Berlinie (Dahlem), uznał tę roślinę za gatunek z rodzaju Gonatopus (Gonatopus boivinii). W 1908 Engler uznał epitet gatunkowy Z. loddigesii, zaproponowany przez Schotta, za nieważny, jako stworzony niezgodnie z zasadą pierwszeństwa nomenklatury botanicznej, przywracając pierwotnie zaproponowaną przez Loddigesa nazwę gatunkową zamiifolia (w formie właściwej dla nazwy rodzaju Zamioculcas). W 1929 niemiecki botanik Gustaw Albert Peter opisał roślinę o cieńszych ogonkach liściowych i lancetowatych listkach pod nazwą Zamioculcas lanceolata, jako kolejny gatunek w rodzaju. Opis ten nie został jednak zaakceptowany w taksonomii z uwagi na uznanie go za wtórny wobec opisu przedstawionego pierwotnie przez Loddigesa. Od tego czasu rodzaj Zamioculcas pozostaje taksonem monotypowym[9].
Pozycja gatunku według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)
Zamiokulkas zamiolistny należy do monotypowego rodzaju zamiokulkas (Zamioculcas), plemienia Zamioculcadeae[10], podrodziny Zamioculcadoideae, rodziny obrazkowatych (Araceae), rzędu żabieńcowców (Alismatales) w kladzie jednoliściennych (ang. monocots)[1].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Toponimia nazwy naukowej
Nazwa rodzajowa Zamioculcas jest złożeniem nazw dwóch rodzajów roślin: Zamia (jeden z rodzajów w rzędzie sagowców) oraz arabskiej nazwy zwyczajowej roślin z rodzaju kolokazja – قلقاس (qolqas). Łacińska nazwa gatunkowa zamiifolia (zamiolistny) odnosi się do podobieństwa liści tej roślin do liści sagowców z rodzaju Zamia[3] .
Nazwy rodzajowe
Polska nazwa rodzaju "zamiokulkas" jest spolszczeniem fonetycznym, a epitet gatunkowy "zamiolistny" tłumaczeniem nazwy naukowej tej rośliny. W języku angielskim roślina ta określana jest zwyczajowo jako ZZ Plant, Eternity Plant, Money Tree, Fat Boy lub Zanzibar Gem.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Zamiokulkas w uprawie
Historia
Zamiokulkas zamiolistny został wprowadzony do powszechnej uprawy dopiero w 1996 roku przez holenderskie firmy ogrodnicze. Szybko zyskał dużą popularność z uwagi na jego wysoką tolerancję na niekorzystne warunki i błędy w uprawie[9].
Wymagania
Zamiokulkas wymaga stanowiska półcienistego, ale toleruje całkowite zacienienie. Zbyt silne oświetlenie powoduje występowanie na listkach brązowych plam. Roślina ta wymaga relatywnie wysokiej temperatury[6], niższej w okresie zimowym[7]. Przy temperaturze niższej niż 18 °C zamiokulkas zrzuca listki, wchodząc w okres spoczynku. Roślina ginie przy temperaturze poniżej 5 °C. Podłoże powinno być żyzne, próchnicze i przepuszczalne (wymagany jest dodatek piasku lub drobnego żwiru oraz drenaż na dnie doniczki), o odczynie kwaśnym (pH 5,5–6,5). Rośliny powinny być uprawiane w pojemnikach szerszych niż wyższych, umożliwiających rozrost kłączy[6].
Pielęgnacja
Rośliny wymagają umiarkowanego podlewania. W okresie intensywnego wzrostu podłoże powinno być stale wilgotne, ale roślina toleruje krótkotrwałe okresy suszy. Przelanie powoduje gnicie kłączy i doprowadza do śmierci rośliny[6]. W okresie zimowym podlewanie należy znacznie ograniczyć[7]. Rośliny rosną dobrze zarówno przy niskiej jak i wysokiej wilgotności powietrza. Zamiokulkas jest wrażliwy na jałowienie gleby. Poza okresem zimowym wymaga zasilania roztworem nawozów wieloskładnikowych co 2–3 tygodnie. Młode rośliny należy przesadzać co roku, starsze co kilka lat, wczesną wiosną[6].
Rozmnażanie
Rośliny mogą być rozmnażane wiosną, przez podział kłącza lub z sadzonek liściowych. Listki ukorzeniają się po 3-4 tygodniach w temperaturze 21–23 °C[6].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Peter F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001 (z późn. zm.). [dostęp 2011-01-06].
  2. Rafael Govaerts, David G. Frodin: World Checklist and Bibliography of Araceae (and Acoraceae) (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew, 2002. [dostęp 2001-01-06].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Simon J. Mayo, Josef Bogner, Peter C. Boyce: The Genera of Araceae. Eleanor Catherine (ilustr.). Kew: The Trustees, Royal Botanic Gardens, 1997, s. 146-148. OCLC 468572283. (ang.)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 A. Haigh et al.: CATE Araceae: Zamioculcas zamiifolia (Lodd.) Engl. (ang.). 2009. [dostęp 2011-01-06].
  5. N.E. Brown: Aroideae. W: W.T. Thiselton-Dyer: Flora of Tropical Africa. T. 8: Pontederiaceae to Cyperaceae. Londyn: Lovell Reeve, 1908, s. 139, 196.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Zamiokulkas zamiolistny (pol.). Miejski Ogród Botaniczny w Zabrzu. [dostęp 2011-01-06].
  7. 7,0 7,1 7,2 Mioulane Patrick (red.): Praktyczna encyklopedia. Rosliny pokojowe. Warszawa: Hachette Livre Polska sp. z o.o., 2009, s. 293. ISBN 978-83-7575-544-2.
  8. Richard C. Keating. Systematic Occurence of Raphide Crystals in Araceae. „Annals of Missouri Botanical Garden”. 91, s. 495-504, 2004 (ang.). 
  9. 9,0 9,1 Norbert Anderwald: Zamioculcas zamiifolia (ang.). 2003. [dostęp 2011-01-06].
  10. L.I. Cabrera et al. Phylogenetics relationships of aroids and duckweeds (Araceae) inferred from coding and noncoding plastid DNA. „American Journal of Botany”. 95(9), s. 1153-1165, 2008 (ang.).