Zaolzie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy regionu Śląska. Zobacz też: Zaolzie (ujednoznacznienie).
Czeska i polska nazwa ulicy w Czeskim Cieszynie
Znaczek ze stemplem Poczty Polskiej w Karwinie na Zaolziu, 1939
Czołgi 7TP w czasie zajęcia Zaolzia przez Wojsko Polskie w 1938 roku na okładce Ilustrowanego Kuryera Codziennego

Zaolzie (czes. Zaolší – rzadziej używana nazwa, Těšínsko – nazwa częściej używana, choć dwuznaczna, Českotěšínsko, niem. Olsa-Gebiet) – używana głównie w Polsce potoczna nazwa zachodniej części górnośląskiego Księstwa Cieszyńskiego, położonego na Śląsku Cieszyńskim, który według lokalnego porozumienia z dnia 5 listopada 1918 roku pomiędzy Radą Narodową Księstwa Cieszyńskiego a Zemským Národním Výborem pro Slezsko miał należeć do Polski, a na Konferencji w Spa w 1920 roku, po podziale Śląska Cieszyńskiego między Polskę i Czechosłowację, został przez mocarstwa przyznany Czechosłowacji (dziś Czechy). Zaolzie było zamieszkane głównie przez Polaków (123 tysięcy na Zaolziu; 139 tys. w całej czeskiej części Śląska Cieszyńskiego) z mniejszościami czeską (32 tys.) i niemiecką (22 tys.). Nazwa pochodzi od rzeki Olzy (po czesku do 1920 Olza, od 1920 Olše), stanowiącej w okolicach Cieszyna granicę pomiędzy Polską i Czechami.

Obszar Zaolzia wynosi 805 km², a w 1938 roku po przyłączeniu regionu do Polski populacja liczyła 227 400 mieszkańców[potrzebne źródło].

Konflikt o Zaolzie 1919-1920[edytuj | edytuj kod]

Termin powstał w okresie międzywojennym w wyniku polsko-czechosłowackiego konfliktu zbrojnego w 1919 roku i w konsekwencji arbitralnego podziału w 1920 roku dawnego habsburskiego Księstwa Cieszyńskiego, zamieszkanego w dużej mierze przez ludność polską. Wtedy to pojęcie "Zaolzie" oznaczało tereny Śląska Cieszyńskiego położone "za Olzą", na których według wcześniejszych austriackich spisów ludności znacząco przeważała ludność polskojęzyczna, a które przyznano Czechosłowacji. Obszar ten obejmował powiaty czeskocieszyński, frysztacki oraz część frydeckiego. Latem 1920 podczas ofensywy Tuchaczewskiego na Warszawę, czeski minister spraw zagranicznych Edvard Beneš wykorzystał sytuację Polski i przeforsował na konferencji w Spa by o podziale Śląska Cieszyńskiego zadecydowały mocarstwa bez przeprowadzania plebiscytu, na co zgodził się premier Władysław Grabski, licząc na pomoc mocarstw w obliczu inwazji bolszewickiej na Polskę. Na skutek propagandy czeskiej i powiązań Beneša i prezydenta Tomáša Masaryka wśród elit na zachodzie, mocarstwa zadecydowały podzielić Śląsk Cieszyński 28 lipca 1920 r. korzystnie dla Czechosłowacji (Czesi uzyskali polskie tereny, które przyznano pod ich zarząd po wojnie z 1919 roku, całą strefę zdemilitaryzowaną oraz część resztek polskiego terytorium pozostawionych Polsce po wojnie z 1919 roku z miastami Trzyniec, Karwina, Jabłonków oraz południowymi dzielnicami Cieszyna) oraz oddali Czechosłowacji większość spornych terenów Spisza i Orawy. Polski rząd uznał decyzję Rady Ambasadorów ze względu na pogarszającą się sytuację na froncie wojny polsko-bolszewickiej, pod warunkiem przepuszczania przez Czechosłowację transportów z bronią dla Wojska Polskiego. Czechosłowacja mimo deklaracji Edvarda Beneša w Spa aż do bitwy warszawskiej żadnych transportów do Polski nie przepuściła.

W 1923 r. był proponowany okręg Czeski Cieszyn (XXI; cz. župa Český Těšín). Do 1928 r. należało Zaolzie do Krainy Śląskiej (cz. Země Slezská). Od 1928 r. do 1938 r. należało Zaolzie do Krainy Morawskośląskiej (cz. Země Moravskoslezská).

Przyłączenie Zaolzia do Polski 1938[edytuj | edytuj kod]

Zaolzie zostało przyłączone do Rzeczypospolitej 2 października 1938 roku, gdy korzystając z dogodnej sytuacji międzynarodowej (brak sprzeciwu mocarstw zachodnich wobec zmian granicznych wymuszanych przez nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy i militarystyczną Japonię) Polska wykorzystała okazję i w czasie nacisków Adolfa Hitlera na Czechosłowację (układ monachijski) przekazała Czechom ultimatum, w którym żądała oddania Zaolzia. Rząd czechosłowacki zgodził się spełnić polskie warunki i Czechosłowacja przekazała Polsce sporne tereny. Po uzgodnieniu spraw związanych ze zmianami granicznymi na teren Zaolzia wstąpiły, witane przez polską społeczność, 35-tysięczne oddziały Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego. Podczas zajmowania Zaolzia doszło do konfliktów z Niemcami (Bogumin), którzy także chcieli uzyskać niektóre tereny na Zaolziu, lecz Polacy wyprzedzili żołnierzy niemieckich.

Administracyjnie kraina znalazła się, podobnie jak reszta Śląska Cieszyńskiego, w granicach województwa śląskiego, w powiatach cieszyńskim (początkowo cieszyńskim zachodnim) i nowo powstałym frysztackim.

29 parafii katolickich zostało włączonych do diecezji katowickiej: 9 z dekanatu Jabłonków (Czeski Cieszyn, Łomna Górna, Jabłonków, Końska, Mosty, Ropica, Trzycież, Trzyniec, Wędrynia), 9 z frysztackiego (Bogumin (Stary), Dziećmorowice, Dąbrowa, Frysztat, Łąki, Lutynia Niemiecka, Nowy Bogumin, Piotrowice, Rychwałd), 7 z karwińskiego (Błędowice, Sucha Górna, Karwina, Orłowa, Sucha Średnia, Stonawa, Cierlicko), 1 ze śląskoostrawskiego (Pietwałd) i 3 z frydeckiego (Dobracice, Domasłowice, Gnojnik).

Polskie ultimatum wobec Czechosłowacji w mocarstwach zachodnich spotkało się z potępieniem i miało negatywny wpływ na reputację Polski[1][2].

Zajęcie Zaolzia przez Wojsko Polskie w 1938 roku opisał Melchior Wańkowicz w II wydaniu książki Sztafeta (ukazała się na przełomie 1938/1939 r.).

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Tragedia żywocicka.

Sprawa Zaolzia powracała także podczas II wojnie światowej, w czasie której było ono wcielone bezpośrednio do tzw. Wielkich Niemiec, do Okręgu Rzeszy Śląsk (od 1941 r. do Okręgu Rzeszy Górny Śląsk), do rejencji katowickiej, do Powiatu Teschen-Freistadt[3]. (od 29. XII. 1939 do Powiatu Teschen[4][5].) Od początku wojny na terenie Zaolzia działały polskie organizacje podziemne Organizacja Orła Białego[6] oraz Armia Krajowa.

Przyłączenie Zaolzia do Czechosłowacji 1945[edytuj | edytuj kod]

Od opuszczenia terenów Zaolzia przez Niemców pod koniec kwietnia 1945 roku do 9 maja 1945 działała polska administracja państwowa. Po wojnie władze czechosłowackie stwierdziły jednostronnie, że zatwierdzona przez rząd czechosłowacki w 1938 roku zmiana graniczna, następnie utwierdzona nową polsko-czechosłowacką umową graniczną, jest nieważna.

Ówczesne władze polskie zabiegały o znalezienie się Zaolzia w granicach polskich. 15 czerwca 1945 r. gen. Michał Rola - Żymierski, zastępujący nieobecnego w kraju premiera, postawił stronie czechosłowackiej ultimatum. Po jego odrzuceniu oddziały polskie wkroczyły na Śląsk Cieszyński i zapowiedziano dalsze posuwanie się oddziałów za Olzę. Stalin odradził jednak delegacji polskiej przebywającej w Moskwie używania siły. Rokowania polsko - czechosłowackie w sprawie granicy prowadzono w Moskwie. Delegacja polska otrzymała z kraju stanowisko negocjacyjne które brzmiało: "Na Zaolziu bronić każdego kilometra między Morawską Ostrawą a Karwiną - kluczowe stanowisko dla koksu". Rokowania zakończyły się podpisaniem 10 marca 1947 roku układu o przyjaźni i pomocy wzajemnej z Czechosłowacją, który sprawę granic pozostawiał otwartą. Jeszcze w lipcu 1947 roku delegacja Polaków z Zaolzia podczas spotkania z Jakubem Bermanem w Warszawie usłyszała "Rząd polski nie ma zamiaru organizować jakiegoś ruchu, niemniej jednak nie zrezygnuje z praw do Zaolzia"[7].

13 czerwca 1958 roku rządy PRL i CSRS podpisały porozumienie ostatecznie zostawiając Zaolzie w granicach Czechosłowacji. Strona czeska zobowiązała się przestrzegać praw polskiej mniejszości narodowej na Zaolziu (szkoły z polskim językiem nauczania, organizacje polskie, polskie gazety) oraz zrzekła roszczeń do terytoriów znajdujących się pod władzą polską.

W 1945-1949 należało Zaolzie do Ekspozytury Śląskiej Krainy Morawskośląskiej. W 1949-1960 należało Zaolzie do kraja ostrawskiego, do powiatu Karwina, do powiatu Czeski Cieszyn i do powiatu Frydek-Mistek. Od 1960 Zaolzie należy do kraju północnomorawskigo (od 2000 też do kraju morawsko-śląskiego), do powiatu Karwina i do powiatu Frydek-Mistek[8].

Polacy na Zaolziu[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Stosunki narodowościowe na Zaolziu w końcu XIX wieku obrazuje urzędowa statystyka z 1890 roku. Według niej w ówczesnym powiecie cieszyńskim ludności polskojęzycznej było 39 258, a czeskiej zaledwie 4912, podobna duża rozbieżność była widoczna w powiecie frysztackim, gdzie polskojęzycznych było 33 221, a deklarujących język czeski 7747[9].

Information icon.svg Osobny artykuł: wojna polsko-czechosłowacka.

Po przekazaniu stronie czeskiej w 1920 roku terenów części Zaolzia zamieszkanych w większości przez ludność polską nowe władze rozpoczęły antypolska politykę wobec, jeszcze wówczas "większości polskiej" na tym terenie. Pierwszym tego zwiastunem był przeprowadzony przez władze czeskie (kilka miesięcy po podziale Zaolzia) spis powszechny, który fałszywie wykazał, że tutejszy element polski zmniejszył się w przeciągu kilku zaledwie lat o połowę. Próba marginalizacji Polaków przejawiała się także w zlikwidowaniu odrębności administracyjnej na tym terenie i włączeniu go w 1928 do kraju morawsko-czeskiego, a także w: blokowaniu Polakom dostępu do władz samorządowych, oraz likwidacji szkół polskich i otwierania w zamian czeskich (nawet tam, gdzie Polacy stanowili zdecydowaną większość). Antypolska polityka państwowa władz czeskich przyniosła zamierzone efekty (mimo silnego oporu działaczy polskich przeciwko uciskowi administracyjnemu i społecznemu) już 10 lat później - w 1930 roku, liczba uczniów w szkołach polskich spadła aż o połowę, a także zmniejszył się odsetek Polaków w poszczególnych powiatach[10]. Do 1937 roku w wyborach parlamentarnych najwięcej głosów wśród Polaków zamieszkujących Zaolzie zdobywała Komunistyczna Partia Czechosłowacji (do 40 procent)[11].

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Odsetek Polaków w gminach (obec) okręgu Frydek-Mistek i Karwina na podstawie czeskiego spisu powszechnego z 2001 r.

Mimo nieprzychylnej przez dziesięciolecia polityki władz czeskich (przed wojną[10]), żyjący tam Polacy do dziś zachowali łączność z krajem, podtrzymując swoją miejscową gwarę, zaliczaną do śląskiego dialektu języka polskiego oraz oryginalną kulturę. W 2001 roku zadeklarowało narodowość polską 51 968 osób w Czechach, w tym 38 908 w kraju morawsko-śląskim, w 2011 liczba Polaków w Czechach spadła do 39 269 osób, w tym 28 430 w kraju morawsko-śląskim[12].

Znani Polacy pochodzący z Zaolzia[edytuj | edytuj kod]

Na Zaolziu urodziło się wielu zasłużonych i sławnych Polaków.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Piotr Stefan Wandycz: The United States and Poland. Harvard University Press, 1980, s. 226. ISBN 0674926854.
  2. Igor Lukeš, Erik Goldstein: The Munich crisis, 1938: prelude to World War II. Routledge, 1999, s. 48. ISBN 0714649953.
  3. Landkreis Teschen
  4. Landkreis Teschen
  5. Gemeindeverzeichnis Landkreis Teschen (Stand: 1. 1. 1945)
  6. Kazimierz Płuta-Czachowski, "Organizacja Orła Białego", PAX, Warszawa 1987, ISBN 8321109144.
  7. Anna Sobór - Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009 str. 166-168 ISBN 978-83-7629-090-4
  8. Historie správního uspořádání obcí v Česku
  9. Alfons Parczewski, O zbadaniu granic i liczby ludności polskiej na kresach obszaru etnograficznego polskiego [w:] "III Zjazd Historyków Polskich w Krakowie"
  10. 10,0 10,1 Jan Drabina, Górny Śląsk, Wrocław 2002, 176-177
  11. Daniel Korbel "Nad Olzą z czerwonym sztandarem" Le Monde Diplomatique 1/2014 str. 42
  12. Wyniku spisu z 2011 (wynik nie uwzględnia mieszanych deklaracji)

Na mapach: 49°45′00″N 18°30′00″E/49,750000 18,500000