Zapatystowska Armia Wyzwolenia Narodowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flaga EZLN.

Zapatystowska Armia Wyzwolenia Narodowego (hiszp. Ejército Zapatista de Liberación Nacional, EZLN) – zbrojna grupa działająca głównie w stanie Chiapas, jednym z najuboższych regionów Meksyku. Swoje funkcjonowanie opiera głównie na poparciu ludności miejscowej, przede wszystkim z terenów wiejskich (składającej się w dużej części z Indian), chociaż ma również zwolenników na terenach zurbanizowanych. Posiada także wsparcie licznych grup na całym świecie. Największy rozgłos zyskała dzięki swojemu nieformalnemu przywódcy Subcomandante Marcosowi (znanym też jako delegat Zero).

Według niektórych zapatyści są pierwszym nowoczesnym ruchem rewolucyjnym, który na potrzeby swojej działalności wykorzystywał nowoczesne technologie takie jak: telefony satelitarne oraz Internet w celu zdobycia zagranicznego poparcia i rozgłosu[1]. Sama EZLN postrzega siebie jako część szerszego ruchu alterglobalistycznego.

Krótki opis rozwoju[edytuj | edytuj kod]

Zapatyści po raz pierwszy dali się poznać w 1994 r., kiedy zadeklarowali chęć obalenia rządu meksykańskiego. Miało to miejsce przy okazji wejścia w życie porozumienia NAFTA. Krótkie starcia zbrojne złożyły się na 2-tygodniowe powstanie i nigdy nie osiągnęły szerokiej skali. Administracja państwowa zdecydowała się zwalczać powstańców za pomocą działań małych grup paramilitarnych, na co powstańcy odpowiedzieli kampanią propagandową i kolportowaniem licznych gazet-ulotek, tzw. comunicados. Wydali także serię sześciu "Deklaracji z dżungli Lakandońskiej", nie przedsiębiorąc dalszych akcji zbrojnych. Zapatyści stali się szczególnie znani i popularni w Internecie, gdzie zbierali liczne głosy poparcia międzynarodowego.

Rząd meksykański zdecydował się negocjować z EZLN. Pierwsze rozmowy pokojowe odbyły się w San Andres w 1996 r. Ich owocem było przyznanie ludności tubylczej autonomii i specjalnych przywilejów, co stanowiło jedno z głównych żądań Zapatystów. Prezydent Zedillo i Partia Instytucjonalno-Rewolucyjna (PRI) zignorowali postanowienia układu z Zapatystami i zaczęli zwiększać liczbę wojska w regionie. Wraz z powołaniem nowego rządu z Vicente Foxem jako premierem w 2001 r. powstańcy wysłali delegację do miasta Meksyk, aby przedstawić swoją sytuację w Kongresie. Doszło nawet do pewnych uzgodnień ze stroną rządową, jednak w końcu rebelianci zdecydowali się je odrzucić. Następnie rozpoczęli tworzenie w Chiapas 32 autonomicznych municipios (municypiów, odpowiadających drugiemu stopniowi podziału administracyjnego), korzystając przy tym z funduszy otrzymywanych z zagranicy.

W lipcu 2005 r. Zapatyści ogłosili "Szóstą deklarację z dżungli Lakandońskiej". Wezwali w niej do opozycyjnej kampanii, która miała być sprzeciwem wobec planowanych na 2 lipca 2006 wyborów prezydenckich. Podczas przygotowań do niej zaprosili na konsultacje około 600 organizacji lewicowych z całego świata oraz grupy Indian i organizacji pozarządowych. Odbyła się cała seria spotkań, których kulminacją była konferencja 16 września, w dniu, w którym Meksyk obchodzi święto odzyskania niepodległości. Subcomandante Marcos zabiegał o międzynarodowe poparcie dla spraw indiańskich oraz dla żądań z "Szóstej deklaracji...". Nakreślił także szczegóły 6-miesięcznej podróży zapatystów po wszystkich 31 stanach, która ma być sprzeciwem wobec toczącej się od stycznia 2006 kampanii prezydenckiej.

Historia EZLN[edytuj | edytuj kod]

Napis na tablicy głosi: Jesteś na rebelianckim terytorium zapatystów. Tutaj ludzie rządzą, a rząd słucha.

Grupa została założona 17 listopada 1983 roku przez byłych członków kilku organizacji o charakterze lewicowym. Byli wśród nich przedstawiciele zarówno ruchów pacyfistycznych, jak i opowiadających się za stosowaniem przemocy. Pierwszy raz świat usłyszał o EZLN 1 stycznia 1994 roku, w dniu, w którym weszło w życie porozumienie o wolnym handlu pomiędzy krajami Ameryki Północnej, tzw. NAFTA (North American Free Trade Agreement)[2]. Zapatyści chcieli zademonstrować światu problemy ubogich Indian ze stanu Chiapas, członkowie EZLN chcieli też wyrazić sprzeciw przeciwko globalizacji w jej obecnej formie.

Indiańscy powstańcy (z których niektórzy byli uzbrojeni w drewniane atrapy strzelb) opanowali 5 municypiów (jednostek podziału administracyjnego odpowiadających powiatom) stanu Chiapas. Ogłosili przy tym oficjalną wojnę przeciwko federalnemu rządowi z Meksyku i zapowiedzieli marsz na stolicę. Przy okazji chcieli upokorzyć meksykańską armię i nałożyć kontrybucje wojenne na miasta, które znajdą się na ich drodze.

Niezwykłym jak na organizację rewolucyjną posunięciem było ujawnienie przez Zapatystów komunikatów, w których dawali ludności prawo do sprzeciwienia się wszelkim niesprawiedliwym posunięciom rebeliantów, jeżeliby takie miały miejsce[3]. Uprawniali także ludność do: "żądania od zbrojnych sił rewolucyjnych niewtrącania się w sprawy porządku publicznego i zarządzenia rządu centralnego odnoszące się do rolnictwa, handlu, finansów i przemysłu, jako że są to sprawy będące w zakresie prerogatyw demokratycznie i wolnie wybranych władz". Zapatyści ogłosili także komunikat, w którym głosili, że: "ludzie mają prawo do posiadania broni w celu obrony własnej osoby, rodziny i własności przed armią rządową ale i także przed EZLN".

Po zaledwie kilku dniach lokalnych walk w dżungli, prezydent Carlos Salinas de Gortari, sprawujący swój urząd podczas ostatniego roku kadencji, zaoferował zawarcie porozumienia o zawieszeniu broni i otwarty dialog z rebeliantami. Po 12 dniach walki wygasły.

Rozmowy pomiędzy stroną rządową a reprezentowanymi przez Subcomandante Marcosa powstańcami rozciągnęły się na okres trzech lat i zakończyły się podpisaniem umowy w San Andrés. Na mocy jej postanowień miała zostać zmieniona konstytucja Meksyku. Celem zmian miało być przyznanie rdzennym mieszkańcom kraju specjalnych uprawnień (łącznie z autonomią). Komisja złożona z przedstawicieli partii politycznych (tzw. COCOPA) zmieniła nieznacznie wcześniej ustalone uzgodnienia, uzyskując na to zgodę EZLN. Nowy prezydent Ernesto Zedillo zdecydował jednak, że o tym, czy porozumienie może wejść w życie, musi zadecydować Kongres. Zapatyści uznali to za niedotrzymanie obietnic i odstąpili od stołu negocjacyjnego. Zedillo w odpowiedzi na to wysłał dodatkowe oddziały wojska w rejon konfliktu w celu zapobierzenia rozprzestrzenianiu się wpływów powstańczych. Nieoficjalnie jednak pomiędzy obiema stronami konfliktu przez trzy następne lata panował niepisany rozejm.

Po zakończeniu negocjacji swoją działalność rozpoczęły grupy paramilitarne (korzystające także z wsparcia armii rządowej), oskarżane później o prześladowania, nielegalne zatrzymania oraz zabójstwa członków EZLN i jej zwolenników. Najbardziej znana jest przypisywana im akcja zwana "Masakrą w Acetal", gdzie 45 uczestników mszy zostało zamordowanych przez nieznanych sprawców. Motywy oraz tożsamość napastników nie są jasne.

W 2000 r. nowy prezydent Vicente Fox postanowił przesłać do parlamentu do uchwalenia tzw. "Prawa COCOPA", zgodnie z wcześniejszymi obietnicami wyborczymi. Po fali krytyki i propozycjach zmian w założeniach projektu noweli konstytucyjnej, Subcomandante Marcos oraz część jego towarzyszy postanowili udać się nieuzbrojeni do stolicy, aby wesprzeć w Kongresie pierwotną wersję COCOPA. Po marszu przez siedem meksykańskich stanów i po nagłośnieniu sprawy przez media (przy równoczesnej ochronie policyjnej uczestników pochodu), członkowie EZLN (bez Marcosa) zabrali głos w Kongresie w marcu 2001 r. Całą tę kampanię Zapatystów nazwano "Zapatour", której towarzyszyły liczne wydarzenia kulturalne, w tym koncert i spotkania w instytucjach publicznych.

Niedługo po zakończeniu "Zapatour" Kongres przyjął odmienną wersję "Prawa COCOPA", która nie zawierała klauzuli o autonomii. Uzasadniano to sprzecznością z innymi prawami konstytucyjnymi (takimi jak prawo do prywatnej własności czy tajność głosowania). Zapatyści uznali to za zdradę. Niemniej jednak zmiany musiały zostać jeszcze zatwierdzone przez większość legislatur stanowych. Ostatecznie nowela konstytucyjna została uchwalona i weszła w życie 14 sierpnia 2001 r. Te wydarzenia spowodowały osłabnięcie wpływów powstańców z Chiapas, którzy utracili część prezencji medialnej.

Ostatnią próbą przeciwstawienia się poprawkom w akcie zasadniczym była skarga konstytucyjna, która miała być rozpatrzona przez meksykański Sąd Najwyższy. Trybunał orzekł, że nie jest władny rozstrzygać tej sprawy, ponieważ byłby to zamach na suwerenność Kongresu.

Do 2004 r. panowało powszechne przekonanie że Marcos nie przebywa już w Chiapas. Wszelkie próby kontaktu z nim kończyły się niepowodzeniem bądź znajdowały odpowiedź jedynie poprzez e-maile lub publikacje internetowe.

Mimo zaprzeczeń Marcosa, jakoby był przywódcą EZLN - twierdzi, że jest jedynie jej publicznym głosem i przedstawicielem -, do tej pory pozostaje najbardziej znanym z jej członków. Strukturę organizacyjną zapatystów tworzy 23 dowódców i jeden ich przełożony, co łącznie daje liczbę 24 członków ścisłego kierownictwa grupy. Jedynym z jej znanych organów jest Comite Clandestino Revolucionario Indígena (CCRI, Tajny Rewolucyjny Komitet na rzecz Ludności Miejscowej).

W opublikowanych w 2004 r. komunikatach Zapatyści podali listę ich niepowodzeń i sukcesów. Według członków ruchu tzw. "Rada Dobrego Rządu" (Juntas de Buen Gobierno) przyniosła dobre efekty, za swój sukces Zapatyści poczytywali także ograniczenie walk z armią rządową do minimum. Ich wysiłki zmierzające do zwiększenia roli kobiet w sprawach politycznych i obyczajowych nie były już tak udane. Z komunikatów wynikało także, że Marcos starał się rozbudowywać organizację. Ujawnił także od dłuższego czasu wiadomą opozycję wobec neoliberalizmu i globalizacji, twierdząc przy okazji, że rząd odbiera ludziom faktyczny wpływ na sprawy kraju, a oddaje go międzynarodowym koncernom. Negatywnie postrzega także amerykańskie zaangażowanie w wojnę z terroryzmem i wsparcie Banku Światowego dla meksykańskiej polityki gospodarczej, która jest według niego narzędziem rządu we wdrażaniu liberalnych pomysłów gospodarczych.

W październiku 2004 r. Subcomandante Marcos opublikował komunikaty wyjaśniające podłoże konfliktu z rządem federalnym. Niektóre społeczności Zapatystów zostały wyrzucone ze swojej ziemi. Według EZLN było to próbą uzyskania kontroli nad obszarami bogatymi w surowce naturalne (m.in. ropa naftowa). Ludność ta została przesiedlona z dużymi trudnościami, głównie ze względu na brak środków, czemu rebelianci starali się zaradzić poprzez apelowanie o pomoc zagraniczną. Rząd meksykański zajmuje niewyraźne stanowisko w tej sprawie, twierdząc, że Indianie zostali przesiedleni dla własnego dobra.

Obecnie w Chiapas istnieją 32 "powstańcze-zapatystowskie regiony autonomiczne" (niezależne społeczności zapatystowskie, po hiszpańsku tzw. MAREZ-y).

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

12 października 2002 r. Marcos napisał list do jednego z hiszpańskich sympatyków ruchu. Dzień ten, będący rocznicą przybycia Krzysztofa Kolumba w 1492 r. do Nowego Świata jest uważany przez rebeliantów za początek cierpień tubylców. W tym długim piśmie nazwał hiszpańskiego sędziego Baltasara Garzóna "groteskowym klaunem", między innymi za doprowadzenie do delegalizacji Batasuny (niezależnej partii baskijskiej, co do której istniały zarzuty, że wspiera działalność ETA). Proces dotyczący chilijskiego generała Pinocheta, w którym uczestniczył Garzón, nazwał "fałszywym przedstawieniem dla głupców". Marcos skrytykował także hiszpańską monarchię oraz ówczesnego premiera José Maríę Aznara. Po publikacji listu w meksykańskiej prasie 25 listopada, pomiędzy Marcosem a Garzónem doszło do wymiany korespondencji za pośrednictwem międzynarodowych mediów. Powstała sytuacja wprawiła w zakłopotanie sympatyków Zapatystów. Wielu przyjmowało z niezadowoleniem taką aktywność Marcosa i uważało, że powinien się on udzielać w inny sposób, a ton listów uznawano za nieodpowiedni dla oficjalnego przedstawiciela EZLN. Wiele osób odebrało jego listy jako oficjalny głos poparcia dla ETA.

W lutym 2003 Marcos napisał następny list, tym razem krytykujący posła jedynej partii, która do pewnego stopnia wspierała EZLN. Twierdził w nim między innymi że PRD (Partia Rewolucji Demokratycznej) rok wcześniej zgodziła się przyjąć zmienioną wersję prawa COCOPA, co stało się bez udziału zapatystów. List ten, jak i późniejsze odpowiedzi, spowodowały spadek popularności Zapatystów.

Inicjatywy polityczne[edytuj | edytuj kod]

Od grudnia 1994 r. EZLN stopniowo próbowała wprowadzać własną administrację i zarząd na terenach, które zostały przez nią opanowane. Na początku sformowano kilka autonomicznych municypiów, które zachowywały pełną niezależność od rządu federalnego. W sierpniu 2003 r. jednostki te przekształciły się w lokalne rządy (tzw. junty), które zaczęły wprowadzać w życie spółdzielnie rolnicze, własne systemy edukacji i opieki zdrowotnej. W działaniach tych znajdowały poparcie organizacji pozarządowych. Później utworzono tzw. "Junty Dobrych Rządów", w skład których weszli reprezentanci autonomicznych municypiów. Znajdowały się one pod nadzorem EZLN i miały stanowić wyższy szczebel we władzy administracyjnej, a ich działalności miało przyświecać credo mandar obedeciendo ("rządzić jednocześnie słuchając"). Te nielegalne podmioty były do pewnego momentu tolerowane przez rząd, pomimo tego że stanowiły praktycznie "państwo w państwie". Rebelianci nie nakładają podatków na mieszkańców, a większość decyzji jest podejmowana przez lokalne zgromadzenia, które decydują między innymi o wspólnych pracach społeczności. Dopuszczają także możliwość nieuczestniczenia w tych projektach przez ludność, która ma prawo wyboru co do udziału w ruchu Zapatystów. Członkostwa w juntach podlegają ciągłej rotacji i osoby pełniące rozmaite funkcje zmieniają się po upływie kadencji, dlatego każdemu mieszkańcowi przysługuje prawo do udzielania się w życiu publicznym. Ma to też zapobiegać nadużywaniu władzy.

Łączność ze światem[edytuj | edytuj kod]

Subcomandante Marcos

EZLN od samego początku swojej działalności bardzo dużą wagę przykładała do łączności z resztą kraju oraz świata. Pisma Marcosa były początkowo pisane prostym i zrozumiałym językiem z licznymi odwołaniami do kultury indiańskiej i widocznym jej wpływem na styl literacki. Liczne deklaracje i analizy były rozsyłane do krajowych i międzynarodowych mediów. Zapatyści w przeciwieństwie do innych partyzantek bardzo szybko zaczęli korzystać z najnowocześniejszych środków łączności, takich jak telefony satelitarne i Internet. Dzięki temu mogli zdobywać licznych zwolenników na całym świecie, a także szukać wsparcia organizacji międzynarodowych. Przez pewien czas wszędzie, gdzie udawał się prezydent Meksyku, towarzyszyły mu grupki aktywistów, które ciągle przypominały mu o sytuacji w stanie Chiapas.

Najbardziej znanym z Zapatystów jest ich przedstawiciel, Subcomandante Marcos, którym według meksykańskiego rządu jest Rafael Guillén, pochodzący z klasy średniej wykładowca uniwersytecki. Subcomandante przez wielu uważany jest za charyzmatycznego przywódcę, sławy przysporzyły mu zwłaszcza jego pisma, które dzięki swojemu ironicznemu i prostemu stylowi znalazły wielu odbiorców. Marcos stał się przez pewien czas także ulubieńcem mediów i często gościł w doniesieniach prasowych. Sytuacja ta zmieniła się po 2001 r., do czego przyczynił długi okres zmniejszonej aktywności zapatystów na forum publicznym. W 2002 r. Marcos zaczął znowu pisać publiczne listy, ale jego styl stał się bardziej agresywny, nawet w stosunku do byłych sojuszników.

Około 2004 r. strategia propagandowa EZLN nie była jasna. Z wyjątkiem nielicznych odezw i zazwyczaj bardzo krytycznych tzw. comunicados, dotyczących klimatu politycznego, działalność zapatystów nie była widoczna w prasie (z wyjątkiem pisma "La Jornada"). Przez pierwszą połowę 2004 r. Marcos milczał. W połowie tego roku Luis H. Álvarez – przewodniczący COCOPA, oficjalnego forum rozmów pomiędzy powstańcami a rządem, ogłosił, że Subcomandante nie był widziany w Chiapas przez pewien czas i nie wiadomo gdzie przebywa. Jednak EZLN pozostawała w dalszym ciągu aktywna, głównie poprzez swoje lokalne junty.

W sierpniu 2004 r. Marcos wysłał do prasy osiem krótkich komunikatów, tytułując je łącznie "Czytając film". Zostały one opublikowane w dniach od 20 sierpnia do 28 sierpnia. Były one stylizowane na niskobudżetowe klipy filmowe, i miały charakter satyry politycznej. Oprócz nich Marcos zamieścił także swoje komentarze odnośnie sytuacji politycznej oraz wiadomości dotyczące sytuacji w EZLN oraz jej rozwoju. Komunikaty te jednak przeszły bez większego echa, ze względu na odbywające się w tym samym czasie Igrzyska w Atenach oraz reformę meksykańskiego systemu emerytalnego.

W 2005 r. Marcos znowu znalazł się na czołowych stronach gazet dzięki porównaniu Andrésa Manuela Lópeza Obradora do Carlosa Salinasa de Gortariego (co było częścią szerszej krytyki trzech głównych partii politycznych Meksyku: PRD, PAN i PRI) i ogłoszeniu "czerwonego alarmu" w EZLN. Krótko po ogłoszeniu komunikatów Zapatyści przeprowadzili reorganizację swojej struktury, która pozwoliła im przetrwać utratę uwagi publicznej. Rozmowy ze zwolennikami rebeliantów doprowadziły do wydania "Szóstej deklaracji z dżungli lankandońskiej".

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

EZLN jest głównie głosem indiańskich mieszkańców stanu Chiapas i w przeważającej części jej aktywność jest walką o prawa tej społeczności, ale jest ona jednocześnie częścią szerszego międzynarodowego ruchu antykapitalistycznego. Neozapatyści sprzeciwiają się globalizacji w jej obecnej formie i neoliberalizmowi, które są według nich oficjalną polityką meksykańskich prezydentów od 1982 do 2000 r. Jako przykład takich działań podają NAFT-ę, która stała się iskrą zapalną konfliktu w Chiapas, ponieważ zapatyści wierzyli, że doprowadzi ona do pogwałcenia praw Indian. Rebelianci wzięli swoją nazwę od Emiliano Zapaty, za którego spadkobierców się uważają, a swoją walkę uważają za kontynuację 500-letniego oporu przeciwko imperializmowi.

EZLN wstrzymała aktywność zbrojną po początkowym powstaniu w 1994 r. Nigdy nie próbowała wprowadzić w życie swego programu zwalczania "kapitału". W rzeczywistości Zapatyści nigdy nie wyszli z dżungli, co było spowodowane głównie ich słabością militarną, dlatego też nie stali się nigdy poważnym zagrożeniem dla armii meksykańskiej. Sami rebelianci zorganizowali także międzynarodowe głosowanie, w którym miano się opowiedzieć za pokojowymi metodami bądź za walką zbrojną. Większość uczestników wybrała to pierwsze rozwiązanie. Natomiast sama EZLN stwierdziła, że środki zbrojne są nieskuteczne dla indiańskich członków ruchu (jako że nie dały rezultatu przez 500 lat), dlatego motto EZLN brzmi: Ya Basta! (Dosyć!). Ta postawa nieco osłabła po wyborach prezydenckich i wygranej Vicente Foxa, który pokojowymi metodami stał się pierwszym opozycyjnym prezydentem w stosunku do PRI od 72 lat. Sami Zapatyści nie brali jednak udziału w wyborach, a obecnie proponują "niewyborczy front polityczny".

Tylko raz nieuzbrojeni przedstawiciele EZLN publicznie odwiedzili miasto Meksyk. W czasie tej wizyty organizowali marsze uliczne oraz konferencje prasowe, a także spotkania ze zwykłymi mieszkańcami i partiami politycznymi. Ten wielki marsz do stolicy był względnie spokojny, a zakłóciły go jedynie drobne incydenty (głównie o charakterze werbalnym). Pokojowa postawa ruchu jest jednym z powodów jego popularności wśród mieszkańców Meksyku.

Głównym celem EZLN jest autonomia dla ludności Chiapas, która ma być rozwiązaniem problemu biedy. Zapatyści głoszą ideę państwa w państwie, gdzie ludzie zatrzymają pewne atrybuty władzy w życiu politycznym i społecznym.

Rozwiązania stosowane w zarządzaniu na terenach powstańczych (np. demokracja uczestnicząca) i radykalny sprzeciw wobec neoliberalizmu sprawiają, że EZLN wspierana jest przez organizacje trockistowskie, anarchistyczne i socjalistyczne z całego świata. Widzą one w działalności Zapatystów praktyczną realizację swoich ideałów.

Poparcie[edytuj | edytuj kod]

Wśród znanych ludzi deklarujących swoje poparcie dla Zapatystów są m.in. muzycy Rage Against The Machine oraz Manu Chao.

Przypisy

  1. Rebecca Solnit: Hope in the Dark: Untold Histories, Wild Possibilities. Nation Books, 2005. ISBN 1-56025-577-3.
  2. Etnicidad y cudadanía en América Latina. La acción colectiva de los pueblos indígenas, Álvaro Bello, s.175
  3. [1], hiszp.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]