Zarzecze (powiat cieszyński)
| Zarzecze | |||
|
|||
 Dawna strażnica i kaplica św. Anotniego w Zarzeczu-Rykalcu |
|||
| Państwo |  Polska |
||
| Województwo | śląskie | ||
| Powiat | cieszyński | ||
| Gmina | Chybie | ||
| Liczba ludności (31/12/2012) | 312[1] | ||
| Strefa numeracyjna | (+48) 33 | ||
| Kod pocztowy | 43-520 | ||
| Tablice rejestracyjne | SCI | ||
| SIMC | 0050989 | ||
Położenie wsi |
|||
|
Położenie na mapie województwa śląskiego
  Zarzecze
|
|||
|
Położenie na mapie Polski
 Zarzecze
|
|||
 49°54′50″N 18°50′04″E / 49.913888888889, 18.834444444444Na mapach: 49°54′50″N 18°50′04″E / 49.913888888889, 18.834444444444 |
|||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||
_COA.png)
Zarzecze (cz. Zářičí, niem. Zarzicz) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie cieszyńskim, sołectwo gminy Chybie, w mezoregionie Dolina Górnej Wisły, na południowym brzegu Jeziora Goczałkowickiego. Powierzchnia sołectwa wynosi 337 ha, a liczba ludności 312[1], co daje gęstość zaludnienia równą 92,6 os./km². Dawniej wieś zajmowała większy obszar jednak w znacznym stopniu uległ on zalaniu w 1955 przez wody utworzonego goczałkowickiego zbiornika, zaś całe jezioro włączone w granice administracyjne Goczałkowic.
Spis treści |
Historia Zarzecza [edytuj]
Zarzecze to jedna z najstarszych miejscowości na Śląsku Cieszyńskim. Miejscowość została po raz pierwszy wzmiankowana w dokumencie protekcyjnym biskupa wrocławskiego Wawrzyńca z dnia 25 maja 1223 roku wydanym na prośbę księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza dla klasztoru premonstrantek w Rybniku, w którym to wymieniono około 30 miejscowości mających im płacić dziesięcinę. Pośród 14 miejsowości kasztelanii cieszyńskiej wymienione jest również Zarzecze jako Zasere[2][3][4]. Jednakowoż ta oraz następne wzmianki źródłowe dają pewne wskazówki dotyczące starszych dziejów. Po pierwsze sama nazwa Zarzecze wskazuje, że osadnicy pochodzili z drugiej strony rzeki, czyli z okolic Pszczyny, najpewniej ze wzmiankowanej w tym samym źródle osady Vizla (późniejsza Wisła Niemiecka, obecnie Wisła Mała)[4]. Najprawdopodobniej Zarzecze należało później także do parafii w Wiśle Niemieckiej po raz pierwszy wzmiankowanej w 1326[5], początkowo należącej do dekanatu Oświęcim a od ok. 1350 do obwodu dekanalnego pszczyńskiego, przy czym oba były podległe diecezji krakowskiej[5]. Pomimo tego, że w XII i XIII wieku tutejsza granica pomiędzy diecezjami wrocławską i krakowską ciągle się zmieniała, można założyć, że okolice późniejszej Pszczyny, ale także Strumienia i Zarzecza zostały podarowane wraz z Oświęcimiem i Bytomiem około 1177 Mieszkowi I Plątonogiemu, powiększając jego księstwo raciborskie.
Brak jest źródeł o Zarzeczu po 1223, z XIII i XIV wieku, co może być pokłosiem prawdopodobnego jego zniszczenia podczas najazdu Tatarów w 1241[4]. Kolejne źródła o Zarzeczu są dopiero proweniencji nowożytnej, aczkolwiek ich analiza nie pozostawia wątpliwości, że chodzi o wieś o wiele starszą[2]. Po powstaniu księstwa cieszyńskiego w 1290 granica została ustanowiona najpewniej na rzece Wiśle, zostawiając Zarzecze po stronie cieszyńskiej, a Wisłę (Niemiecką) i Strumień po stronie raciborskiej. Przeprawy przez rzekę w okolicach Zarzecza i Strumienia były następnie przedmiotem licznych sporów pomiędzy Janem I raciborskim a Przemysławem Noszakiem i Bolesławem I cieszyńskim. Stan ten zmienił się w 1480 roku, kiedy książę cieszyński Kazimierz II wszedł w posiadanie okręgu pszczyńskiego[6]. Okolice Strumienia zostały następnie podarowane przez księcia Mikołajowi Brodeckiemu, który w 1482 wystarał się o podniesienie Strumienia do rangi miasta, a także zintensyfikował w okolicy gospodarkę stawową. Oba te wydarzenia wywarły znaczący wpływ również na Zarzecze. W 1517 Kazimierz II utracił okręg pszczyński, a tutejsza granica znów stała się przedmiotem sporów. Stosowną umowę podpisano w 1553, a w niej postanowiono również, że w okolicy Strumienia i Zarzecza na Wiśle będzie istnieć zawsze zapora (śluza)[4]. W latach 1573/1577-1594 Zarzecze znalazło się w granicach wydzielonego z księstwa cieszyńskiego skoczowsko-strumieńskiego państwa stanowego[7]. W 1594 Zarzecze podzielone wówczas na Zarzecze Górne i Dolne stało się ponownie własnością księcia cieszyńskiego[4].
W ciągu następnych stuleci ludność Zarzecza była kilkukrotnie przetrzebiana, w 1625 w wyniku pomoru, zarazy i głodu, kiedy chleb musiał być wypiekany z żołędzi, trocin i słomy, zaś po najeździe szwedzkim w tym samym roku wybuchła epidemia tyfusu, a w 1740 cholery. W 1742 przez Zarzecze wzdłuż rzeki Starej Wisły przebiegła nowa prusko-austriacka granica państwowa. W 1787 cieszyński dziekan i biskup ks. Alojzy Loehn poświęcił kamień węgielny pod budowę szkoły i kościoła pw. Matki Bożej Śnieżnej, oddanego do użytku w 1789. Kolejny pomór przyszedł w 1831 wraz z wracającymi z powstania listopadowego wojskami rosyjskimi przynoszącymi z sobą choroby tropikalne, z którymi poradziły sobie dopiero wielkie 40-stopniowe mrozy. W 1855 Zarzeczanie pracowali przy budowie kolei Kraków – Wiedeń. W 1892 miało miejsce poświęcenie nowej a obecnej Szkoły nr 1 w Zarzeczu – Dół (późniejsze centrum), a następnie w 1895 oddana do użytku została Szkoła nr 2 w dzielnicy „Górny Koniec”. W 1897 urodził się Ludwik Kobiela – prozaik, dramaturg, poeta, nauczyciel, badacz historii literatury oraz autor powieści „Żabi kraj” i ojciec znanego aktora Bogumiła Kobieli, zmarł w 1945. W 1906 miała miejsce ogromna powódź, zalanych zostało około 80 gospodarstw rolnych, zanotowano również straty w zbiorach. Trzy lata później założony został pierwszy oddział Ochotniczej Straży Pożarnej.
Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 275 budynkach w Zarzeczu na obszarze 1538 hektarów mieszkało 2414 osób, co dawało gęstość zaludnienia równą 157 os./km². z tego 2366 (98%) mieszkańców było katolikami, 12 (0,5%) ewangelikami a 36 (1,5%) wyznawcami judaizmu, 2328 (96,4%) było polsko- a 33 (1,4%) niemieckojęzycznymi[8]. Do 1910 liczba budynków wzrosła do 289 a mieszkańców do 2529 mieszkańców, z czego 2470 zameldowanych było na stałe, 19 (0,8%) osób było niemiecko-, 3 (0,1%) czesko- a 2448 (96,8%) polskojęzycznymi. Podział według religii kształtował się następująco: 2509 (99.2%) katolików, 5 (0,2%) ewangelików i 15 (0,6%) wyznawców judaizmu[9].
I wojna światowa pochłania około 70 Zarzeczan. W 1921 miała miejsce ogromna susza i upały, podczas której zniszczonych zostaje wiele upraw oraz płonie 14 gospodarstw. Według pierwszego spisu polskiego (1921) w 305 domach w Zarzeczu mieszkało 541 rodzin, czyli 3581 osób, wszyscy podali narodowość polską. Klęski żywiołowe nie przestały nękać wsi, w 1924 Wisła wylewała aż 4 razy. W 1933 kościół pw. Matki Boskiej Śnieżnej zostaje uznany jako zabytek historyczny. Podczas II wojny światowej 27 maja 1942 w pobliskim Zabrzegu doszło do pokazowej egzekucji hitlerowców, w której zamordowany został także urodzony w 1905 i pochodzący z Zarzecza Wilhelm Herok. Po wojnie przez 3 miesiące w miejscowości stacjonowała Armia Czerwona. W 1948 nastąpiło tragiczne w skutkach dla wsi wydanie decyzji o utworzeniu zbiornika na Wiśle pod Goczałkowicami, mającego zająć większość obszaru Zarzecza. W 1954 rozpoczęły się wysiedlenia zarzeczan do dawnych powiatów bielskiego, pszczyńskiego, cieszyńskiego a rok później zalane zostaje centrum wsi, wraz z kościołem NMP Śnieżnej i kaplicą NMP Gołyskiej.
W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa bielskiego.
Według danych z 1996 wieś Zarzecze posiadała 335 hektarów ziemi, 74 domów i 331 mieszkańców w dzielnicach: Rykalec, Podgrobel i dawny Nowy Staw, co stanowiło jedną szóstą powierzchni, jedną piątą budynków i jedną dziewiątą mieszkańców dawnego, wielkiego Zarzecza[10].
Komunikacja [edytuj]
Do Zarzecza przez Strumień oraz jednym kursem przez Drogomyśl kursują busy firmy LINEA TRANS z Zabłocia. Do wsi niegdyś dojeżdżały autobusy PKS Cieszyn. Końcowy przystanek (pętla) znajduje się przy Remizie OSP.
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Gmina Chybie: Informacje podstawowe. W: www.chybie.pl [on-line]. 2010. [dostęp 05/08/2013].
- ↑ 2,0 2,1 Idzi Panic. Z badań nad osadami zanikłymi na Górnym Śląsku w średniowieczu. Uwagi w sprawie istnienia zaginionych wsi podcieszyńskich, Nageuuzi, Suenschizi, suburbium, Radouiza, Zasere, Clechemuje oraz Novosa. „Pamiętnik Cieszyński”, s. 29-37. Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Cieszynie. ISSN 0137-558x. [dostęp 2012-12-31].
- ↑ Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528). Idzi Panic (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2010, s. 294. ISBN 978-83-926929-3-5.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 W. Kiełkowski, 2009, s. 31-34
- ↑ 5,0 5,1 W. Kiełkowski, 2009, s. 39-40
- ↑ W. Kiełkowski, 2009, s. 34
- ↑ Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528-1653). Idzi Panic (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2011, s. 228. ISBN 978-83-926929-5-9.
- ↑ Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XI. Schlesien. Wien: 1906. (niem.)
- ↑ Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912. (niem.)
- ↑ Szkoła Podstawowa nr 2 w Chybiu im. Ludwika Kobieli. Chybie: październik 1999.
Bibliografia [edytuj]
- Wojciech Kiełkowski: Chybie - dzieje gminy od czasów najdawniejszych do współczesności. Chybie: 2009. ISBN 978-83-910611-5-2.
|
|||||||||||
