Zarzyczka górska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zarzyczka górska
Cortusa matthioli a1.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd wrzosowce
Rodzina pierwiosnkowate
Rodzaj zarzyczka
Gatunek zarzyczka górska
Nazwa systematyczna
Cortusa matthioli L.
Sp. Pl. 1: 144. 1753
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Liście
Kwiatostan

Zarzyczka górska (Cortusa matthioli L.) – gatunek byliny należący do rodziny pierwiosnkowatych. Pochodzi z środkowej i południowo-zachodniej Europy[2]. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, na terenie sąsiedniej Słowacji występuje dość licznie, w niektórych miejscach masowo. W Polsce objęty ochroną.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Zarzyczka górska jest gatunkiem o występowaniu wybitnie dysjunktywnym, w tym wypadku podzielonym na dwa odrębne, odległe obszary. Obszar zachodni obejmuje góry środkowej Europy: Alpy, Karpaty i grupy górskie Półwyspu Bałkańskiego. Obszar wschodni obejmuje środkowy i północny Ural oraz szereg rozproszonych stanowisk w dorzeczach Dwiny i Peczory aż po północne koło podbiegunowe. Poza tym zarzyczka rośnie na jednym izolowanym stanowisku w okolicach Moskwy.

W Polsce zlokalizowano około 15 stanowisk, rozrzuconych w kilku grupach górskich Karpat: w Beskidzie Żywieckim (masyw Pilska), w pasmie Policy, w Gorcach oraz w Tatrach i na Podhalu. Spośród nich siedem znajduje się na obszarach chronionych: w Tatrzańskim i Gorczańskim Parku Narodowym oraz w rezerwacie im. prof. Z. Klemensiewicza na Policy. Jak dotychczas nie udało się odnaleźć zarzyczki w masywie Babiej Góry, podczas gdy występuje ona w obu sąsiednich, wyraźnie niższych masywach (Pilsko i Polica).

Najdalej wysunięte na zachód stanowisko zarzyczki znajduje się na północnych stokach Pilska. Najniższe znane stanowiska w Beskidach znajdują się na północnych stokach Policy (810 m n.p.m.), a w dolinie Białki na Podhalu nawet niżej (740 m n.p.m.). W Tatrach najbogatsze stanowisko zarzyczki zlokalizowane jest w Dolinie Małej Łąki. Inne znajdują się w Dolinie Waksmundzkiej (pojedyncze okazy), w Dolinie Białego, w Dolinie Kościeliskiej w rejonie Polany Pisanej, w Dolinie Chochołowskiej w rejonie Siwiańskich Turni oraz (nieliczne) w Stanikowym Żlebie. Stosunkowo bogate stanowisko tej rośliny znajduje się na brzegach Małołąckiego Potoku w rejonie Siwarnego, już poza granicami Tatrzańskiego Parku Narodowego, a także nad Cichą Wodą pod Karpielówką.

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwę rodzajową Cortusa nadał roślinie włoski naturalista XVI stulecia, Pierandrea Matthioli. Uczynił to dla uczczenia pamięci swego przyjaciela Giacomo Antonio Cortuso, botanika z Padwy, który jako pierwszy zwrócił uwagę na zarzyczkę w dolinie Stagna w Alpach. Nazwę gatunkową Matthioli wprowadził z kolei w XVIII w. twórca współczesnego systemu klasyfikacji organizmów, Karol Linneusz, uwieczniając w ten sposób samego Matthioliego. Według nowszych ujęć taksonomicznych prawidłowa nazwa naukowa tego gatunku to Primula matthioli (L.) A. Richter[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Bezlistny głąbik o wysokości 15–40 cm. Roślina jest cała pokryta miękkimi, gęstymi włosami.
Liście
Wyrastają na długich ogonkach w różyczce i podobnie jak łodyga są miękko owłosione. Mają okrągławy kształt z głębokosercowatą nasadą i są klapowane mnie więcej do ¼ długości, przy czym łatki z każdej strony mają 2–3 ząbki z krótką ością.
Kwiaty
Zebrane po 3–19 w baldaszek. Kielich o długości 3–5 mm, wolny, o zielonych działkach z zaokrąglonymi wcięciami między nimi. Korona dwonkowatego kształtu, ok. trzykrotnie dłuższa od kielicha, purpurowofioletowa. Pręciki przyrośnięte do pierścieniowatego zgrubienia u nasady rurki korony. Ich pylniki mają zaostrzone łączniki.
Owoc
Pękająca 5 klapami na szczycie torebka.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Bylina. Kwitnie od maja do lipca, jest owadopylna. Nasiona rozsiewane są przez wodę (hydrochoria).
Siedlisko
Występuje w piętrze regla dolnego, górnego, w piętrze kosodrzewiny i tylko w miejscach stale wilgotnych, obfitujących w dobrze natlenioną, czystą wodę – w dolinach potoków górskich, na wilgotnych skałach lub w runie cienistych lasów. Wybiera najczęściej stanowiska "chłodne", a więc zbocza wystawione ku północy lub zachodowi, głębokie doliny i osłonięte szczeliny skalne. Jest rośliną umiarkowanie wapieniolubną – spotyka się ją głównie na podłożu utworzonym przez wapienie, dolomity oraz łupki bogate węglan wapnia. W Beskidach spotkamy ją na podłożu fliszowym, byle tylko tworzyły je skały w miarę zasobne w węglan wapnia.
Genetyka
Liczba chromosomów: 2n = 24.
Zmienność
Tworzy kilka odmian, w Polsce występuje tylko jedna – Cortusa matthioli L. var. sibirica (Andrz.) Sag. et Sch. zwana zarzyczką syberyjską.

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce częściową ochroną gatunkową[3]. W latach 2004–2014 znajdowała się pod ochroną ścisłą[4].

Została wpisana na Czerwoną listę roślin i grzybów Polski[5] w kategorii R, czyli wśród gatunków rzadkich, potencjalnie zagrożonych. Znalazła się także w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin w kategorii LR – gatunków niskiego ryzyka. Zagrożeniem dla rośliny jest zarastanie jej stanowisk przez las. Na niektórych stanowiskach wyginęła wskutek zniszczenia nadrzecznych kamieńców.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina ozdobna
Bywa uprawiana jako roślina ozdobna. Szczególnie nadaje się do ogródków skalnych. Może rosnąć w zacienionym miejscu. Wymaga wilgotnej, próchnicznej i żyznej gleby o odczynie zasadowym[6]. Mrozoodporność wystarczająca. Można ją rozmnażać wiosną lub w sierpniu przez podział kęp, najlepiej jednak przez nasiona, na ogół zresztą rozsiewa się sama[6].
Roślina lecznicza
Dawniej stosowana w lecznictwie (surowcem zielarskim były liście).

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-12].
  2. 2,0 2,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-08-25].
  3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1409).
  4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (Dz. U. z 2004 r. Nr 168, poz. 1764).
  5. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  6. 6,0 6,1 Eugeniusz Radziul: Skalniaki. Warszawa: PWRiL, 2007. ISBN 978-83-09-01013-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Kwiaty Tatr. Przewodnik kieszonkowy. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2003. ISBN 83-7073-385-9.
  2. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  3. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  4. Mirosław J. Barański. Zarzyczka górska (Cortusa Matthioli L.). „Harnaś 15”, 1995. Gliwice: Studenckie Koło Przewodników Górskich "Harnasie". 
  5. Anna Łobarzewska, Halina Piękoś-Mirkowa. Warunki występowania i biologia zarzyczki górskiej (Cortusa matthioli) w Polsce. „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. R. XL (1984), nr 4.