Zarzyczka górska
| Zarzyczka górska | |||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Systematyka[1] | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Domena | eukarionty |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Królestwo | rośliny |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | rośliny naczyniowe |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | rośliny nasienne |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klasa | okrytonasienne |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | klad astrowych |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rząd | wrzosowce |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzina | pierwiosnkowate |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzaj | zarzyczka |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Gatunek | zarzyczka górska |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Nazwa systematyczna | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Cortusa matthioli L. | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Kategoria zagrożenia | |||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
 Systematyka w Wikispecies |
|||||||||||||||||||||||||||||||
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|||||||||||||||||||||||||||||||
Zarzyczka górska (Cortusa matthioli L.) – gatunek byliny należący do rodziny pierwiosnkowatych. Pochodzi z środkowej i południowo-zachodniej Europy[2]. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, na terenie sąsiedniej Słowacji występuje dość licznie, w niektórych miejscach masowo.
Spis treści |
[edytuj] Rozmieszczenie geograficzne
Zarzyczka górska jest gatunkiem o występowaniu wybitnie dysjunktywnym, w tym wypadku podzielonym na dwa odrębne, odległe obszary. Obszar zachodni obejmuje góry środkowej Europy: Alpy, Karpaty i grupy górskie Półwyspu Bałkańskiego. Obszar wschodni obejmuje środkowy i północny Ural oraz szereg rozproszonych stanowisk w dorzeczach Dwiny i Peczory aż po północne koło podbiegunowe. Poza tym zarzyczka rośnie na jednym izolowanym stanowisku w okolicach Moskwy.
W Polsce zlokalizowano ok. 15 stanowisk, rozrzuconych w kilku grupach górskich Karpat: w Beskidzie Żywieckim (masyw Pilska), w pasmie Policy, w Gorcach oraz w Tatrach i na Podhalu. Spośród nich siedem znajduje się na obszarach chronionych: w Tatrzańskim i Gorczańskim Parku Narodowym oraz w rezerwacie im. prof. Z. Klemensiewicza na Policy. Jak dotychczas nie udało się odnaleźć zarzyczki w masywie Babiej Góry, podczas gdy występuje ona w obu sąsiednich, wyraźnie niższych masywach (Pilsko i Polica).
Najdalej wysunięte na zachód stanowisko zarzyczki znajduje się na północnych stokach Pilska. Najniższe znane stanowiska w Beskidach znajdują się na północnych stokach Policy (810 m n.p.m.), a w dolinie Białki na Podhalu nawet niżej (740 m n.p.m.). W Tatrach najbogatsze stanowisko zarzyczki zlokalizowane jest w Dolinie Małej Łąki. Inne znajdują się w Dolinie Waksmundzkiej (pojedyncze okazy), w Dolinie Białego, w Dolinie Kościeliskiej w rejonie Polany Pisanej, w Dolinie Chochołowskiej w rejonie Siwiańskich Turni oraz (nieliczne) w Stanikowym Żlebie. Stosunkowo bogate stanowisko tej rośliny znajduje się na brzegach Małołąckiego Potoku w rejonie Siwarnego, już poza granicami Tatrzańskiego Parku Narodowego, a także nad Cichą Wodą pod Karpielówką.
[edytuj] Nazewnictwo
Nazwę rodzajową Cortusa nadał roślinie włoski naturalista XVI stulecia, Pierandrea Matthioli. Uczynił to dla uczczenia pamięci swego przyjaciela Giacomo Antonio Cortuso, botanika z Padwy, który jako pierwszy zwrócił uwagę na zarzyczkę w dolinie Stagna w Alpach. Nazwę gatunkową Matthioli wprowadził z kolei w XVIII w. twórca współczesnego systemu klasyfikacji organizmów, Karol Linneusz, uwieczniając w ten sposób samego Matthioliego. Według nowszych ujęć taksonomicznych prawidłowa nazwa naukowa tego gatunku to Primula matthioli (L.) A. Richter[2].
[edytuj] Morfologia
- Łodyga
- Bezlistny głąbik o wysokości 15-40 cm. Roślina jest cała pokryta miękkimi, gęstymi włosami.
- Liście
- Wyrastają na długich ogonkach w różyczce i podobnie jak łodyga są miękko owłosione. Mają okrągławy kształt z głębokosercowatą nasadą i są klapowane mnie więcej do ¼ długości, przy czym łatki z każdej strony mają 2-3 ząbki z krótką ością.
- Kwiaty
- Zebrane po 3-19 w baldaszek. Kielich o długości 3-5 mm, wolny, o zielonych działkach z zaokrąglonymi wcięciami między nimi. Korona dwonkowatego kształtu, ok. trzykrotnie dłuższa od kielicha, purpurowofioletowa. Pręciki przyrośnięte do pierścieniowatego zgrubienia u nasady rurki korony. Ich pylniki mają zaostrzone łączniki.
- Owoc
- Pękająca 5 klapami na szczycie torebka.
[edytuj] Biologia i ekologia
- Rozwój: bylina. Kwitnie od maja do lipca, jest owadopylna. Nasiona rozsiewane są przez wodę (hydrochoria).
- Siedlisko: występuje w piętrze regla dolnego, górnego, w piętrze kosówki i tylko w miejscach stale wilgotnych, obfitujących w dobrze natlenioną, czystą wodę – w dolinach potoków górskich, na wilgotnych skałach lub w runie cienistych lasów. Wybiera najczęściej stanowiska "chłodne", a więc zbocza wystawione ku północy lub zachodowi, głębokie doliny i osłonięte szczeliny skalne. Jest rośliną umiarkowanie wapieniolubną – spotyka się ją głównie na podłożu utworzonym przez wapienie, dolomity oraz łupki bogate węglan wapnia. W Beskidach spotkamy ją na podłożu fliszowym, byle tylko tworzyły je skały w miarę zasobne w węglan wapnia.
[edytuj] Zmienność
Tworzy kilka odmian, w Polsce występuje tylko jedna – Cortusa matthioli L. var. sibirica (Andrz.) Sag. et Sch. zwana zarzyczką syberyjską.
[edytuj] Zagrożenia i ochrona
Roślina objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową.
Kategorie zagrożenia gatunku:
- Kategoria zagrożenia w Polsce wg Czerwonej listy roślin i grzybów Polski[3]: R (rzadki, potencjalnie zagrożony).
- Kategoria zagrożenia w Polsce wg Polskiej Czerwonej Księgi Roślin: LR (low risk, gatunek niskiego ryzyka)
Zagrożeniem dla rośliny jest zarastanie jej stanowisk przez las. Na niektórych stanowiskach wyginęła wskutek zniszczenia nadrzecznych kamieńców.
[edytuj] Zastosowanie
- Bywa uprawiana jako roślina ozdobna. Szczególnie nadaje się do ogródków skalnych. Może rosnąć w zacienionym miejscu. Wymaga wilgotnej, próchnicznej i żyznej gleby o odczynie zasadowym[4] . Mrozoodporność wystarczająca. Można ją rozmnażać wiosną lub w sierpniu przez podział kęp, najlepiej jednak przez nasiona, na ogół zresztą rozsiewa się sama[4].
- Dawniej stosowana w lecznictwie (surowcem leczniczym były liście).
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-12].
- ↑ 2,0 2,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-08-25].
- ↑ Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
- ↑ 4,0 4,1 Eugeniusz Radziul: Skalniaki. Warszawa: PWRiL, 2007. ISBN 978-83-09-01013-5.
[edytuj] Bibliografia
- Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Kwiaty Tatr. Przewodnik kieszonkowy. Warszawa: MULTICO Oficyna Wyd., 2003. ISBN 83-7073-385-9.
- Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
- Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
- Mirosław J. Barański: Zarzyczka górska (Cortusa Matthioli L.), w: "Harnaś 15". Gliwice: Studenckie Koło Przewodników Górskich "Harnasie", 1995.
- Anna Łobarzewska, Halina Piękoś-Mirkowa: Warunki występowania i biologia zarzyczki górskiej (Cortusa matthioli) w Polsce, w:"Chrońmy Przyrodę Ojczystą" R. XL (1984), nr 4.
