Zatoczek rogowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zatoczek rogowy
Planorbarius corneus
(Linnaeus, 1758)[1]
Zatoczek rogowy (Planorbarius corneus) - osobnik albinotyczny.
Zatoczek rogowy (Planorbarius corneus) - osobnik albinotyczny.
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ mięczaki
Gromada ślimaki
Nadrodzina Planorboidea
Rodzina zatoczkowate
Podrodzina Planorbinae
Rodzaj Planorbarius
Gatunek zatoczek rogowy
Synonimy
  • Planorbis corneus (Linnaeus, 1758)
  • Coretus corneus (Linnaeus, 1758)
  • Helix cornea Linnaeus, 1758
  • Planorbis adelosius Bourguignat, 1859
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Zatoczek rogowy (Planorbarius corneus) – euroazjatycki gatunek ślimaka słodkowodnego z rodziny zatoczkowatych (Planorbidae), największy przedstawiciel rodziny występujący w Polsce, jeden z najpospolitszych i największych ślimaków występujących w Polsce.

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzaju odnosi się do kształtu muszli (planus łac. – równy, płaski, orbis – koło, krąg[3]), epitet gatunkowy – do barwy muszli (corneus łac. – rogowy).

Cechy morfologiczne[edytuj | edytuj kod]

Muszla zatoczka rogowego. U góry: widok od szczytu (w warunkach przyżyciowych ta strona muszli jest skierowana ku dołowi), u dołu: widok od strony dolnej na umbilicus.

Muszla duża, płasko zwinięta (planispiralna), lewoskrętna, zbudowana z 5-6 skrętów[4]. Skręty obłe, pozbawione krawędzi, szybko narastające. Ostatni dwa razy szerszy od przedostatniego. Górna strona muszli zagłębiona, skręty embrionalne leżą na dnie uformowanego przez to zagłębienie lejka. Strona dolna muszli tylko nieznacznie wklęsła. Otwór muszli ma kształt nerkowaty, jego brzegi nie są połączone ze sobą. Krawędzie otworu ostre, bez wargi. Brzeg otworu w części górnej wybiega nieco ku przodowi. Muszla grubościenna, barwy czerwonobrunatnej lub oliwkowobrązowej, z matowym połyskiem – strona dolna zwykle jaśniejsza. Na zewnętrznej powierzchni muszli nieregularne poprzeczne i spiralne prążki, dające efekt „młotkowania”. Muszle młodych ślimaków z regularnym prążkowaniem, pokryte szczecinkami. Szerokość muszli: 20-40 mm; wysokość: do 8-16 mm[5][6]. Ciało szaroczarne lub brązowawe, u młodych osobników czerwonawe. Czasami występują osobniki albinotyczne – o ciele barwy czerwonej, wskutek przeświecającej przez okrywy ciała krwi, która zawiera hemoglobinę. Stopa szeroka, z przodu zaokrąglona, z tyłu zaostrzona. Głowa wydłużona, z szerokimi płatami gębowymi. Czułki nitkowate, rozszerzone u nasady[7].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Występuje w niemal całej Europie (z wyjątkiem Hiszpanii[2]) oraz w północnej Azji. W Polsce jest jednym z najpospolitszych i najliczniej występujących ślimaków słodkowodnych, znajdywanym w całym kraju, z wyjątkiem niektórych najwyżej położonych zbiorników i cieków górskich[7][8]. W stawach może osiągać zagęszczenie do 40 osobników/m2.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Zajmowane siedliska[edytuj | edytuj kod]

Zatoczek rogowy - widoczna głowa, czułki i syfon oddechowy oraz charakterystyczne "młotkowanie" na muszli.

Gatunek eurytopowy. Występuje w różnych typach wód śródlądowych: rzekach o słabym prądzie, starorzeczach, stawach, jeziorach, torfiankach, oczkach wodnych, zbiornikach śródleśnych i okresowych, głównie w płytkim litoralu. W rzekach najliczniej zasiedla partie o wolnym nurcie, w jeziorach – strefę makrofitów wynurzonych. Związany z roślinnością wodną[9]. Toleruje pH w zakresie 6,0-8,0. Wykazuje dużą odporność na wysychanie – jego przedstawiciele mogą przetrwać 4-5 miesięcy bez wody (cofają ciało w głąb muszli, zamykając muszlę kilkoma przegrodami śluzowymi o różnym stopniu twardości; zagrzebują się w osady denne lub pod warstwę roślin zalegających odsłonięte dno; posiadają hemoglobinę, której ilość zwiększa się u osobników narażonych na wynurzenie, a która magazynuje znaczne ilości tlenu i stabilizuje pH krwi)[10]. Optimum termiczne – 20,5 °C[11]. Jest odporny na przemarzanie – zatoczki wtopione w lód po odtajaniu często w dalszym ciągu zachowują żywotność[7].

Oddychanie[edytuj | edytuj kod]

Głównym narządem oddechowym jest płuco, tworzone przez silnie unaczynioną jamę płaszcza. Brzeg płaszcza jest przekształcony w syfon oddechowy, który ślimak może wystawiać nad powierzchnię wody. Dodatkowo posiada nibyskrzele, położone z lewej strony ciała, na zewnątrz od otworu płucnego[7]. Barwnikiem oddechowym jest rozpuszczona we krwi hemoglobina, nadająca ciału charakterystyczny kolor[7].

Odżywianie[edytuj | edytuj kod]

Zdrapywacz. Odżywia się detrytusem, peryfitonem, zeskrobywuje radulą obumarłe, zmacerowane fragmenty roślin wodnych, a także glony i żywe tkanki roślin wodnych[7]. Najczęściej żeruje na rdestniacach (Potamogeton sp.), przęstce pospolitej (Hippuris vulgaris), okrężnicy bagiennej (Hottonia palustris), osoce aloesowatej (Stratiotes aloides). Ślimaki żerujące na żabiścieku pływającym (Hydrocharis morsus-ranae) i rdeście ziemnowodnym (Polygonum amphibium) najpierw uszkadzają tkanki okrywające, a gdy wskutek tego liście więdną, zjadane są pozostałe tkanki. Młode zatoczki odżywiają się peryfitonem porastającym rośliny i przedmioty zanurzone[7].

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Obojnaki. Zapłodnienie krzyżowe, samozapłodnienie również możliwe[7]. Rozród w warunkach Polski od kwietnia do lipca/sierpnia, niekiedy kokony jajowe można znaleźć także później – we wrześniu i październiku. Kokony jajowe są płaskie, czerwonawe, o spiralnej budowie, w środkowej części lekko zagłębione. Końcowa część kokonu jest wyciągnięta w ogon. Jaja ułożone w dwóch rzędach, nie zachodzą na siebie. Kokony są formowane przy pomocy płatów gębowych, i przyczepiane po spodniej stronie dużych liści (np. grążeli Nuphar sp., grzybieni Nymphaea sp., rdestnic Potamogeton sp.). Składanie kokonów trwa kilka minut. Kokony są początkowo białawe i miękkie, po kilkudziesięciu minutach twardnieją i staja się różowawe. Wymiary kokonów i liczba jaj w złożu zmienna: największe zawierają do 100 jaj i mają do 30 mm długości oraz 16 mm szerokości (średnio: 30-50 jaj). Rozwój embrionalny trwa 17-18 dni przy temperaturze 20 °C, młode potrzebują jednego-dwóch dni by opuścić kokon. W warunkach naturalnych osobniki zatoczka rogowego mogą żyć do 2-4 lat, w warunkach hodowlanych do 5-6 lat[4][7][12].

Interakcje międzygatunkowe[edytuj | edytuj kod]

  • Osobniki tego gatunku są żywicielami pośrednimi wielu gatunków pasożytniczych przywr (Trematoda)[9]: Notocotylus ephemera (Nitzsch, 1807), Echinostoma spiniferum (La Valette, 1855), Haematoloechus asper (Looss, 1899), Rubenstrema opisthovitellinum Soltys, 1954, Rubenstrema exasperatum (Rudolphi, 1819), Tylodelphys excavata (Rudolphi, 1803), Bilharziella polonica (Kowalewski, 1895), Echinoparyphium aconiatum, Moliniella anceps[7][13][14]. W niektórych populacjach nawet 78% osobników jest zarażonych cerkariami i metacerkariami przywr[13].
  • Na zatoczkach rogowych żerują drapieżne pijawki (m. in. przylepka spłaszczona (Glossiphonia complanata) i pijawka końska (Haemopis sanguisuga)) i drapieżne larwy chruścików, ryby, gady, ptaki i ssaki żyjące nad wodą[7][15].
  • W muszli żywych ślimaków może zamieszkiwać komensaliczny skąposzczet Chaetogaster limnei[7].
Młody zatoczek rogowy w akwarium.

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono kilka podgatunków i form morfologicznych[2]:

  • Planorbarius corneus corneus (Linnaeus, 1758) – podgatunek nominatywny
  • Planorbarius corneus arabatzis (Reischütz, Reischütz & Fischer 2008)
  • Planorbarius corneus grandis (Dunker, 1850)
  • P. corneus f. ammonoceras Wester – muszla stosunkowo mała (wysokość do 9 mm, szerokość do 25 mm) z sześcioma skrętami, przypłaszczona. Występuje w drobnych zbiornikach leśnych, torfiankach[7].
  • P. corneus f. pinguis Wester – muszla gruba, bardzo duża (szerokość do 40 mm, wysokość 15 mm i więcej), z 4½-5 skrętów, przy czym ostatni jest silnie rozszerzony, a wysokość otworu jest większa niż szerokość. Występuje w jeziorach i stawach[7].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Linnaeus C. 1758. Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. 10th edition. - Vermes. Testacea: 700–781. Holmiae. (Salvius).
  2. 2,0 2,1 2,2 Planorbarius corneus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Kazimierz Kumaniecki: Słownik łacińsko-polski. Warszawa: PWN, 1975, s. 546.
  4. 4,0 4,1 Species summary for Planorbarius corneus (ang.). AnimalBase, 2011. [dostęp 13 grudnia 2011].
  5. Urbański 1957 ↓.
  6. Kołodziejczyk i Koperski 2000 ↓.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 Piechocki 1979 ↓.
  8. Fauna Polski - charakterystyka i wykaz gatunków. Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I. i Skibińska E. (red.). T. III. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2008, s. 420. ISBN 978-83-88147-09-8.
  9. 9,0 9,1 Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0428-6.
  10. Aliakrinskaja I.O. 1971. Niekotoryje adaptacji Mytilus galloprovincialis (Bivalvia) i Planorbis corneus (Gastropoda) k otsustwiju wody. Zool. Żurn. 50: 648-656
  11. Costil, K. 1993. 1994. Influence of temperature on survival and growth of two freshwater planorbid species, Planorbarius corneus (L.) and Planorbis planorbis (L.). J. Mollus. Stud. 60(3): 223-235. doi: 10.1093/mollus/60.3.223
  12. Berrie, A.D. 1963. Life cycle of Planorbarius corneus (L.). Nature 198: 805–806, doi:10.1038/198805a0
  13. 13,0 13,1 Anna Faltýnková. Larval trematodes (Digenea) in molluscs from small water bodies near Šeské Budšjovice, Czech Republic.. „Acta Parasitologica”. 50 (1), s. 49–55, 2005. ISSN 1230-2821. 
  14. R. Brown, M. Soldánová, J. Barrett, A. Kostadinova. Small-scale to large-scale and back: larval trematodes in Lymnaea stagnalis and Planorbarius corneus in Central Europe.. „Parasitol. Res.”. 108 (1), s. 137-50, 2011. doi:10.1007/s00436-010-2047-z. PMID 20878185. 
  15. Consul, A. Eger, S. & Kwet, A. 2009. The grass snake, Natrix natrix natrix (Squamata: Colubridae) as a predator of the great ramshorn snail, Planorbarius corneus (Gastropoda: Planorbidae). Salamandra 45: 50-52. ISSN 0036-3375

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Kołodziejczyk, Paweł Koperski: Bezkręgowce słodkowodne Polski: klucz do oznaczania oraz podstawy biologii i ekologii makrofauny. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2000, s. 249. ISBN 83-235-0192-0.
  • Andrzej Piechocki: Mięczaki (Mollusca): ślimaki (Gastropoda). T. 7: Fauna słodkowodna Polski. Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 187. ISBN 83-01-01143-2.
  • Jerzy Urbański: Krajowe ślimaki i małże. Warszawa: PZWS, 1957, s. 276.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]