Zawada (województwo podkarpackie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Zawada
Dwór
Dwór
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat dębicki
Gmina Dębica
Liczba ludności 1300
Strefa numeracyjna (+48) 14
Tablice rejestracyjne RDE
SIMC 0818781
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Zawada
Zawada
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zawada
Zawada
Ziemia 50°03′42″N 21°29′10″E/50,061667 21,486111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Zawadawieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie dębickim, w gminie Dębica. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa tarnowskiego.

Wieś położona południkowo, na progu Pogórza Strzyżowskiego i Zapadliska przedkarpackiego, wzdłuż rzeki Zawadka (Isełka), przecięta trasą E-4 i linią kolejową.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś istniała od XIII wieku. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1337 roku. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Zawada wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis.[1] Długosz wymienia również właściciela miejscowości Spytka z Melsztyna.

W XIV wieku, według zachowanych z tego okresu dokumentów, istniały dwie Zawady - Zawada oraz Bobrek, zwany też Wolą Zawadzką.[2]. Bobrek nazywane jest obecnie wzgórze na którym stoi kościół. Zawada od początku była wsią prywatną. Początkowo była posiadłością rodu Ligęzów. [2] W 1595 roku Stanisław Ligęza zbudował w Zawadzie drewnianą kaplicę, zaś w 1616 roku sprowadził do wsi ojców augustianów, którzy zresztą szybko opuścili wieś. W XVII wieku w miejscu kaplicy zbudowano kościół[2]. Na przełomie XVI i XVII wieku, Ligęzowie rozpoczęli też budowę okazałego zamku, który do dziś stanowi ważny zabytek ziemi dębickiej. Po Ligęzach właścicielami zamku i wsi byli Przebędowscy, Radziwiłowie oraz Raczyńscy. 31 lipca 1791 roku utworzona została parafia Zawada. Przez ten okres Zawada dzieliła losy całej ziemi dębickiej – w tym klęski żywiołowe, takie jak powodzie i epidemie oraz najazdy wrogów.

Po I rozbiorze Polski (1772) Zawada weszła w skład zaboru austriackiego. W 1853 roku założono we wsi szkołę. Podczas I wojny światowej, Zawada była miejscem walk pomiędzy Rosjanami i Austriakami. Kilkakrotnie przechodziła z rąk do rąk[2]. Ucierpiał wówczas zamek, który odbudowano po wojnie. W czasie II wojny światowej, wymordowana została ludność żydowska. Okolice Zawady były miejscem działania licznych grup partyzanckich.

Parafia[edytuj | edytuj kod]

Kościół

Kościół p.w. Nawiedzenie Najświętszej Marii Panny – świątynia, będąca obecnie Sanktuarium Maryjnym. Stoi na wzniesieniu górującym nad okolicą. Pierwotnie stał w tym miejscu świątynia drewniana (Zawada należała do parafii Lubzina), fundowana przez Stanisława Ligęzę. We wnętrzu mieszczono przywieziony z Włoch w 1610 roku obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Obraz ten namalowano na wzór obrazu Matki Boskiej Śnieżnej z kaplicy Borghesów w bazylice Matki Bożej Większej w Rzymie. Uważany był przez ludność uznawany za cudowny. Obecna świątynia wzniesiona została w latach 1646-1656 z fundacji Achacego Ligęzy[3]. Świątynia była i jest celem licznych pielgrzymek ludności okolicznych miejscowości. 31 lipca 1791 roku utworzona została parafia Zawada, obejmująca też sąsiednie wsie. Parafianie zawadzcy – przyczynili się znacznie do pomyślnego przeprowadzenia postępowania w sprawie koronacji cudownego obrazu Matki Boskiej, składając zeznania o doznaniu licznych uzdrowień za przyczyną swojej Patronki. Koronacja ta musiała być jednak przesunięta z planowanego terminu, tj. 1914 r. ze względu na wybuch I wojny światowej. W czasie I wojny światowej, austriacki pocisk artyleryjski utknął w jednej z akacji otaczających obiekt i nie eksplodował, co mieszkańcy poczytali za cud.

Inne zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • zamek – jego początki sięgają II połowy XVI wieku, gdy władzę objął Stanisław Ligęza. W XVII wieku Ligęzowie wznieśli cztero-basztowy zamek, który był największy i najpiękniejszy w regionie. Po Ligęzach właścicielami zamku byli Przebędowscy, Radziwiłowie oraz Raczyńscy. W 1819 roku, nowym właścicielem zamku został hr Atanazy Raczyński.
Zamek

W XIX wieku zamek był już wstanie ruiny (stały tylko dwie baszty), więc nowy właściciel przystąpił do jego gruntownej przebudowy, która zmieniła charakter obiektu. W efekcie prowadzonych prac powstała okazała cztero-basztowa, masywna, piętrowa, pokryta dwuspadowym dachem budowla utrzymana w stylu neogotyckim. Jej główną, wschodnią fasadę zaprojektował pruski architekt Karol Fryderyk Schinkl. Wówczas też od strony południowego zachodu zostało dobudowane do zamku dodatkowe skrzydło z schodkowatymi szczytami. Zamek mieścił bogatą galerię obrazów, rzeźb i bibliotekę. Zamek stanowił unikalne połączenie stylu akadowego z neogotykiem. W 1914 roku, w czasie I wojny światowej zamek został spalony przez Rosjan - przepadł księgozbiór i galeria. Po zamku pozostała jedynie jedna, zwieńczona krenelażem baszta z przyłączoną do niej wieżyczką oraz wspominane już dodatkowe skrzydło wraz z fragmentem murów. Zamek odbudowano w dwudziestoleciu międzywojennym. Kolejny remont przeprowadzono w latach pięćdziesiątych XX wieku.

  • dwórneorenesansowy, wzorowany na architekturze angielskiej, piętrowy, założony na planie prostokąta. Wybudowany nieopodal starego zamku po I wojnie światowej przez Edwarda Raczyńskiego. Fasada wejściowa zwrócona na zachód ma na osi wgłębny portyk wsparty na czterech jońskich kolumnach, podtrzymujący taras na piętrze. Boczne ryzality wieńczą jednakowe, wysokie szczyty o falistych liniach. Od południa umieszczono niski taras stanowiący łącznik pomiędzy budowlą a ogrodem. Dwór otaczają niskie budynki gospodarcze. Obecnie zespół dworsko-parkowy jest zaniedbany.
  • karczma - zbudowano ją w XVII wieku, jako przydrożną gospodę. Do dziś znajduje się tam, zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem, zajazd. Była miejscem kręcenia filmów historycznych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, str.290.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Artur Bata, Henryk Lawera: Dębica i Ziemia Dębicka. Krosno: Wydawnictwo Roskana, 1997.
  3. Strona parafii