Zawiercie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zawiercie
Zawiercie
Herb
Herb Zawiercia
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat zawierciański
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1915
Prezydent Ryszard Mach
Powierzchnia 85,25 km²
Wysokość 300-400 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

51 688
606,3 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 42-400 do 42-431
Tablice rejestracyjne SZA
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Zawiercie
Zawiercie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zawiercie
Zawiercie
Ziemia 50°29′15″N 19°24′59″E/50,487500 19,416389Na mapach: 50°29′15″N 19°24′59″E/50,487500 19,416389
TERC
(TERYT)
2243316021
Hasło promocyjne: Miasto dobrych połączeń
Urząd miejski
ul. Leśna 2
42-400 Zawiercie
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Zawiercie w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP
Neogotycka Bazylika mniejsza pw. św. Apostołów Piotra i Pawła
Wieżowce w Zawierciu - Centrum
Hala Widowiskowo-Sportowa OSiR
Urząd Miasta

Zawierciemiasto i gmina w województwie śląskim, w powiecie zawierciańskim. Miasto, leżące na terenie historycznej Małopolski, jest zazwyczaj zaliczane do Zagłębia Dąbrowskiego ze względu na bliskość takich miast, jak Dąbrowa Górnicza czy Będzin oraz zbliżoną historię związaną z rozwojem przemysłu na tych ziemiach- w dużej mierze dzięki przebiegającej tędy Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej[1].

Według danych z 31 grudnia 2012 miasto miało 51 688 mieszkańców[2] co plasuje je na 23. miejscu w województwie śląskim oraz 87. w Polsce. Jego powierzchnia to 85,25 km² co plasuje je na 38. miejscu w Polsce pod względem zajmowanej powierzchni.

Zawiercie położone jest w środkowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, u źródeł Warty, które znajdują się w dzielnicy Kromołów.

Przemysł ciężki (huta żelaza), szklarski (huta szkła produkująca kryształ) i odlewniczy (odlewnia żeliwa) oraz do niedawna przemysł włókienniczy.

Pod Zawierciem znajdują się pokłady rud ołowiu, cynku i srebra, które nie są eksploatowane. Kiedyś wydobywano także rudy żelaza i węgiel brunatny[3].[potrzebne źródło]

Zawiercie słynie jako "brama na Jurę", jako że stanowi punkt wyjścia dla wielu szlaków turystycznych na centralną część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2012 powierzchnia miasta wynosiła 85,25 km²[4]. Miasto stanowi 8,5% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Kroczyce, Łazy, Myszków, Ogrodzieniec, Poręba, Włodowice

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Notowana od XV w. nazwa Zawiercie pochodzi od wyrażenia przyimkowego za Wartą czyli miejscowość leżącą za rzeką Wartą[5]. Źródła tej rzeki znajdują się właśnie w Kromołowie, który był niegdyś samodzielnym miastem, a obecnie po przyłączeniu do Zawiercia stanowi jego dzielnicę.

Pierwsza wzmianka o jednej z obecnych dzielnic Zawiercia pochodzi z 1220, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża[6] w którym jako osobna wieś wymieniona jest w staropolskiej formie Zirkowycze obecna dzielnica Żerkowice[7].

Miasto powstało w wyniku połączenia wielu miejscowości, które zostały zanotowane w dokumentach historycznych. W latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis wymienia wsie, które w procesach urbanizacyjnych stały się częścią miasta jak: Kromołów w formie Cromolow, Żerkowice w formie Zirkowycze, Bzów w formie Bzow, Karlin w formie Carlyn, Łośnice w formie Losznycze, Blanowice w formie Bylanowycze[8].

W 1612 polską nazwę miejscowości wspomina Walenty Roździeński w swoim staropolskim poemacie o śląskim hutnictwie pt. "Officina ferraria abo Huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego. W dziele opisuje on leżące w pobliżu miejscowości kuźnice we fragmencie "A po drugiej zaś stronie są na Warcie rzece, Zasadzone z liczby tych drugie trzy kuźnice, Od góry pod Zawierciem nicowska jest pierwsza, Z tych trzech kuźnic — tak jako udają — nastarsza."[9][10]

Historia[edytuj | edytuj kod]

W XII w. na terenie dzisiejszego miasta istniała wieś Kromołów (obecnie dzielnica Zawiercia). W XIV w. przechodził tędy szlak handlowy z Krakowa do Poznania. Historia miasta Zawiercie sięga 1431, kiedy to za panowania Bolesława V, księcia opolskiego, w dokumencie nadającym grunty i zezwolenie na zbudowanie karczmy Mikołajowi Czenarowi, po raz pierwszy została wymieniona nazwa Zawiercie. W XV w. następuje rozwój hutnictwa żelaza (kuźnice). Od XV do XIX w. Zawiercie miało wielu właścicieli. W Na przełomie XIX i XX w. utrwaliły się dwie nazwy Zawiercia: Zawiercie Duże – rozmieszczone wokół drogi biegnącej do Poręby i Zawiercie Małe – położone po prawej stronie Warty przy drodze wiodącej do Marciszowa. Pod względem administracyjnym Zawiercie Małe było wsią – gromadą przynależną do gminy Kromołów. Funkcje administracyjne w Zawierciu pełnili sołtysi w ramach samorządu gminnego.

Najstarszą dzielnicą miasta jest Kromołów z źródłami rzeki Warty, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1193. W 1651 tamtejszy kościół został zamieniony na zbór ariański[11]. Dzielnica ta największy rozkwit przeżywała w latach 1831-1860, a to za sprawą mieszkających w nim sukienników i płócienników. Po III rozbiorze Polski tereny obecnego Zawiercia weszły w skład pruskiej prowincji Nowy Śląsk.

Pod zaborem rosyjskim[edytuj | edytuj kod]

Po Kongresie Wiedeńskim, w latach 1815-1915 Zawiercie należało do Królestwa Polskiego znajdującego się w granicach Imperium Rosyjskiego. W latach 1867-1914 leżało ono w zaborze rosyjskim w granicach powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiej.

Rozwój Zawiercia nieodłącznie związany był z biegnącą przez miasto Koleją Warszawsko-Wiedeńską oraz rozbudowaną siecią dróg bitych. 1 grudnia 1847 przez Zawiercie po raz pierwszy przejechał pociąg. W ten sposób otwarto planowany ruch z Częstochowy do Ząbkowic linią jednotorową. Ruch kolejowy dwutorowy z Koluszek do Ząbkowic uruchomiono w 1881. Spowodowało to rozwój ruchu pasażerskiego i towarowego. Stacja i dworzec II klasy zostały uruchomione w 1890, a w kwietniu 1914 został oddany do użytku obecny dworzec kolejowy. Biegnąca przez Zawiercie linia kolejowa była jednym z istotnych czynników, który skłonił Żydów berlińskich Ginsbergów do zakupu od małżonków Pławner z Żarek przędzalni bawełny funkcjonującej od 1833. Równocześnie z budową i rozbudową zakładów braci Ginsbergów w 1875 została uruchomiona w Zawierciu przez Carla Braussa Fabryka sztucznej wełny.

Rolę w rozwoju Zawiercia spełniały różne zakłady i przedsiębiorstwa metalowe: „Ernest Erbe”, „Ferrum”, „Ułan”, „Sambor i Krawczyk”, „Poręba” koło Zawiercia, „Liniarnia”, „Jan Mecner”, Fabryka Opakowań Blaszanych, „Suchy Element Elektryczny”, i uruchomiona w 1901 Huta Zawiercie. Jest rzeczą charakterystyczną, że niektóre zakłady i fabryki sytuowały się w pobliżu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, a dla odległych od linii kolejowych fabryk montowano bocznice kolejowe. Na terenie Zawiercia uruchomiono kopalnie węgla brunatnego i rudy żelaza. Po nabyciu gruntów na posiedzeniu Zarządu TAZ 1 sierpnia 1878 podjęto ustalenia o budowie osiedla robotniczego TAZ. W tym też czasie zbudowano wiele szkół, kaplic, kościołów (w tym kościół „Piotra i Pawła”) i parków.

Z 1893 pochodzą pierwsze wiadomości o funkcjonowaniu w Zawierciu Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1894 w fabryce tkackiej w Zawierciu został zorganizowany jeden z pierwszych w Królestwie Kongresowym strajków, złamany po zwolnieniu kilkuset robotników i sprowadzeniu łamistrajków z okolic Wolbromia i Miechowa.

W latach I wojny światowej ponad 30-tysięczna osada fabryczna Zawiercie posiadała okazały dworzec kolejowy, liczne fabryki oraz zakłady pracy, nie miała jednak praw i struktury miejskiej. Prawa miejskie Zawiercie nabyło 1 lipca 1915. W wyniku tego ukształtowały się: dzielnice: Kromołów, Blanowice, Bzów, Żerkowice, Kądzielów, Zuzanka, Argentyna; osiedla: Żabki, Marciszów, Stawki, Centrum, Warty, Dąbrowica, Ręby, Kosowska Niwa; sołectwa: Karlin, Łośnice, Pomrożyce, Skarżyce.

W okresie I wojny światowej w Zawierciu wzrosło bezrobocie, a to za sprawą zmniejszenia zatrudnienia w przedsiębiorstwie TAZ i zamknięciu huty Huldczyńskiego. Mieszkańcy Zawiercia jeździli na tereny okupacji austro-węgierskiej w celu kupna żywności, która była tam znacznie tańsza niż na terenie okupacji niemieckiej.

II RP[edytuj | edytuj kod]

Rozwój Zawiercia w latach 1919-1939 determinowały następujące kwestie: działalność organów administracyjnych, właściwe gospodarowanie majątkiem komunalnym i powierzonymi funduszami, funkcjonowanie przedsiębiorstw i zakładów, problemy bezrobocia, sprawy mieszkaniowe oraz działania władz administracyjnych w celu złagodzenia skutków trudnych warunków socjalnych życia mieszkańców. Nadal jednak jest miastem przemysłowym i tak jak przeżywający wówczas kryzys kraj, pojawia się nazwa „Zawiercie miasto wymarłe”. W związku z tym w mieście zaznaczają się silne wpływy komunistyczne (np. w wyborach w 1928 listy komunistyczne zdobywają 24,6 procent głosów gdy na PPS głosuje 7,8 wyborców. Działa tu od 1928 Władysław Gomułka[12].

W 1924 erygowano parafię ewangelicko-augsburską w Zawierciu. Utworzenie powiatu zawierciańskiego w 1927 wprowadziło pewne ożywienie w życiu miasta, głównie kulturalnym, a to za sprawą Chóru Towarzystwa Śpiewaczego „Lira”.

18 kwietnia 1930 doszło do tzw. "Krwawego Piątku". Grupa bezrobotnych zebrała się przed Domem Ludowym fabryki włókienniczej Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie gdzie miano wypłacać zasiłki. W związku z brakiem wypłaty udano się pod magistrat, który po odmowie wypłat zaatakowano i zdobyto. Po usunięciu bezrobotnych przez policję na ulicach miasta doszło do walk zbrojnych, w których wzięło udział ok. 3,5 tys. osób. Budowano barykady. Zginęły 3 osoby[13].

Od 1936 poprawiała się stopniowo sytuacja finansowa i możliwości zatrudnieniowe przedsiębiorstw zawierciańskich.

II wojna światowa i okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

W 1939 Zawiercie włączone zostało do III Rzeszy (do rejencji opolskiej w prowincji Śląsk) i przemianowane w 1941 na Warthenau (nazwa nazistowska).

Okres po II wojnie światowej to okres rozwoju miasta. W kwietniu i maju 1945 produkcję podjęły fabryki „Poręba” i „Ferrum”, w czerwcu uruchomiono Hutę Szkła, w lutym 1945 hutę „Zawiercie”. Na tle trudnej sytuacji płacowej i aprowizacyjnej w niektórych zakładach Zawiercia i okolic miały miejsce strajki w latach 1945–1947. Najbardziej zdecydowany protest miał miejsce w hucie „Zawiercie” w marcu 1947.

W latach 90. XX w. uwydatniły się trudne problemy zatrudnieniowe i mieszkaniowe. Przestało funkcjonować budownictwo komunalne i zakładowe. Dla Spółdzielni Mieszkaniowej „Hutnik” w Zawierciu przekazano z budżetu miasta środki finansowe za zrealizowaną infrastrukturę i zagospodarowanie terenu osiedla „Argentyna”. Rozpoczęto realizację zadania inwestycyjnego „Kosowska Niwa”. W 1998 zaadaptowano na mieszkania hotel przy ul. Rataja. W końcu lat 90. XX w. władze miejskie rozpoczęły budowę dwóch budynków mieszkalnych przy ul. Dojazd. W 1994 oddano do użytku gmach Telekomunikacji Polskiej S.A. W 2001 oddano do użytku halę sportową mieszczącą się w pobliżu ulic Wierzbowej i Blanowskiej.

Zapoczątkowana w 1989 transformacja ustrojowa zmieniła system gospodarowania i zarządzania zakładami pracy, przedsiębiorstwami. 27 grudnia 1995 przekształcono hutę „Zawiercie” w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa.

W latach 80. XX w. zostały utworzone różne firmy i przedsiębiorstwa, m.in. „Awbud”, „Bodeko”, „Królmet”, „Szczęsny-Zjawiony”. Jednocześnie z procesem przekształceń przedsiębiorstw, zakładów pracy narasta proces zmniejszenia zatrudnienia.

Od 1998 miasto jest stolicą powiatu zawierciańskiego.

Według danych z 2002 użytki rolne w Zawierciu obejmują 59%, a użytki leśne: 20%[14].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Mapa przedstawiająca podział miasta na dzielnice i sołectwa

Zawiercie wraz z uchwałą Rady Miejskiej z 2010 dzieli się na 11 dużych dzielnic (w których wyróżnia się osiedla) oraz 4 sołectwa[15]:

W latach 1975–1982 w skład miasta jako dzielnica wchodziła także Poręba.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Drogowy[edytuj | edytuj kod]

Kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Przez Zawiercie przebiegają następujące linie kolejowe:

Miasto posiada dwie stacje:

Autobusowy[edytuj | edytuj kod]

  • Komunikacja miejska obsługiwana przez ZKM Zawiercie (11 linii miejskich i podmiejskich). Ponadto przez Zawiercie kursuje wiele linii autobusowych i minibusowych organizowanych przez prywatne przedsiębiorstwa transportowe, jak np. Gonpol czy Unimetal. Zawiercie posiada dogodne połączenia autobusowe m.in. z Krakowem, Katowicami, Częstochową, Olkuszem czy Myszkowem.

Lotniczy[edytuj | edytuj kod]

  • W 2013 przy ul. Miodowej otworzono sanitarne lądowisko.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania
  • I LO im. Stefana Żeromskiego
  • II LO im. Heleny Malczewskiej
  • ZS im. Xawerego Dunikowskiego
  • ZS im. Hugona Kołłątaja
  • ZS im. Generała Józefa Bema
  • ZS im. Oskara Langego
  • ZS im. Stanisława Staszica
  • Wyższa Szkoła Administracji i Zarządzania
  • Katolickie Gimnazjum i Katolickie Liceum Ogólnokształcące
  • Gimnazjum nr 1 w Zawierciu im. Tadeusza Kościuszki
  • Gimnazjum nr 2 w Zawierciu im. Stanisława Szymańskiego
  • Gimnazjum nr 3 w Zawierciu im. Marii Skłodowskiej-Curie
  • Gimnazjum nr 6 Zespołu Szkół
  • Szkoła Podstawowa nr 4 Miejska im. M. Kopernika
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im. A. Mickiewicza
  • Szkoła Podstawowa nr 6 Miejska im. J. Korczaka
  • Szkoła Podstawowa nr 7 im. M. Konopnickiej
  • Szkoła Podstawowa nr 8 Miejska
  • Szkoła Podstawowa nr 9 Miejska im. M. Dąbrowskiej
  • Szkoła Podstawowa nr 11 Miejska
  • Szkoła Podstawowa nr 13 Zespołu Szkół
  • Szkoła Podstawowa nr 14 Fundacja „Elementarz”
  • Niepubliczna Szkoła Muzyczna I Stopnia im. Leona Dimant

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Brata Alberta

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące wspólnoty wyznaniowe:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Jedną z pierwszych organizacji sportowych w mieście było Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Zawierciu założone w 1905 roku jako jedno z pierwszych w zaborze rosyjskim gniazd Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”[17]. Jego członkowie założyli min. pierwsze sekcje sportowe piłki siatkowej oraz wybudowali pierwsze boisko[17].

22 października 2000 na stadionie w Zawierciu mecz rozegrała reprezentacja Polski w piłce nożnej kobiet (POL-JUG 3:2). 10 kwietnia 2011 na tym samym stadionie mecz rozegrała reprezentacja Polski do lat 17 (POL-ANG 4:1).

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • Kurier Zawierciański – Gazeta informacyjno-społeczna. Ukazuje się co piątek.
  • Zawiercianin – Gazeta informacyjno-społeczna. Ukazuje się kwartalnie
  • Głos Ziemi Zawierciańskiej. Ukazuje się co czwartek

Serwisy informacyjne[edytuj | edytuj kod]

  • www.zawiercie.info – Serwis informacyjny.
  • www.zawiercianin.pl – Portal aktywności społecznej
  • www.zawiercie.naszemiasto.pl - Serwis informacyjny
  • www.otozawiercie.pl – Zdjęcia i fakty z życia miasta

Honorowi obywatele Zawiercia[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Zawiercianie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Zawierciem.

Urodzeni w Zawierciu

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. http://www.zaglebiedabrowskie.org/viewpage.php?page_id=4
  2. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-06-05. ISSN 2083-3342.
  3. Zawiercie. Zarys rozwoju powiatu i miasta - Wydawnictwo Śląsk, 1969.
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  5. Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa 2003
  6. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 28-31.
  7. Franciszek Kulczycki, "Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia", Tomus IX, Cracoviae, 1886, str. 27.
  8. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, str. 205.
  9. Walenty Rożdzieński, Officina ferraria abo huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego przez Walentego Roździeńskiego teraz nowo wydana, Kraków 1612.
  10. Officina ferraria abo Huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego : poemat z roku 1612 wersja cyfrowa na PBI.
  11. Marta Kossakowska: Historia (pol.). [dostęp 2014-03-02].
  12. Ewa Maria Ożóg "Władysław Gomułka. Biografia polityczna." t. I Wydawnictwo Spółdzielcze Warszawa 1989 str. 29 ISBN 83-209-0716-0
  13. Ewa Maria Ożóg "Władysław Gomułka. Biografia polityczna." t. I Wydawnictwo Spółdzielcze Warszawa 1989 str. 38 ISBN 83-209-0716-0
  14. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  15. http://www.um.zawiercie.eu/aktualnosci/1721#
  16. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 10 czerwca 2014.
  17. 17,0 17,1 Zdzisław Kluźniak. [[1] "Michał Terech – inicjator i animator działań na rzecz krzewienia kultury fizycznej w Zawierciu", „Zawiercianin” 3 (5) (Plik PDF)]. , 2010 (pol.). 
  18. Władysław Żuk - Honorowy Obywatel Zawiercia. UM Zawiercie, 2011-06-01. [dostęp 2013-02-23].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons