Zbigniew Cybulski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zbigniew Cybulski
Popiersie Zbigniewa Cybulskiego w Katowicach
Popiersie Zbigniewa Cybulskiego w Katowicach
Imię i nazwisko Zbigniew Hubert Cybulski
Data
i miejsce urodzenia
3 listopada 1927
Kniaże
Data
i miejsce śmierci
8 stycznia 1967
Wrocław
Zawód aktor teatralny i filmowy
Współmałżonek Elżbieta Chwalibóg (1960−1967)
Lata aktywności 1954–1967
Zespół artystyczny
Kabaret Wagabunda
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Popiersie Zbigniewa Cybulskiego w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach
Wrocław, tablica pamiątkowa poświęcona aktorowi na ścianie budynku Wrocławskiej Wytwórni Filmów Fabularnych

Zbigniew Hubert Cybulski (ur. 3 listopada 1927 w Kniażach k. Stanisławowa[1], zm. 8 stycznia 1967 we Wrocławiu[2]) – polski aktor teatralny i filmowy, uważany za jednego z najwybitniejszych i najpopularniejszych aktorów powojennej Polski[3]. Jego największym osiągnięciem filmowym jest rola Maćka Chełmickiego w filmie Popiół i diament z 1958 roku, w reżyserii Andrzeja Wajdy[4]. 8 stycznia 1967 wpadł pod koła pociągu na terenie wrocławskiego dworca kolejowego i doznał ciężkich obrażeń ciała. Zmarł w szpitalu tego samego dnia.

Kariera[edytuj | edytuj kod]

Był absolwentem gimnazjum im. Jędrzeja Śniadeckiego (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Jędrzeja Śniadeckiego) w Dzierżoniowie (1947) oraz PWST w Krakowie (1953)[3][5]. W tym samym roku zadebiutował w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku w sztuce Intryga i miłość Friedricha Schillera[6]. Rok później zaprezentował się w swoich dwóch pierwszych rolach filmowych w produkcjach Pokolenie i Kariera. Wówczas też, razem z Bogumiłem Kobielą, założył artystyczny teatrzyk studencki Bim-Bom w Gdańsku, którego był dyrektorem. Zagrał mniejsze role w filmach Ósmy dzień tygodnia Aleksandra Forda i Krzyż walecznych Kazimierza Kutza (ten pierwszy został wstrzymywany przez cenzurę w Polsce przez ponad 20 lat).

Największą popularność przyniósł Cybulskiemu film Popiół i diament z 1958 roku, wyreżyserowany przez Andrzeja Wajdę, oceniany jako jedna z najlepszych produkcji w historii polskiej kinematografii[7]. Film nominowany został do nagrody Brytyjskiej Akademii Sztuk Filmowych i Telewizyjnych[8]. Na początku lat 60. przeprowadził się do Warszawy, gdzie występował w Kabarecie Wagabunda, Teatrze Ateneum. Grał tam w takich sztukach jak Kapelusz pełen deszczu, Dwoje na huśtawce czy Pierwszy dzień wolności. Występował w spektaklach Teatru Telewizji, m.in. w produkcjach Murowane alibi Janusza Morgensterna, Podwórko Andrzeja Jarockiego, Romans prowincjonalny Kornela Filipowicza czy Zatrzaśnij ostatnie drzwi na podstawie tekstu Trumana Capote’a. W 1960 roku wystąpił w kolejnym filmie Wajdy, Niewinni czarodzieje. Dzięki zdobytemu uznaniu za Popiół i diament otrzymywał role w produkcjach zagranicznych: francuskich filmach Herbata i mięta (1961), Lalka (1962), a także w międzynarodowym przedsięwzięciu Miłość dwudziestolatków. W 1964 zagrał w szwedzkim filmie Kochać i Rękopis znaleziony w Saragossie nakręconym na podstawie powieści Jana Potockiego. Ta druga rola uważana jest za jedną z najlepszych w jego karierze[9].

Zagrał w wysoko ocenianych filmach Salto, Mistrz i Jowita. Miał wystąpić w telewizyjnej wersji sztuki Tramwaj zwany pożądaniem w Stanach Zjednoczonych[10], a także nakręcić film z Marleną Dietrich[11]. Oba projekty nie zostały jednak zrealizowane z powodu przedwczesnej śmierci aktora. Ostatnią rolą w dorobku aktorskim Cybulskiego była kreacja w filmie Morderca zostawia ślad (1967).

Wizerunek[edytuj | edytuj kod]

Wyrazistość kreowanych przez siebie postaci, charakterystyczny ubiór i gra, a także przedwczesna śmierć przyczyniły się do powstania wokół osoby Cybulskiego pewnej legendy, mitu, nadając mu rangę postaci kultowej w polskim kinie powojennym[12][13]. Aktor nosił zwykle obcisłe skórzane ubrania i charakterystyczne ciemne okulary, bez których nie pokazywał się publicznie. Jego sposób ubierania się był obiektem podziwu ówczesnej młodzieży i był przez nią naśladowany[14].

Prowadził nonkonformistyczne życie na krawędzi, na jakie tylko pozwalały polskie realia tamtych lat. Sprawiał wrażenie osoby łamiącej wszelkie konwenanse, aczkolwiek zawsze bardzo eleganckiej. Wydawał się ciągle gdzieś spieszyć i nie zwracał uwagi na to, co go nie interesowało. Taka postawa budziła porównania do amerykańskiego aktora Jamesa Deana, uważanego za kreatora wizerunku „buntownika bez powodu”, „żyjącego na krawędzi”[7][15].

Rodzina i życie osobiste[edytuj | edytuj kod]

Był człowiekiem religijnym, o czym świadczył ksiądz Stanisław Sierla[16].

30 sierpnia 1960 roku zawarł związek małżeński z Elżbietą Chwalibóg[17]. Z małżeństwa pochodził jego syn, Maciej Cybulski.

Zbigniew Cybulski był ciotecznym bratem nauczyciela Wojciecha Jaruzelskiego[18]. Matka aktora nosiła nazwisko rodowe Jaruzelska[19] i była córką Izabeli z Krzysztofowiczów (rodzina polskich Ormian) i Józefa Jaruzelskiego[18]. Niektórzy spośród biografów Cybulskiego z powodu zbieżności imion i nazwisk mylnie utożsamiają pedagoga Wojciecha Jaruzelskiego z Dzierżoniowa z generałem Wojciechem Jaruzelskim (chociaż jest on także daleko spokrewniony z Cybulskim)[20].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Wrocław, Dworzec Główny, peron 3

8 stycznia 1967 aktor znajdował się na terenie wrocławskiego dworca kolejowego, wracając z planu zdjęciowego filmu Morderca zostawia ślad. Wówczas też żegnał się z aktorką, a prywatnie przyjaciółką, Marleną Dietrich, która wyruszała w podróż do Warszawy[15]. Próbując wskoczyć do pociągu odjeżdżającego z 3. peronu, Cybulski wpadł pod jego koła i doznał ciężkich obrażeń ciała. Zmarł w szpitalu, po trwającej godzinę walce o życie[21]. Został pochowany na cmentarzu katolickim przy ul. Henryka Sienkiewicza w centrum Katowic[22]. Między władzami (które nie chciały zezwolić na katolicki pogrzeb) i rodziną miał miejsce spór o sposób pochówku[16]. Dziś w miejscu jego śmierci znajduje się tablica pamiątkowa, którą odsłonił Andrzej Wajda w 30. rocznicę śmierci aktora.

Godnym wspomnienia jest fakt, iż Cybulski miał nawyk wskakiwania do pociągów w ostatniej chwili, co znajduje odwzorowanie w wielu filmach, w których występował. Np. w filmie Pociąg konduktor parokrotnie zwraca mu uwagę na ten nawyk, kończąc kwestią w 77 minucie filmu „Wsiadaj pan, no wsiadaj pan! Koniecznie chce pan trafić do szpitala.”

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

  • W 1984 roku zajął 1. miejsce w rankingu aktorów 40-lecia zorganizowanym przez Wydział Kultury i Sztuki UM w Łodzi[6].
  • Otrzymał Super Złotą Kaczkę magazynu „Film” dla najlepszego aktora w historii polskiego kina (1996).
  • W zorganizowanym przez tygodnik „Polityka” plebiscycie na najwybitniejszego aktora przypadło mu 4. miejsce (1998)[23].
  • Zajął 1. miejsce w rankingu magazynu Newsweek na najlepszego polskiego aktora, opublikowanym w 2009 roku[24].

Wpływ na kulturę[edytuj | edytuj kod]

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Rok Tytuł Reżyseria Rola
1955 Pokolenie Andrzej Wajda Kostek
Kariera pasażer autobusu
Trzy starty Ewa i Czesław Petelscy, Stanisław Lenartowicz Mietek Leśniak
1956 Tajemnica dzikiego szybu Wadim Berestowski górnik
1957 Wraki Ewa i Czesław Petelscy Rafał Grabień
Koniec nocy Paweł Komorowski, Julian Dziedzina Romek
1958 Ósmy dzień tygodnia Aleksander Ford Piotr Terlecki
Popiół i diament Andrzej Wajda Maciek Chełmicki
1959 Krzyż Walecznych Kazimierz Kutz Więcek
Pociąg Jerzy Kawalerowicz Staszek
1960 Do widzenia, do jutra Janusz Morgenstern Jacek
Niewinni czarodzieje Andrzej Wajda Edmund
1961 Rozstanie Wojciech Jerzy Has znany aktor
Herbata i mięta (Le thé à la menthe) człowiek w kawiarni
1962 Lalka (La Poupée)
Miłość dwudziestolatków (L’amour à 20 ans) Andrzej Wajda Zbyszek
1963 Jak być kochaną Wojciech Jerzy Has Wiktor Rawicz
Ich dzień powszedni Andrzej
Zbrodniarz i panna Janusz Nasfeter Jan Ziętek
Milczenie Kazimierz Kutz Roman
1964 Rozwodów nie będzie Jerzy Stefan Stawiński Gruszka
Kochać (Att älska) Fredrik
Giuseppe w Warszawie Stanisław Lenartowicz Staszek
1965 Rękopis znaleziony w Saragossie Wojciech Jerzy Has Alfons van Worden
Pingwin Jerzy Stefan Stawiński Łukasz Broda
Salto Tadeusz Konwicki Kowalski/Malinowski
Sam pośród miasta Konrad
1966 Jutro Meksyk Jańczak
Przedświąteczny wieczór Jerzy Stefan Stawiński kolega Zapały
Mistrz Jerzy Antczak reżyser
Iluzja kochanek
Szyfry Wojciech Jerzy Has Maciek
1967 Cała naprzód Stanisław Lenartowicz Janek
Morderca zostawia ślad Rodecki
Jowita Janusz Morgenstern Edward Księżak

Przypisy

  1. 39. rocznica śmierci Zbigniewa Cybulskiego (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24].
  2. Bogdan Snoch: Górnośląski Leksykon Biograficzny. Suplement do wydania drugiego. Katowice: Muzeum Śląskie, 2006, s. 27. ISBN 83-60353-11-5.
  3. 3,0 3,1 We Wrocławiu uczczono 36. rocznicę śmierci Zbyszka Cybulskiego (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24].
  4. Zbigniew Cybulski (ang.). portalfilmowy.pl. [dostęp 6 lutego 2014].
  5. Pamiętają o Cybulskim (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24].
  6. 6,0 6,1 Halina Olczak-Moraczewska: Kultura polska: Zbigniew Cybulski (pol.). Culture.pl. [dostęp 2011-05-23].
  7. 7,0 7,1 David Bret: Marlene Dietrich – My Friend. Robson Books, 2000, s. 193. ISBN 186105 319 3.
  8. Ashes and Diamonds – Cast, Reviews, Summary, and Awards (ang.). www.allrovi.com. [dostęp 2011-05-24].
  9. 35 lat temu zmarł Zbigniew Cybulski (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24].
  10. Henryka Wach-Malicka: Mija 40 lat od tragicznej śmierci Zbigniewa Cybulskiego (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24].
  11. Mateusz Flak: Przed wielkim wybuchem (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-23].
  12. Jacek Szczerba: O Zbyszku Cybulskim w 42. rocznicę śmierci (pol.). wyborcza.pl. [dostęp 2009-01-08].
  13. Tadeusz Sobolewski: Polska Cybulskiego (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-23].
  14. Przemysław Gulda: Telewizyjny program o Zbigniewie Cybulskim (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24].
  15. 15,0 15,1 David Bret: Marlene Dietrich – My Friend. Robson Books, 2000, s. 196. ISBN 186105 319 3.
  16. 16,0 16,1 „Wymodlona” książeczka Cybulskiego
  17. Alicja Zielińska: Ślub Zbyszka Cybulskiego, jaki trudno zapomnieć (pol.). dziennikbaltycki.pl, 2010-08-28. [dostęp 2012-09-24].
  18. 18,0 18,1 Mariola Pryzwan, Cześć, Starenia! Wspomnienia o Zbyszku Cybulskim, PIW 2007.
  19. Historia PRL. Tom 8. New Media Concept, 2009, s. 55. ISBN 978-83-7558-514-8.
  20. Zbyszek Cybulski - ormiańskiego pochodzenia. W: Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich [on-line]. [dostęp 2012-08-26].
  21. Tablica pamiątkowa na peronie nr. 3 (pol.). pkp.wroclaw.pl. [dostęp 2010-08-28].
  22. Marcin Mońka: 40. rocznica śmierci Zbigniewa Cybulskiego (pol.). www.teatry.art.pl. [dostęp 2011-05-24].
  23. Zdzisław Pietrasik: Ulubieńcy w odwrocie – Archiwum tygodnika „Polityka” (pol.). polityka.pl. [dostęp 2011-05-24].
  24. Lech Kurpiewski: Najlepsi i najgorsi aktorzy w polskim filmie (pol.). www.newsweek.pl. [dostęp 2011-05-24].
  25. Andrzej Wajda. Oficjalna witryna – Filmy – „Wszystko na sprzedaż” (pol.). www.wajda.pl. [dostęp 2011-05-24].
  26. Nagroda im. Zbyszka Cybulskiego - najważniejsze fakty [dostęp 2014-04-29]
  27. Dwa Plus Jeden (2 Plus 1) in #1 Polish CD Store-Skok (ang.). www.polishmusic.ca. [dostęp 2011-05-24].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]